Кіріспе

Теңіз соғысының саласы

Су асты кемелеріне қарсы соғыс (ASW, немесе ескіше A/S) – жаудың су асты кемелерін табу, қадағалау, қорқыту, зақымдау немесе жою мақсатымен жүргізілетін су асты соғысының бір саласы. Мұндай операциялар көбінесе достық кемелерді және жағалаудағы нысандарды су асты кемелерінің шабуылдарынан қорғау және теңіз блокадаларын бұзу үшін жүргізіледі. Сәтті ASW операциялары әдетте сенсорлар мен қару-жарақ технологияларының үйлесімін, тиімді стратегиялық жоспарлауды және жеткілікті білікті персоналды қамтиды. Көбінесе, нысана су асты кемесін бастапқыда анықтау, содан кейін оны жіктеу, орналасқан жерін табу және қадағалау үшін күрделі сонарлық жабдықтар қолданылады. Сондықтан сенсорлар ASW-ның маңызды бөлігі болып табылады. Су асты кемелеріне қарсы шабуыл үшін қолданылатын негізгі қарулар – торпедалар мен теңіз миналары, оларды әртүрлі әуе, су және су асты платформаларынан іске қосуға болады. ASW мүмкіндіктері стратегиялық тұрғыдан маңызды саналады, әсіресе шексіз су асты кемелері соғысының және су асты кемелерінен ұшырылатын баллистикалық зымырандардың пайда болуынан кейін, бұл су асты кемелерінің қауіптілігін едәуір арттырды. ХХ ғасырдың басында ASW техникасы және су асты кемелерінің өзі дамымаған болатын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның су асты кемелері кемелер қатынасына қауіп төндіретінін көрсетті, тіпті Солтүстік Атлант мұхитында да нысаналарды жоя алатын. Осыған байланысты көптеген елдер ASW әдістерін жетілдіру бойынша зерттеулер жүргізіп, практикалық тереңдік бомбалары мен сонар технологиясының жетістіктеріне қол жеткізді. Конвой жүйесін қабылдау да тиімді тактика болып танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде су асты кемелері соғысы мен ASW салалары қарқынды дамыды, әсіресе Атлант шайқасы кезінде, онда Остік державалардың су асты кемелері Ұлыбританияның жабдықтау импортын тоқтатуға тырысты. «Қасқыр топтары» (Wolfpack) сияқты тактикалар бастапқыда сәттілікке жетті, бірақ ASW авиациясы күшейген сайын олардың құны артты. «Naxos» радар детекторы сияқты технологиялар, детекциялық құралдарды жетілдіру арқасында уақытша тоқтатылды. «Ultra» сияқты барлау жұмыстары су асты кемелерінің қауіптерін азайтуда және ASW күш-жігерін табысқа жеткізуде маңызды рөл атқарды. Соғыстан кейінгі кезеңде ASW дамуы жалғасты, себебі ядролық су асты кемелерінің пайда болуы кейбір дәстүрлі әдістерді тиімсіз етті. Сол кездегі супердержавалар көптеген ядролық қарумен жабдықталған су асты кемелері флотын құрды. Мұндай кемелердің төнген қауіптерін ескере отырып, көптеген елдер ASW мүмкіндіктерін кеңейтуді жөн санады. 1960 жылдары кез келген соғыс кемесінен ұшуға қабілетті және ASW құралдарымен жабдықталған тікұшақтар кеңінен қолданысқа енді. Теңіздің кең аумақтарын қамтуға қабілетті, тұрақты қанатты теңіз патрульді ұшақтары да жиі пайдаланылды. Магниттік аномалияны анықтау (MAD), дизельді отын иісін сезу, сонобуйлар және басқа да электрондық соғыс технологиялары ASW күш-жігерінің маңызды бөлігіне айналды. Басқа су асты кемелерін іздеуге және жоюға арналған, арнайы құрылған шабуылдау су асты кемелері де маңызды құрамдас бөліктерге айналды. ASROC және Ikara сияқты торпеда тасымалдайтын зымырандар да дамудың маңызды бағыты болды.

