Кіріспе
Артуро Айлас, Jr. (25 мамыр 1938 – 15 ақпан 1991) – американдық романист.
Артуро Айлас, Jr. (25 мамыр 1938 – 15 ақпан 1991) – Техас штатының Эль-Пасо қаласынан шыққан ағылшын тілі профессоры және романист. Оның шығармалары чикано мәдени екіұштылығының тәжірибесіне бағытталған. Ол Стэнфорд университетінен үш диплом алды: 1960 жылы бакалавр, 1963 жылы магистр және 1971 жылы докторлық дәрежесін, содан кейін Стэнфорд университетінің профессоры болып жұмыс істеді. Айлас – АҚШ-та ағылшын тілінен докторлық дәрежесін алған алғашқы чиканолардың бірі. 1976 жылы ол Стэнфордта профессорлық атақ алған алғашқы чикано болды. Айлас 1991 жылдың 15 ақпанында АИДС салдарынан туындаған асқынулардан қайтыс болды.
Ерте өмір және білім
Мексика революциясынан қашып, 1910 жылы Айластың әкесі мен әкесінің әжесі мен атасы АҚШ-тың Мексика шекарасын өтіп, Техастың Эль-Пасо қаласында қоныстанды. Айластың әжесі Креченциана көп уақытын балаларына тәрбие беруге және білім ұстауға арнаған мұғалім еді, оларға оқуға, жазуға және ағылшын тілін еркін сөйлеуге үйретті. Бұл Айластың әкесі Артуро Ислас ағаның басым көптігі ақ полицейлерден тұратын полиция күшінде қызмет етуіне мүмкіндік берді, ал Артуро кішіге және оның туыстарына білімге деген терең құштарлықты ұстады. Артуро аға мен Джовита Исластың барлығы үш ұлы болды: Марио Ислас Либерияда дін қызметкері болды, ал Луис Ислас Эль-Пасода адвокат болды. Бала кезінде өмірін қауіпке тікелей ұшыратқан полиомиелитке шалдыққаннан кейін, салдарынан өмір бойы денесі шектеулі болса да, Айлас жақсы оқушы болды және 1956 жылы Эль-Пасо мемлекеттік орта мектебін үздік бітіруші ретінде аяқтады. Сол жылдың күзінде Пало-Альтодағы Стэнфорд университетінде бакалавриат білімін бастады. Айлас бастапқыда нейрохирург болу үшін медициналық дайындықтан өтуді жоспарлаған. Алайда, биология және химиядан алған алғашқы бағалары «B» болғаннан кейін, Айлас гуманитарлық ғылымдарды оқуға шешім қабылдады, онда ол «A» бағаларын алып, оқуда өте жақсы нәтижелер көрсетті. Ақырында Айлас ағылшын тілі мамандығын таңдады, ал ол француз әдебиеті немесе дінтану бойынша қосымша мамандық алғаны туралы мәліметтер әртүрлі. Айлас әдебиетті оқудағы жетістіктері үшін бірнеше марапаттар алды, соңында Фи Бета Каппа құрмет қоғамына сайланды және шығармашылық жазу саласында бірнеше жүлделерге ие болды. 1960 жылы бакалавр дәрежесін аяқтағаннан кейін, Айлас Стэнфордта ағылшын тілінен магистр (1963) және доктор (1971) дәрежелерін алды.
Кейінгі өмірі мен мансабы
1971 жылы философиялық диссертациясын қорғағаннан кейін Артуро бірден Стэнфорд университетінің ағылшын тілі кафедрасына оқытушы болып орналасты. Ол факультетті іріктеу комиссиясының төрағасы, чикано студенттері мен стипендия алушыларға кеңесші, сондай-ақ Стэнфордтың чикано зерттеулер орталығының тең-директоры болды. Ол ағылшын тілі және аз ұлттық топтарға арналған курстарды, сонымен қатар Стэнфорд университетінің ағылшын тілі кафедрасында алғаш рет оқылған "Chicano тақырыптары" атты курсты оқыды. 1976 жылы ол бакалавриат деңгейіндегі үздік оқытушылығы үшін Динкельшпиль сыйлығымен марапатталды. Сол жылы доцент қызметіне көтеріліп, Стэнфорд университетінің тұрақты профессор атанған тұңғыш чикано профессоры болды.
