Кіріспе

Гендік өнім – геннің экспрессиясы нәтижесінде пайда болатын биохимиялық материал, РНК немесе белок. Геннің қаншалықты белсенді екенін болжау үшін кейде гендік өнімнің мөлшері өлшеніп қарастырылады. Гендік өнімнің қалыптан тыс мөлшері, ауру тудыратын аллельдермен, мысалы, онкогендердің жоғары белсенділігі сияқты жағдайлармен байланысты болуы мүмкін. Ген – бұл "функционалды өнімді жасау үшін қажетті ДНК-ның мұрагерлік бірлігі". Реттеуші элементтерге мыналар кіреді:
Промотор аймағы
TATA қорапшасы
Полиаденилдеу тізбектері
Күшейткіштер
Бұл элементтер ашық оқу тізбегімен бірлесіп жұмыс істейді және функционалды өнімді құрайды. Бұл өнім РНК ретінде транскрипцияланып, функционалды бола алады немесе жасушада функционалды болу үшін мРНК-дан ақуызға аударылады.

Тарихи негіздер

1941 жылы Бидл мен Татум нейроспора ситофила саңырауқұлағының мутанттарын зерттеу нәтижесінде гендер нақты биохимиялық реакцияларды бақылайды деген тұжырым жасады. Олар организмнің қызметі гендермен біршама реттелген химиялық реакциялардың біртұтас жүйесіне байланысты екенін айтты. Сондай-ақ, олар «Бұл гендердің өзі жүйе құрамына кіріп, ферменттердің өзі тікелей фермент ретінде әрекет ете отырып немесе ферменттердің ерекшелігін анықтап, жүйедегі нақты реакцияларды басқарады немесе реттейді деп есептеуге толық негіз бар» деген пікір білдірді. Осы ой-пікір «бір ген – бір фермент» гипотезасына әкелді. Бидл кейіннен жарияланған мақаласында бұл гипотезаның ұсынылғаннан кейін 10 жыл өткендегі жағдайын талқылады. Бидл 1951 жылы биологтардың Колд-Спринг-Харбор симпозиумында өткен жиналысы туралы ойын бөлісті. Ол: «Менің ойымша, бір ген – бір ферментке берілген сенімді сақтап қалғандарды бір қолдың саусақтарымен санауға болады, тіпті бірнеше саусақ артылады» деді. Алайда, 1960 жылдардың басында геннің ДНК-дағы нуклеотидтік тізбегі ақуыздың аминқышқылдық тізбегін анықтайды деген ұғым көптеген тәжірибелердің нәтижесінде бекітілді. Мысалы, 1961 жылы Крик, Бреннер, Барнетт және Уоттс Тобин жасаған тәжірибе ақуыздағы әрбір аминқышқыл ДНК-дағы үш нуклеотидтен тұратын сәйкес тізбекпен (кодон деп аталады) кодталады екенін көрсетті. Осыдан кейін көп ұзамай әрбір аминқышқылға арналған нақты кодон анықталды (генетикалық кодқа қараңыз).