Шығу тегі

Америка-британия революциялық соғысы кезінде су асты кемелеріне жасалған алғашқы шабуылдар теңіз минасы деп аталатын, бірақ сол кезде торпеда деп аталған құрылғымен жасалған деп есептеледі. Дегенмен, осыған дейін де су асты кемелерін жасауға бірнеше әрекеттер жасалған болатын. 1866 жылы британдық инженер Роберт Уайтхед алғашқы тиімді өздігінен қозғалатын торпеданы, атақты Уайтхед торпедасын ойлап тапты; француз және неміс өнертабыстары да көп ұзамай пайда болды. Торпедамен жабдықталған алғашқы су асты кемесі 1884–1885 жылдары салынған «Норденфельт I» болды, бірақ ол бұрыннан ұсынылған еді. Ресей-жапон соғысы басталғанда, немістерден басқа барлық ірі теңіз флоты су асты кемелеріне ие болды. Дегенмен, 1904 жылға дейін барлық елдер су асты кемелерін тәжірибелік кеме ретінде қарастырып, оларды жедел пайдалануға бермеді. Су астындағы U- қайықтарын анықтаудың ешқандай құралы болмады, ал оларға шабуылдар бастапқыда олардың перископтарын балғамен зақымдаумен шектелді. Корольдік теңіз күштерінің торпедалық орталығы HMS Vernon жарылғыш грапнель жетегін зерттеді; олар Бірінші дүниежүзілік соғыста төрт немесе бес U- қайықты батырды. Осыған ұқсас тәсіл – жүзуші кабельдегі зарядтардың тізбегін электрмен оқтап жіберу болды; әсеріне қызықпаған адмирал Эдвард Эванс осылай батырылған кез келген U- қайықтың өліміне лайық деп есептеді. Су асты кемелеріне шабуыл жасаудың тағы бір қарапайым тәсілі – қолмен лақтырылатын пушкалық мақта бомбаларын тастау болды. Сондай-ақ, «мұнара» бомбасы жасалды; ол 5 фут (2 метр) биіктігіндегі шахтада орналасқан конус тәрізді болат барабаннан тұрды және оны су асты кемесіне лақтыруға арналған еді. Лиддит снарядтарын немесе траншеялық минометтерді қолдану да сынақтан өтті. U- қайықтарын тұзаққа түсіру үшін торларды қолдану, сондай-ақ, шұңқыр торпедасы бар эсминецтер де зерттелді. Белгілі бір тереңдікте шабуыл жасау үшін ұшақ бомбалары зарядты іске қосатын арқандарға бекітілді; ұқсас идея – арқанмен жабылған банкадағы пушкалық заряд болды; олардың екеуі бірге А типіндегі тереңдік заряды деп аталды. Арқандардың түйісіп, жұмыс істемеуіне байланысты проблемалар B типіндегі химиялық гранулалық қозғалтқыштың жасалуына әкелді. Бұл құралдар шамамен 6 метр қашықтықта тиімді болды. Мүмкін, ең жақсы ерте идея 1913 жылғы RN Torpedo мектебінің есебінде келтірілген, ол қарсы миналық құрылғыны, «мина тастау» құрылғысын сипаттады. Адмирал Джон Джелликоның өтініші бойынша стандартты Mark II минасына гидростатикалық механизм орнатылды (1914 жылы Томас Фирт және Шеффилд ұлдары жасаған), ол 45 фут (14 метр) тереңдікте ату үшін алдын ала бапталып, артқы платформадан іске қосылуға тиіс болды. Салмағы 30 метрге жететін «крейсер минасы» кемені құлатуға да қауіпті болуы мүмкін еді.

