Кіріспе

Препульсті тежеу (PPI) – организмнің кейінірек күшті рефлексті тудыратын стимулға (пульске) реакциясын әлсіз престимулдың (препульс) тежеуімен сипатталатын неврологиялық құбылыс, көбінесе шошыту рефлексі арқылы анықталады. Стимулдар көбінесе дыбыстық болады, бірақ тактильді (мысалы, теріге ауа үрлеу арқылы) және жарық стимулдары да қолданылады. Препульсті тежеу жоғары болғанда, шошыту рефлексіне жауап азаяды. Шошыту амплитудасының төмендеуі – жүйке жүйесінің ағзаны ескерту үшін алдын ала әлсіз сигнал берілген кезде күшті сезімтал стимулға уақытша бейімделу қабілетін көрсетеді. PPI тышқандар мен адамдарды қоса, көптеген түрлерде кездеседі. Адаптацияның деңгейі көптеген жүйелерге әсер еткенімен, бұлшықет реакцияларын өлшеу ең қолайлы, себебі олар жүйкелік тежелудің нәтижесінде әдетте азаяды. Препульсті тежеудің жетіспеушілігі қажетсіз ақпаратты сүзуге қабілетсіздік ретінде көрінеді және сенсомоторлық қақпалардың бұзылуларымен байланысты. Мұндай кемшіліктер шизофрения және Альцгеймер ауруы сияқты жағдайларда, сондай-ақ есірткілердің, хирургиялық араласулардың немесе мутациялардың әсерінен туындаған адамдарда байқалады. PPI-ға қатысты адамдардағы зерттеулер Braff және авторлар (2001) мен Swerdlow және авторлар (2008) жасаған шолуларда жинақталған.

Процедура

Процедураның негізгі үш бөлігі: препульс, қорқыныш стимулы және қорқыныш рефлексі. Импульске дейінгі әр түрлі аралықтар немесе жетекші аралықтар қолданылады: 30, 60, 120, 240 және 480 мс. 500 мс-ден асатын аралықта препульсті жеңілдету – реакцияның күшеюі – пайда болуы ықтимал. Әдетте ақ шудың жарылуы акустикалық қорқыныш стимулы ретінде қолданылады. Типик ұзақтығы – 20 мс препульс үшін және 40 мс пульс үшін. Адамдарды зерттеуде 65–70 дБ-ға дейінгі фондық шу қолданылады, ал кеміргіштермен жүргізілген тәжірибелерде 30–40 дБ. Препульс әдетте фондық шудан 3–12 дБ-ға қаттырақ орнатылады. Қорқыныш реакциясы кеміргіштерде «қорқыныш камералары» немесе «стабилиметр камералары» деп аталатын автоматтандырылған құрылғылар арқылы өлшенеді, бұл құрылғылар дененің толық реакциясын тіркеп алады. Орташа қорқыныш реакциясын есептегенде есептелген орташа шаманы пайдалану ұсынылады. Бұл өлшемде жауап бермеу өлшемдері де бар болғандықтан, ол орташа амплитудаға қарағанда жоғары жарамдылықты көрсетеді. Бастапқы қорқыныш реакциясы жалпы PPI деңгейіне әсер етпейді – бұл тұжырым алғаш рет егеуқұйрықтардағы зерттеулерде анықталды, кейін егеуқұйрықтардағы зерттеулерде қайталанды. Кері реакция, Препульсті жеңілдету (PPF) – төмен интенсивтіліктегі препульстік стимулдан кейін субъектінің қорқыныш реакциясының күшеюі – әдетте стимулдар арасындағы аралық 500 мс-ден ұзаққа созылған кезде байқалады. PPF кем дегенде ішінара тұрақты назарды көрсетеді деп есептеледі: егер жарты секундтан аз уақыт ішінде импульске ерілмесе, бұл субъектінің қорқыныш реакциясын азайтудың орнына күшейтуіне әкеледі. ПРИ еркектерде жоғары (яғни, препульс тез соңынан импульс пайда болған кезде, барлық субъектілер қорқыныш реакциясын азайтады, еркектер жиі әйелдерге қарағанда қорқыныш реакциясын аз сезінеді) және әйелдерде жоғары ППФ (яғни, препульс импульске жарты секундтан бұрын пайда болған кезде, барлық субъектілер қорқыныш реакциясын күшейтеді, әйелдер еркектерге қарағанда қорқыныш реакциясын күшейтеді). Акустикалық стимулдар үшін моноауральдық PPI бинауральдықтан жоғары – қорқыныш реакциясы стимул (шу) екі құлаққа емес, бір құлаққа ғана түскенде азаяды. Сынақ сеансының алғашқы препульсі де тежелуді тудырады, бұл осы әсердің пайда болуы үшін кондиционирлеу мен үйренудің қажет еместігін көрсетеді. Алайда, шарттылықтың жоқтығы күмән тудырады. Мыңыншы препульс те тежелуді тудырады; құбылыс өте берік. Реакция мен реакция арасындағы аралықтың ұзақтығы және назар әсер етеді. PPI тапсырмасында қолданылатын қысқа аралықтар ерік-жігерді реакцияны белсендіруге жеткілікті уақыт бермейді деп ойланады: қысқа уақыт аралығымен бөлінген импульстер мен препульстерге реакция еріксіз деп есептеледі. Препульстерге назар аудару немесе оларды елемеу мүмкін, ал назар нәтижеге әсер етеді. Бір зерттеуде колледж студенттеріне жоғары немесе төмен жиілікті препульстердің біреуіне назар аударуды, ал екіншісін елемеуді тапсырды. Назар аударған препульс 120 мс аралықта назардан тыс қалған препульске қарағанда айтарлықтай жоғары тежелуді, ал 2000 мс аралықта айтарлықтай жоғары жеңілдетуді тудырды. Бұл субъектілердің импульсті дыбыстың белгілі бір жиілігін естуді күту бейілігін көрсетеді, бұл әсер импульске екі секунд бұрын пайда болған кезде және басқа импульстер естіліп, олар саналы түрде «елемегенде» айқын көрінеді. Препульстің ұзақтығының ұлғаюы PPI-дің ұлғаюына әкеледі: препульс неғұрлым ұзақ болса, содан кейінгі қорқыныш реакцияларының азаюы соғұрлым жоғары болады. Тұрақты фондық шу қорқыныш реакциясын жеңілдетеді, ал импульсті фон тежеуді тудырады.

