Кіріспе

Намибиялық саясаткер Герман Андимба Тоиво я Тоиво (22 тамыз 1924 – 9 маусым 2017) – Намибияның апартеидке қарсы күрескер, саясаткер және саяси тұтқын. Я Тоиво тәуелсіздікке дейінгі қозғалыста белсенділік танытты және 1960 жылы Оңтүстік-Батыс Африка Халық Ұйымының (SWAPO) және одан бұрын 1959 жылы Ованболанд Халық Ұйымының (OPO) негізін қалаушылардың бірі болды. Солтүстік Намибияда өскеннен кейін Я Тоиво 1950 жылдары Кейптаунда біраз уақыт өткізді. Ол сол жерде саяси белсенділікке қатысып, Африка Ұлттық Конгресіне (ANC) қосылды. Намибияға оралғаннан кейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) Намибияның тәуелсіздігін жақтаған алғашқы үндеушілердің бірі болды. Саяси қызметі үшін 1966 жылы ол терроризм туралы заң бойынша сотталып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол 16 жыл бойы Роббен аралында Нельсон Манделамен бірге жазасын өтеді, олар жеке дос болған. 1984 жылы босатылып, Замбияның Лұсака қаласындағы эмиграцияда SWAPO-ның бас хатшысы болып қайтадан қосылды. Я Тоиво 1989 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін Намибияға оралды және Сэм Нухоманың бірінші үкіметінде парламент депутаты және министр қызметтерін атқарды. 2006 жылы ол белсенді саясаттан шықты. Я Тоиво – Намибияның ұлттық батыры.

Алғашқы жылдар

Андимба Тоиво я Тоиво 1924 жылғы 22 тамызда Оңтүстік-Батыс Африканың солтүстігіндегі Ованболандтағы Омангундуда жеті баланың екіншісі болып дүниеге келді. Ол Онайнадағы шіркеу мектебінде оқыды, бірақ бұл аймақтағы ұлдарға тән болғандай, көбінесе мал бақты. 1939-1942 жылдары Онгведива өнеркәсіптік мектебінде ағаш шеберлігін үйренді. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Я Тоиво ерікті түрде Оңтүстік Африка Одағының нәсілдік бөлініске ұшыраған әскеріне қосылды. Ол одақтас күштердің британдық тарапында соғысып, қызмет барысында капрал шеніне жетті. 1960 жылдары терроризм қылмысы бойынша сотталу кезінде ол өзінің ниеттерін былай еске алды:
"Мырза судья, сіз мені қорқақ деп тануға мәжбүр болдыңыз. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, елімізге де, сіздің еліңізге де нацизмнің қара бұлттары қауіп төндіргені анық болғанда, мен екеуін де қорғау үшін өмірімді қауіпке тігіп, үстіне қызғылт жолақты ленталар тағылған форма кидім. Бірақ сіздің бірқатар азаматтарыңыз, өркениетті қорғау үшін шайқасқа шақырылғанда, өз отандарына қарсы саботажға барып, оларға зиян келтірді. Мен неміс оқтарына қарсы тұруға өз еркіммен келдім, ал Оңтүстік-Батыс Африка мен Республикадағы әскери нысандардың күзетшісі ретінде олардың саботажын басып тастауға дайын болдым. Бүгінде олар біздің билеушілеріміз, олар батырлар деп есептеледі, ал мені қорқақ дейді. Соғыстан кейін ол Калкфельд маңындағы шаруа қожалығында жұмыс істеді, содан кейін Одибоға оралып, ағылшын тілін үйрену үшін Сент-Мэри миссионерлік мектебіне түсті."

Саяси мансап

1951 жылы Тойво Кейптаунға кетіп, 1952 мен 1953 жылдар аралығында теміржол полициясының офицері болып жұмыс істеді. Ол Денис Голдбергпен танысқан Қазіргі Жастар Қоғамы (MYS) сияқты саяси қозғалыстарға қосылды. Тойво MYS төрағасының орынбасары болды, ол фестивальдер, лекциялар, талқылау топтары және белсенділерге қосымша білім алу үшін түнгі мектептер ұйымдастырды. 1957 жылы Кейптаунда Африка Ұлттық Конгресіне (ANC) қосылды. Сол жылы ол Овамболанд Халық Конгресін (OPC) құрды, ол Овамболанд Халық Ұйымының (OPO) алға басушысы болды. Сонымен қатар ол Оңтүстік Африканың екі партиясы – Демократтар Конгресі және Либералдық партиямен тығыз байланыс орнатты. OPC көшпенді жұмысшылардың құқықтары үшін күресті, олардың кейбіреулері Оңтүстік-Батыс Африканың Жергілікті Еңбекшілер Қауымдастығынан (SWANLA) бас тартқан. Ұйым сондай-ақ Намибияның Оңтүстік Африкаға қосылуына қарсы тұрды, демек Оңтүстік Африкадағы басқа ұйымдармен саяси бірлікте болды. 1958 жылдың желтоқсанында Тойво, Голдбергтің көмегімен, Мбурумба Керина мен Майкл Скоттқа Оңтүстік-Батыс Африкадағы адам құқықтарының бұзылуын көрсететін таспа жіберді, бұл бас штаб-квартирасы Хосеа Кутако басшылығындағы Оңтүстік Африка билігінің Біріккен Ұлттар Ұйымында (БҰҰ) өз халқынан өкілдік етуге рұқсат бермеуінен кейін болды. Бұл БҰҰ-ға шағымдану үшін пайдаланылды. Салдарынан ол Кейптауннан, бірінші Китмансхуп пен Виндхукке, содан кейін Овамболандқа депортацияланды, онда ол өзінің туған ауылы Окалокода үй қамауына алынды. Тойво Евангелиелік лютерандық Овамбо Каванго шіркеуінен (ELOC) Леонард Ауаламен үнемі тығыз байланыста болды. OPO-ның Овамбо халқына терең тамырларының арқасында ELOC кейіннен осы ұлт-азаттық қозғалысына қолдау көрсетті. OPO мүшелері мен жақтастары да шіркеу қауымының мүшелері болды. Халық, шіркеу және ұлт-азаттық қозғалыс бірікті. 1960 жылдың 19 сәуірінде, жылдық мерейтойында OPO Нью-Йоркте Оңтүстік-Батыс Африка Халық Ұйымы (SWAPO) болып қайта құрылды, Сэм Нуджома жаңа ұйымның президенті болып қайта бекітілді. Қайта құрылғаннан кейін SWAPO 1962 жылы әскери қанатын, Оңтүстік-Батыс Африка Азаттық Армиясын (SWALA) құрды және 1965 жылы Оңтүстік Африка әкімшілігіне қарсы қарулы көтерілістің басталуын бақылады. 1966 жылдың 26 тамызында Оңтүстік Африка шекаралық соғысының алғашқы қарулы қақтығысы болды, ол Омугулугвомбашеде Оңтүстік Африка күштерінің SWAPO партизандарына шабуыл жасауымен болды.