Соғыс аралығы

Бұл кезеңде белсенді сонардың (ASDIC) дамуы және оның британдықтардың толық қару-жарақ жүйесіне енгізілуі, сондай-ақ радардың пайдауы болды. Осы кезеңде сигналдарды күшейту, өңдеу және көрсетуге арналған электрониканың енгізілуіне байланысты үлкен прогресс жасалды. Атап айтқанда, "қашықтықты тіркегіш" нысананың орнын есте сақтауға мүмкіндік беретін маңызды қадам болды. Көптеген су асты кемелерінің қанаттары суда өте шулы болғандықтан (жер бетінен көрінбесе де), қашықтықты тіркегіштер дыбыс арқылы U- қайықтарынан қашықтықты анықтауға мүмкіндік берді. Бұл аймақтағы миналар мен бомбаларды жарытуға жағдай жасады. Дыбыс проекторлары үшін жаңа материалдар әзірленді. Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері мен АҚШ теңіз күштері өз эсминецтерін белсенді сонарлармен жабдықтады. 1928 жылы шағын эскорт кемесінің жобасы жасалды, траулерлерді қаруландыру және ASDIC жиынтықтарын жаппай өндіру жоспарланды. Тағы бірнеше технологиялар дамытылды; қозғалыстағы кемелермен өлшеуге мүмкіндік беретін тереңдік өлшегіштер жаңа өнертабыс болды, сондай-ақ дыбыс таралуына әсер ететін мұхиттың қасиеттерін жақсырақ түсінуге келінді. 1937 жылы батитермограф ойлап табылды, ол бірнеше жылдың ішінде су астына қарсы күрес кемелерінде кең таралған құралға айналды. Бұл кезеңде қару-жарақ саласында айтарлықтай жетістіктер болған жоқ, бірақ торпедалардың тиімділігі жақсара берді.

Жерорта теңізі

Италия және Германияның су асты кемелері Жерорта теңізінде Остік күштер жағында, ал француз және британ су асты кемелері Одақтастар жағында операция жүргізді. Неміс теңіз күштері Жерорта теңізіне 62 U- қайығын жіберді; барлығы соғыста жойылды немесе өздері батырды. Неміс су асты кемелері ең алдымен қатты қорғалған Гибралтар бұғазынан өтуге тиіс болды, онда тоғыз кеме батып, шамамен осыншасы ауыр зақымданып, базаға қайтуға мәжбүр болды. Жерорта теңізі Атлант мұхитынан гөрі тыныш болды, бұл U- қайықтарының қашуын қиындатты және Одақтастардың әуе базаларымен айналдырылған. Атлант мұхитындағыдай ASW (су астына қарсы күрес) әдістері қолданылды, бірақ итальяндықтардың шағын су асты кемелерін пайдалануы қосымша қауіп тудырды. Жерорта теңізіндегі осындай айқын су жағдайында – британдық су асты кемелері перископ тереңдігінде су астында жүзген кезде әуеден көрінбеу үшін жоғарғы беттеріне қою көк түспен боялды – Корольдік теңіз күштері, көбінесе Мальтадан операция жүргізіп, қарсыластың неміс және итальяндық күштеріне 41 су асты кемесін жоғалтты, оның ішінде HMS Upholder және HMS Perseus.