Ғылыми еңбек тарихы

Препульсті ингибициялауды алғаш рет 1862 жылы Сеченов сипаттады, ал Говард С. Хоффман 1963 жылы оны қайта ашқанға дейін кем дегенде екі рет қайтадан ашылды. Хоффман «препульс» терминін алғаш қолданды. Ол 1980 жылдарға дейін «сескену» реакциясын зерттеумен айналысты. Оның рефлекс және оның модификациясы туралы көптеген жұмыстары шизофрения және басқа да ауруларды зерттеуде препульсті ингибициялауды кеңінен қолдануға негіз салды. Оның ашылуы мен қайта ашылуының бір себебі – оны Павловтың шартты рефлексімен шатастыру болды. Тағы бір себебі – ол сол кездегі теориялармен үйлеспеді.

Тосқауыл

PPI-нің бұзылуы адамдарда және көптеген басқа түрлерде зерттеледі. Ең көп зерттелгені – шизофрениядағы PPI тапшылығы, бірақ бұл ауру осындай тапшылықтармен байланысты жалғыз емес. Олар паникалық бұзылыста (Ludewig, et al., 2005), шизотипілік жеке тұлғалық бұзылыста, обсессивтік-компульсивтік бұзылыста (Swerdlow et al., 1993), Хантингтон ауруында, түнгі энурезде және назар жетіспеушілік бұзылысында (Ornitz et al. 1992), сондай-ақ Турет синдромында (Swerdlow et al. 1994; Castellanos et al. 1996) байқалған. Бір зерттеуге сәйкес, психозбен бірге сопақша лоб эпилепсиясы бар адамдарда ППИ деңгейі төмендейді, психозсыз сопақша лоб эпилепсиясы бар адамдардан өзгеше. Сондықтан PPI тапшылығы нақты бір ауруға тән емес, оның орнына мидың белгілі бір тізбегіндегі бұзылуларды көрсетеді.

Шизофрениядағы PPI тапшылығы

PPI тапшылығы – шизофренияның жақсы сипатталған көрінісі, алғашқы хабарламасы 1978 жылға дейін барады. Бұл аномалиялар пациенттердің зардап шекпеген туыстарының арасында да байқалады. Бір зерттеуде пациенттерде назар аударуға болатын препульстерге жауап ретінде PPI жоғарыламағаны анықталды. Шизофренияда маңызды рөл атқаратын дофамин, кеміргіштердегі сезімталдық-қимылдық қақпаларды реттеуге қабілетті екені көрсетілді. Бұл тұжырымдар шизофренияның дофаминдық гипотезасына сәйкес келеді. Теория бойынша, шизофрениядағы PPI бұзылуы сезімдік ағынға түсу және когнитивтік фрагментация процестерімен байланысты болуы мүмкін. Бұл шизофренияны диагностикалауда эндофенотип ретінде пайдалы. Антипсихотикалық препараттар пациенттерде PPI деңгейін арттырады, ал атипикалық антипсихотикалық препараттар күштірек әсер етеді. Пациенттердегі PPI-нің жыныстық айырмашылығы сау адамдардағыдай: еркектерде әйелдерге қарағанда PPI көрсеткіші жоғары. Маңызды тұжырым – пациенттерде 60 мс препульстік интервалдардағы PPI басқа ұзындықтағы интервалдарға қарағанда едәуір төмендеуі, тіпті антипсихотикалық ем қабылдаған кезде де бұл қалыпты. Бұл тұжырым шизофрениямен ауыратын пациенттер арасында темекі шегудің жоғары деңгейімен (шамамен 70%) және көптеген пациенттердің күніне 30-дан астам темекі шегуімен сәйкес келеді. Кейбір зерттеулер шизофренияның никотиндік рецепторлардың альфа-7 суббөлігін кодтайтын CHRNA7 және CHRFAM7A гендерімен байланысын көрсетеді, бірақ басқа зерттеулердің нәтижелері теріс. Күткендей болмаған нәрсе – никотин рецепторының альфа-7 суббөлігін жоқ еткен егешкілерде PPI бұзылуы байқалмайды.