Кіріспе

Шұғыл телефон – шұғыл қызметтерге қоңырау шалу үшін арнайы орнатылған телефон. Ондай телефондар көбінесе қауіпті жағдайлар туындауы мүмкін немесе шұғыл көмек қажет болатын жерлерде орналасады. Оларды "көк шамдар" деп те атайды.

Жолдағы авариялық телефондар

Жедел жәрдем телефондарының қашан және қайда пайда болғанын анықтау қиын болғанымен, ең алғашқы мысалдардың бірі 1966 жылы Батыс Австралияда орнатылған автокөлік жолындағы телефондар екені сөзсіз. Бұл жүйені Батыс Австралиядағы қауіпсіздік фирмасы Central Station Security Company, Electronic Signals Pty Ltd қызметкері Алан Харман жасады. Ол Квиннана автожолында болған жаппай соқтығысу туралы оқығаннан кейін осы идеяға келді. Газетте жарияланған мақалада соқтығысу салдарынан зардап шеккендерге көмек көрсету қиын болғаны айтылған. Харманның жоспарында Перт қаласының автокөлік жолдарындағы әрбір қысқа тіреуде орналасқан телефондардың тізбегі болды. Телефонды алғанда, "Магистраль" басқару орталығында дабыл естіледі, содан кейін қоңырау шалушы полиция, өрт сөндірушілер немесе жедел жәрдем қызметін шақыруға мүмкіндік алатын еді. Харман бұл жүйені Магистральдық жолдар комиссары мен бас инженердің келісімімен, өзі жұмыс істейтін қауіпсіздік фирмасында қолданылатын байланыс құрылғыларының дизайнын бейімдеп жасады. Жедел жәрдем телефондары бүкіл әлемдегі ірі жолдардың бойында жиі кездеседі. Ұлыбританияда барлық автокөлік жолдары мен кейбір ірі "А" жолдарында әрбір аралықта қызғылт түсті "SOS" қоңырау қораптары орналасқан, ал жол жиегіндегі белгілер ең жақын телефонның орналасқан жерін көрсетеді. АҚШ-тың Оңтүстік Калифорниясында 1970 жылдардан бастап барлық шектеулі қолжетімділік магистральдарында ("Автожолдар") әрбір 0,25 мильде (0 км) жедел жәрдем телефоны орнатылды. Австралияның Мельбурн қаласында 1976 жылы метрополитен автокөлік жолдарында, бастапқыда Тулламарин, Оңтүстік-Шығыс және Төменгі Ярра (Батыс қақпасы) автокөлік жолдарында жедел жәрдем телефондары енгізілді. Италияның "Autostrade" ("Автожолдар") желісінде әдетте сары түсті "SOS" жедел жәрдем телефондары белгілі бір аралықта орналасқан. Ұялы телефондардың қолданылуы артып келе жатқандықтан, жедел жәрдем телефондарына деген қажеттілік азайып, көптеген қалаларда олар біртіндеп тоқтатылуда. Калифорнияда автокөлік жолындағы қоңырау қораптарынан 2001 жылы 98 000 рет пайдаланылса, 2010 жылы 20 100 рет пайдаланылды, яғни әр қораптан айына шамамен бір қоңырау түсті. Сан-Франциско аймағындағы Автожолдар және жедел жолдар қызметі (SAFE) бағдарламасы үшін автокөлік жолындағы қоңырау қораптарын жыл сайын күтіп ұстауға 2011 жылы жылына 1,7 миллион доллар жұмсалды. 2010 жылдары Калифорния қалалық және қала маңындағы қоңырау шалу қораптарының көп бөлігін алып тастады, оларды тек ұялы байланыс нашар қабылданатын аймақтарда қалдырды. Бұл телефондардың барлығы дерлік бірегей сериялық нөмірді немесе идентификаторды көрсететін тақтайшамен немесе белгімен белгіленеді, бұл билік органдарына қоңырау шалушының қайда екенін нақты білуге мүмкіндік береді – тіпті қоңырау шалушы өзінің орналасқан жерін білмесе де, телефон арқылы тақтайшадағы қысқаша идентификаторды оқып беру арқылы. Кейбір телефондар қоңырау шалушының идентификаторына баламалы құралмен жабдықталған, ал қоңырауды қабылдайтын агент қоңырау шалушы орналасқан жерді анықтай алады. АҚШ-тың көптеген штаттарында жол бойындағы қоңырау шалу қораптары бар, мұндай қорапшаның тақтайшасында маршруттың шақырымдық белгісі көрсетілген. Калифорнияда қоңырау шалу қораптары жеке округтер арқылы шақырымдары бойынша анықталады. Әрбір қорапта округтің 2 әріптен тұратын идентификаторы, содан кейін маршрут нөмірі, содан кейін маршруттың шақырымдық арақашықтығын ондық шақырыммен есептеуге сәйкес келетін 3 немесе 4 саннан тұратын нөмір болады.

Тез жәрдем телефондарының басқа да жалпы орналасу орындары

Тез жәрдем телефондарын көпірлердің шеттерінде немесе суицид жағдайлары тіркелген жартастар маңында да кездестіруге болады. Мұндай қоңыраулар көбінесе тікелей Ұлыбританиядағы The Samaritans сияқты тиісті қолдау көрсету орталықтарына бағытталады. Олар кейде жағалау бойында да орналасады, мұнда азаматтар теңіздегі жүзушілердің немесе қайықтардың қауіпті жағдайы туралы хабарлауы мүмкін. Ұлыбританияда мұндай телефондар тікелей Жағалау күзет қызметімен байланысады. Тез жәрдем телефондары лифттерде де жиі кездеседі, себебі оларда адамдардың ішке қамалуы жиі болады. Бұл телефондар арқылы тоқтаған лифтке ішіндегілерге көмектесетін операторға қоңырау шалуға болады. Кейбір автомобильдерде SOS түймесі бар, ол автомобиль компаниясының шұғыл көмек орталығына немесе шұғыл көмек қызметіне (112) қосып, GPS координаттарын жібереді. Егер автомобиль апатқа ұшырап, қауіпсіздік қаптары ашылса, көліктің ішіндегі жедел жәрдем телефоны автоматты түрде қосылады, тіпті оған жолаушылар жетпесе де. Еуропадағы eCall жобасы 2018 жылдың сәуірінен бастап сатылатын барлық автомобильдерде осы мүмкіндікті міндетті етті. Кейбір елдерде олар адамдардың түнде қауіпсіздік сезінбеуі мүмкін жерлерде де орналасқан. Оларды университеттердің кампустарында, қалалық саябақтарда және тұрғын үйлерде жиі кездестіруге болады. Бұл телефондар көбінесе телефон орналасқан аудандарды патруілдейтін қауіпсіздік компанияларымен байланысты. Ал кампустарда олар әдетте кампус күзетімен немесе полициямен байланысады.

Құлдырау

Ұялы байланыс желісінің жақсырақ қамтуымен қатар, жоғары техникалық қызмет көрсету және күтіп ұстау шығындары автомобиль жолдарындағы жедел телефондарды пайдаланудың азаюына себеп болды. Бельгия мен Нидерландыда жол бойындағы авариялық телефондар 2017 жылдан бастап қызметтен алынды. Төтенше жағдай туғанда жүргізушілерден жедел қызметтерге хабарласу үшін өздерінің ұялы телефондарын пайдалануы күтіледі. Валлонияның кейбір сирек қоныстанған аймақтарында жол бойындағы жедел жәрдем телефондары 2020 жылға дейін жұмыс істеуі мүмкін.