Тынық мұхит театры

Япондық су асты кемелері көптеген инновацияларды бастады, олар өз түріндегі ең үлкен және ең ұзақ қашықтықты кемелердің бірі болды және 95-ші типті торпедамен қаруланды. Дегенмен, олар, әсіресе соғыстың соңында, аз әсер етті. Олар U-боттары сияқты саудалық рейдтер жасамай, Маханиандық доктринаны ұстанды, сауда кемелеріне қарағанда жылдам, маневрлі және жақсы қорғалған әскери кемелерге қарсы шабуыл жасады. Тынық мұхиты соғысының басында жапондық су асты кемелері бірнеше тактикалық жеңіске жетті, АҚШ флоттық авиатасымалдағыштары "Йорктаун" (CV 5), "Саратога" және "Васп" (CV 7) кемелеріне үш сәтті торпедалық шабуыл жасады. "Саратога" шабуылдан аман қалды және жөнделді, ал "Йорктаун" мен "Васп" шабуыл нәтижесінде тасталып, батырылды. USS North Carolina (BB 55) USS Wasp-пен бірдей шабуылда бір торпедаға ұшырады, бұл Гуадалканал операциясының маңызды теңіз шайқастарын жіберіп алуына себеп болды. АҚШ эсминецтер мен эсминецтерді сүйемелдейтін кемелерді салуды жылдамдатқаннан кейін, сондай-ақ Ұлыбританиядан Атлантика шайқасының тәжірибесінен алынған, өте тиімді су асты кемеге қарсы техниканы әкелгеннен кейін, жапондық су асты кемелеріне елеулі зиян келтірді, олар неміс әріптестерінен баяу және терең суға түсе алмайтын еді. Жапондық су асты кемелері одақтастардың сауда конвойлеріне және стратегиялық кеме жолдарына неміс су асты кемелері сияқты ешқандай қауіп төндірмеді. Одақтастардың бір үлкен артықшылығы – АҚШ-тың жапондық "Purple" кодын бұзғаны, бұл одақтас кемелерін жапондық су асты кемелерінен ауыстыруға және одақтас су асты кемелеріне жапондық күштерді ұстауға мүмкіндік берді. 1942 және 1943 жылдың басында АҚШ су асты кемелері жапондық кемелерге, соғыс кемелеріне де, сауда кемелеріне де қауіп төндірмеді. Бастапқыда бұлар нашар торпедалармен қиындыққа тап болды, олар көбінесе соққы кезінде жарылмады, тым терең түсті немесе тіпті бақылаусыз кетіп қалды. АҚШ су асты кемелерінің қауіптілігі басында аз болғандықтан, жапондық командирлер беймаза болды және нәтижесінде су асты кемеге қарсы шараларға көп инвестиция жасаған жоқ немесе Атлантикадағы одақтастардың конвойді қорғау деңгейіне жеткен жоқ. Жапондықтардың одақтас су асты кемелерінің қауіптілігіне жоғары басымдық бермеуіне байланысты, американдық офицерлер Атлантикадағы "өмір мен өлім" мәселесін түсінген неміс әріптестеріне қарағанда салыстырмалы түрде беймаза және икемсіз болды. Алайда, АҚШ вице-адмиралы Чарльз А. Локвуд ординарлық бөлімге қателі торпедаларды ауыстыруға қысым жасады; олар бастапқыда оның шағымдарын елемеген кезде, ол торпедалардың сенімсіздігін дәлелдеу үшін өз сынақтарын жүргізді. Ол сондай-ақ "өлі ағаштарды" тазартып, көптеген сақтық немесе өнімсіз су асты кемелерінің командирлерін жас (біршама) және агрессивті командирлерге ауыстырды. Нәтижесінде, 1943 жылдың екінші жартысында АҚШ су асты кемелері жапондық кемелерді суға батыру жылдамдығын күрт арттырып, маңызды соғыс кемелерін жойып, жапондық сауда флотының шамамен жартысын құрады. Жапонияның теңіз командасы дайынсыз болды; Жапонияда су асты кемеге қарсы технология немесе доктрина болған жоқ, сондай-ақ тоннаждық соғысқа төтеп беру үшін өндірістік мүмкіндік болған жоқ, сонымен қатар ол қажетті ұйымдарды дамытпады (Атлантикадағы одақтастардан айырмашылығы). Жапондық су асты кемеге қарсы күштерінің құрамында негізінен сонар және тереңдік зарядтары бар эсминецтер болды. Алайда, жапондық эсминецтердің конструкциясы, тактикасы, жаттығулары және доктринасы су асты кемелеріне қарсы міндеттерге қарағанда түнгі беткейдегі шайқасқа және торпеда жеткізуге басымдық берді. Жапония эсминецтерді сүйемелдейтін кемелерді, экономикалық және конвойді қорғауға қолайлы кемелерді жасаған кезде, тым кеш болды; құзыретсіз доктринамен және ұйымдастырумен бірге, бұл жағдайда аз әсер етуі мүмкін еді. Соғыстың соңында жапондық армия мен теңіз күштері ұшақтарда су астындағы аз тереңдіктегі су асты кемелерін табу үшін магниттік аномалияны анықтау құрылғысын қолданды. Жапон армиясы екі ұшақ тасымалдағыш кеме және су асты кемеге қарсы соғыста пайдалану үшін Ka 1 автогир ұшағын әзірледі, ал теңіз күштері 1945 жылы Kyushu Q1W су асты кемесіне қарсы бомбалаушы ұшағын әзірлеп, пайдалануға енгізді. Жапондық су үсті күштері жасаған тереңдік зарядтық шабуылдары бастапқыда АҚШ флоттық су асты кемелеріне қарсы сәттіліксіз болды. Егер су асты кеме аз тереңдікте ұсталмаса, АҚШ су асты кемесінің командирі әдетте құтылуға болатын, кейде температура градиенттерін (термоклиндерді) пайдаланатын. Сонымен қатар, IJN доктринасы конвойді қорғауға емес, флоттық шайқасқа басымдық берді, сондықтан ең жақсы кемелер мен экипаждар басқа жерге жіберілді. Сонымен қатар, соғыстың басында жапондықтар тереңдік зарядтарын тым аз тереңдікте орналастырды, АҚШ су асты кемелері 150 футтан (45 м) тереңге түсе алатынын білмеді. Өкінішке орай, бұл кемшілік 1943 жылдың маусымында АҚШ конгрессмені Эндрю Дж. Мэй өткізген баспасөз конференциясында жарияланды, және жаудың тереңдік зарядтары 250 футқа (76 м) дейін жарылуға орналастырылды. Вице-адмирал Чарльз А. Локвуд, COMSUBPAC, кейін Мэйдің ашылуы теңіз күштеріне онға дейін су асты кемесі мен 800 экипаж мүшесіне шығын келтірді деп бағалады. Соғыстың соңында активті және пассивті сонобуйлар ұшақтарда қолдану үшін, сондай-ақ MAD құрылғыларымен бірге әзірленді. Соғыстың соңына қарай одақтастар Type XVII және Type XXI сияқты жаңа, жақсы неміс су асты кемелеріне қарсы Mousetrap және Squid сияқты жақсырақ алға тастау қаруларын жасады. Ұлыбритания және Голландия су асты кемелері де Тынық мұхитында, негізінен жағалау кемелеріне қарсы жұмыс істеді.