Сот және қамауға алу

Намибияның тәуелсіздігін қолдаудағы саяси қызметіне байланысты Тоиво 1966 жылы Оңтүстік Африка билігімен тұтқындалды. 1967 жылы тамыздағы сот процесінде "Мемлекет Тухаделениге және 36 басқаларға қарсы" ісінде ол No 21 болып тіркелді. Элиасер Тухаделени, Натаниел Максуилили және басқа да Намибияның Халықтық Азаттық Армиясының (PLAN) мүшелері, SWAPO-ның қарулы әскери қанаты, Оңтүстік Африканың 1967 жылғы 21 маусымдағы Терроризм туралы заңы бойынша алғашқы сотталуға ұшырады. Эфраим Каполо Преториядағы сот кезінде қайтыс болды. Терроризм туралы заң осы Намибияның саяси белсенділерін соттау үшін ретроспективті түрде қолданылды. Оның үкімінен кейін тобының атынан жасаған сөзі, Оңтүстік Африканың Оңтүстік-Батыс Африка азаматтарын соттауға немесе елді басқаруға құқығы жоқ екенін мәлімдегенімен танымал болды. Оның сот залынан жасаған сөзі халықаралық жаңалықтарда жарияланып, Намибияның азаттық күресіне қолдау көрсету үшін маңызды құжат ретінде таралды. Тоиво сот шешімі шыққанға дейін Преторияда бір жылдан астам уақыт жеке камерада ұсталды. 1968 жылғы 26 қаңтарда Претория Жоғарғы Соты оны 20 жылға бас бостандығынан айырды. Ол Кейптаун қаласының жанындағы Роббен аралына қамалды, онда ол көп уақытын елдестерінен оқшауланып өткізді. Түрмеде ол оңай адам болған жоқ, өкініш білдірмейтін және билікпен ұрысуға дайын тұратын. Роббен аралындағы тұтқын Майк Дингаке еске алады: 1984 жылғы 1 наурызда Тоиво Роббен аралынан босатылды, ол 20 жылдың 16-сын өткізген еді. Барлық намибиялық партизандардың ішінде ол Роббен аралының атышулы түрмесінде ең ұзақ мерзімге сотталған. Дегенмен, босатылған күні оны камерасынан көндіріп шығаруға тура келді, өйткені көптеген жолдастары әлі түрмеде отырғанда бостандыққа шығуға қуанбады. 1990 жылғы наурызда тәуелсіздік алғаннан кейін ол Ұлттық Ассамблеяның мүшесі болды. Осы лауазымда үш жылдан астам уақыт өткен соң, ол 2002 жылғы 27 тамызда Марко Хаусикумен лауазымын алмастырып, Түрмелер және түзеу мекемелері министрі болып тағайындалды. Ол заң шығару мерзімінің соңына дейін Түрмелер министрі қызметін атқарды, бірақ 2004 жылғы сайлау кезінде Ұлттық Ассамблеяға қайтадан үміткер болмады, себебі "жеткілікті іс тындырғанын" айтты. 2002 жылғы тамыздағы партия съезінде SWAPO-ның орталық комитетіне сайлауда Тоиво он бірінші орынды (358 дауыс) иеленді. 2007 жылғы қарашада өткен SWAPO съезінде Тоиво партия тарихында алғаш рет SWAPO политбюросына сайланбады. Бұл жағдай Тоивоның оппозициялық Демократия және прогресс үшін жиналысы (RDP) партиясымен байланысы бар деген болжамға негізделді. Тоиво RDP-мен байланысын жоққа шығарды, бірақ бұл мәлімдеме дауыс беруге әсер еткені саналды. 2012 жылғы 2 желтоқсанда өткен SWAPO съезінде Андимба я Тоиво орталық комитеттің тұрақты мүшесі болып сайланды.