Кіріспе
Тау жыныстарының деформацияға жауабы
Геологияда, қисаю – бұл тау жынысының деформацияға, әдетте қысымдық күштер арқылы жауабы және нақты текстуралардың қалыптасуына себеп болады. Қисаю біртекті немесе біртекті емес болуы мүмкін, сондай-ақ таза қисаю немесе қарапайым қисаю түрінде кездеседі. Геологиялық қисаюды зерттеу құрылымдық геология, тау жыныстарының микроқұрылымы немесе текстурасы және жарықтар механикасын зерттеумен байланысты. Қисаю процесі нағыз сынғыш, сынғыш-пластикалық және пластикалық тау жыныстарында жүреді. Нағыз сынғыш тау жыныстарында қысымдық күштер жарықтардың және қарапайым жарықтардың пайда болуына әкеледі.
Тастар
Қию аймақтарына тән тау жыныстары милонит, катаклазит, S тектонит және L тектонит, псевдотахилит, белгілі бір брекшиялар және қабырғалық тау жыныстарының күшті жапырақты түрлері болып табылады.
Қиып-сүйгіш аймағы
Кесілген аймақ – айналасындағы тау жыныстарына қарағанда күшті деформацияланған тау жыныстарынан тұратын, кестелік немесе жапырақты, жазық немесе иісті жазық аймақ. Әдетте, бұл ақаудың бір түрі, бірақ кесілген аймақ ішіне анық ақаулық жазықтығын орналастыру қиын болуы мүмкін. Кесілген аймақтар күшті жапырақшалану, деформация және бүктелу аймақтарын қалыптастыруы мүмкін. Эшелонды тамырлар немесе жарықтар кесілген аймақтарда байқалуы мүмкін. Көптеген кесілген аймақтар кен орындарын қамтиды, себебі олар орогендік белдеулер арқылы гидротермальдық ағынның шоғырланған жерлері болып табылады. Олар көбінесе метаморфикалық жиынтықтан ретроградты метаморфизмнің белгілерін көрсетеді және әдетте метасоматизацияланады. Кесілген аймақтардың ені бірнеше сантиметрден бастап, бірнеше километрге дейін жете алады. Көбінесе, олардың құрылымдық бақылауы мен тектоникалық блоктардың жиектерінде орналасуына байланысты, кесілген аймақтар картаға түсірілетін бірліктер болып табылады және террандарды бөлетін маңызды үзілістерді құрайды. Сондықтан, көптеген ірі және ұзын кесілген аймақтар ақаулық жүйелері сияқты аталады. Егер осы ақаудың көлденең жылжуы ондаған немесе жүздеген шақырымға дейін өлшенсе, онда ол мега-айырма деп аталады. Мега-айырмалар көбінесе ежелгі тектоникалық тақталардың жиектерін көрсетеді.
Қалқалау механизмдері
Қию механизмі тау жынысының қысымы мен температурасына, сондай-ақ тау жынысының қандай қию жылдамдығына ұшырауына байланысты. Тау жынысының осы жағдайларға қалай жауап беруі, оның деформацияға қалай бейімделетінін анықтайды. Реологиялық жағынан күшті сынық жағдайларда (салқындаған, азырақ қысым) немесе жоғары деформация жылдамдығында пайда болатын қиыршық аймақтар, минералдардың сынуы арқылы бұзылады, олар ұнтақталған текстуралы брекчияға айналады. Сыну-сымбатты жағдайларда пайда болатын қиыршық аймақтар, тау жынысының жарылуына аз тәуелді және минералдардың және минералдық торлардың ішінде болатын бірқатар механизмдер арқылы көп деформацияны қабылдай алады. Қиыршық аймақтары жапырақты жазықтықтардағы қозғалыс арқылы қысымды кернеуді қабылдайды. Сымбатты жағдайларда қию, минералдардың жарылуы және субзерделік шекаралардың өсуі, сондай-ақ тордың жылжуы арқылы жүзеге асуы мүмкін. Бұл әсіресе жапырақ тәрізді минералдарда, әсіресе микаларда жиі кездеседі. Милониттер – негізінен сымбатты қиыршық аймақтары.
Қию аймақтарының микроқұрылыстары
Қию процесінің басталу кезінде тау жынысы массасының ішінде тереңдеуге бейім жазық жапырақтануы алдымен қалыптасады. Бұл текстуралық белгілердің қайта бағдарлануы, микалардың өсуі мен қайта бағдарлануы және жаңа минералдардың пайда болуы арқылы көрінеді. Бастапқы қима жапырағы әдетте негізгі қысқару бағытына перпендикуляр қалыптасады және қысқару бағытын анықтауға мүмкіндік береді. Симметриялық қысқаруда заттар осы қима жапырақтарында, дөңгелек балдың гравитация әсерімен жазылғандай, жазыла бастайды. Асимметриялық қию аймақтарында қысқаруға ұшыраған дененің мінез-құлқы, балдың эллипс пішіндес бұрышта жазылуына ұқсас. Қатты ығысулар бар қию аймақтарында, қима жапырағы қию аймағының жалпы жазықтығына шалқақ бұрышта қалыптасуы мүмкін. Бұл жапырақшалық негізгі қима жапырағына аз бұрышта қалыптасқан және негізгі қима жапырағына қарай иілген жапырақшалардың синусоидты жиынтығы ретінде көрінеді. Мұндай тау жыныстары L S тектониттері деп аталады. Егер тау жынысы массасы кең көлемде бүйірлік қозғалысқа түсе, созылу эллипсі сигар пішіндес көлемге ұзарады. Осы кезде қима жапырақтары родингтік немесе созылу сызығына ыдырай бастайды. Мұндай тау жыныстары L тектониттері деп аталады.
Транспрессия
Транспрессиялық режимдер тектоникалық тақталардың көлбеу соқтығысуы және тік бұрыштан өзгеше субдукция кезінде қалыптасады. Әдетте, көлбеу итеру сырғанауы мен соққы сырғанауы немесе трансформациялық сырғанаудың қосындысы пайда болады. Транспрессиялық режимдердің микроқұрылымдық белгілері – родинг сызықтары, милониттер, аугендік құрылымды гнейстер, мика балықтары және тағы да басқалары. Транспрессиялық режимге классикалық мысал – Жаңа Зеландияның Альпілік жарылыс аймағы, онда Тынық мұхиты тақтасының Үнді-Австралия тақтасының астындағы көлбеу субдукциясы көлбеу соққылы қозғалысқа айналады. Бұл жерде орогендік белдеу трапеция тәрізді пішінге ие, көлбеу жарықтар басым, тік жатқан қабаттар мен жарық бұрылысынан пайда болған бүктелулер қалыптасады. Жаңа Зеландияның Альпілік шистасы – күшті кренольденген және қиылысқан филлитпен сипатталады. Бұл аймақ жылына 8-10 мм жылдамдықпен көтеріледі және ірі жер сілкіністеріне бейім, онда оңтүстік блок көтеріліп, батысқа қарай қисық қозғалыс байқалады.
Транстенсия
Транстенциялық режимдер – көлбеу тартылыс орталары. Рифт аймақтарындағы көлбеу, қалыпты геологиялық жарылымдар мен шешілу жарылымдары – транстенция жағдайларының әдеттегі құрылымдық белгілері. Транстенцияның микроқұрылымдық көрсеткіштеріне родинг немесе созылу бағыттары, созылған порфиробластар, милониттер және т.б. жатады.