Платформалар

Жерсеріктер теңіз бетін оптикалық және радарлық техникалар арқылы суретке түсіру үшін қолданылып келеді. P-3 Orion және Ту-142 сияқты қанатты ұшақтар, Sikorsky SH-60 Seahawk сияқты кейбір тікұшақтарға ұқсас, сенсорлық және қару платформасын ұсынады, сонобуйлер және/немесе суға түсірілетін сонарлармен, сондай-ақ әуе торпедаларымен жабдықталған. Басқа жағдайларда тікұшақтар тек сенсор ретінде пайдаланылса, қару ретінде зымыранмен жеткізілетін торпедалар қолданылған. Беткі кемелер төзімділігінің арқасында маңызды АСВ (су астына қарсы күрес) платформасы болып қалады және қазір сүйретілетін сонар массивтерімен жабдықталған. Су асты кемелері тереңдігін өзгерту және тыныштығы арқасында АСВ платформасының негізгі түрі болып табылады, бұл оларға анықтауға көмектеседі. 2010 жылдың басында DARPA жартылай автономды, теңізде жүретін ұшқышсыз кеме жасау мақсатымен ACTUV бағдарламасын қаржыландыруды бастады. Бүгінде кейбір елдерде су асты кемелерін қадағалай алатын теңіз тыңдау құрылғылары бар. Оңтүстік Африкадан Жаңа Зеландияға дейінгі Үнді мұхитының оңтүстігінде адам жасаған теңіз шуын анықтау мүмкін. SOSUS массивтерінің кейбіреулері азаматтық қолдануға берілді және қазір теңіз зерттеулерінде пайдаланылады. Үндістан алыс қашықтыққа торпеда жеткізу үшін СМАРТ (Супердыбыстық зымыранмен көмектесетін торпеда жүйесі) деп аталатын супердыбыстық зымырандарды енгізді. Бұл жаңа технология торпеданы 1000 км қашықтыққа жеткізуге және ұшыру платформасы тұрғысынан икемділікті арттыруға мүмкіндік береді.