Жазу стилі
Айлас бірнеше жанрда жазды және жариялады, бірақ ең танымал екі аяқталған романы – «Жаңбыр құдайы» мен «Көшпенді жандар». Екі кітапта да АҚШ шекарасында тұратын Ангел отбасы бейнеленеді. Айлас Америкадағы чикано халқының өмірі туралы жазуға терең сенді, өйткені ол «чиканолардың шығармашылық өрнегін және институционалдық және жеке нәсілшілдікке қарсы күресті көрінеу етуге көмектеседі» деп ойлады және өз чикано студенттерін өздерінің тарихы мен тәжірибелері туралы жазуға ынталандырды. Айлас романдарында жиі өмірден алынған оқиғаларды пайдаланды, әсіресе Мигель кейіпкері арқылы. Мигель Калифорнияда колледжге түсіп, денсаулық мәселелерімен күреседі, бұл Айлас өмірінің көп бөлігінде бастан өткерген нәрсе. Сондай-ақ, Айлас өзінің туған жері Эль-Пасо туралы очерктерді де жұмыстарына енгізді, ал оның қатал әжесі Креченциана Мама Чона кейіпінде көрінеді. Бір ғалым: ««Жаңбыр құдайы» – бұл ойдан шығарылған автобиография, себебі ол ең алдымен басты кейіпкердің Ангел отбасы оның жеке басын қалай қалыптастырғаны туралы жеке баяны» деп жазды. Жалпы, «Жаңбыр құдайы» үшінші тұлғада баяндалған, бірақ баяндаушының сөйлеу әдісі арқылы басты кейіпкерге деген терең сезімталдығы мен байланысы байқалады, бұл жазушыны кейіпкермен байланыстырады. «Ла Молли» және «Көз жасының патшасы» сияқты басқа шығармаларында Айлас жеке тәжірибенің әсерін күшейту үшін диалектіде сөйлейтін бірінші тұлғада баяндаушыны қолданады. Екі жағдайда да Айластың тарихы оның шығармаларының формасы мен стиліне айқын әсер етеді. Өмірін толық қайталамаса да, Ангел отбасын бейнелеу арқылы Айлас қазіргі заманғы, жартылай автобиографиялық чикано жазушыларының қатарына қосылады, олар жұмысшы табынан шығып, тілдік кедергілерді жеңіп, чикано халқын білімді, жарияланған жазушылар қатарына енгізді.
Шекаралары
Ислас шығармаларының көпшілігі шекаралық қақтығыстар төңірегінде құрылған. Оның туындылары көбінесе шекаралық қалаларда өрбиді, және Америка Құрама Штаттары мен Мексика шекарасында екі мәдениет кездескенде туындайтын динамикалық көріністерді, қабылдауларды және жағдайларды зерттейді. Чикано әдебиетіндегідей, Ислас ақ және американдықтарды өркениетті деп, ал қара және мексикалықтарды тайпалық және өркениетсіз деп санаумен байланысты стереотиптерді сынап көрсетеді. Ол шекаралық қалалардағы қауымдастықтарда осының салдарынан туған жіктерді, әсіресе оның алғашқы әңгімелерінде талқылайды, және "Жаңбыр құдайы" сияқты кейінгі романдарымен бұл тақырыпты одан әрі дамытады. Ислас ағылшын элитасын мексикалықтардың жағдайымен салыстыра отырып, экономикалық теңсіздіктерді де көрсетеді. Ол сондай-ақ шекаралар мен чиканолық идентитітін тілдік тұрғыдан қарастырады, кастиль тілі, мексикалық испан тілі және ағылшын тілі арасындағы айырмашылықтарды анықтайды. Ол АҚШ-тағы екі тілділіктің артықшылықтарын, мексикалық испан тіліне қатысты стереотиптерді және тілдің әртүрлі формалары жеке сәйкестікті қалыптастыруға қалай әсер ететінін анықтайды.
Жыныстық қатынас
Жыныстық қатынасты зерттеу Айлас туындыларында кеңінен кездеседі, өйткені ол бұл мәселені Чикано қауымдастығымен байланысты қарастырады. "Кедей кішкентай тоқты" повесінде Айлас мачизм мәдениетінің қандай рөл атқаратынын зерттейді. Ол басты кейіпкерді өте мачо әкесінің қалаулары мен күтіктеріне бағынбай, Чикано мәдениетіндегі еркектік туралы қалыпты көзқарастарды бұзатын, мачо емес ұл ретінде бейнелейді.
Автобиографиялық байланыстар
Артуро Айлас шығармаларының көптеген өмірбаяндық байланыстары бар. Сексуалдық тақырыптардың күшті болуы Артуроның өзінің сексуалдығын зерттеуімен байланысты. Мұндай оқиғалар 1969 жылы колостомия жасалған, соның ішінде көптеген операцияларға ұшыраған Артуроның өмірін тікелей көрсетеді. Чико сияқты, Айлас та сегіз жасында полиомиелитке шалдығып, ұзақ физиотерапиядан өтті. Бұл ауру оны өмір бойы ақсап жүруге мәжбүр етті. Мигель Чико да Айлас сияқты, "өзінің буынындағы бірінші адам болды, ол беделді жеке университетке қабылданып, мектепті бітіргеннен кейін бірден үйден кетіп қалды, өйткені оның ортасынан келген студенттерді қабылдау бұл кезде әдетке кірген жоқ немесе тиімді болған жоқ" (5), дәл Айлас Стэнфордқа барғандай. Чико сияқты, Айлас та Сан-Францискода тұрды; ол өзінің туған қаласын кітабындағы Ангел отбасының тұратын қаласының үлгісі ретінде пайдаланды. Айлас пен оның туыстарын оқуға әжесі үйреткен, дәл Мама Чона романындағы немерелеріне үйреткендей. "La Mollie and the King of Tears" шығармасындағы Үлкен Маму мен оның қызы Эмили, Сан-Францисколық блюз әншісі Маргарет Мур және оның қызы Кирстен Мурдың өмірден алынған образы, олар автордың ұзақ жылдар бойы жақын достары болған. Артуро Айлас Кирстен Мурдың куәгері болды. Кахутек туралы әңгімені Артуроға Маргарет Мур алғаш Джонни Нитроның блюз тобындағы бас гитарашысы және әріптесі "Майктан" естіді. Артуро Кахутек оқиғасына қатты әсерленіп, оны кітаптың негізгі сюжеті ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Артуроның досы Джонни Нитро Сан-Франциско аймағындағы клубтарда ойнады, ең танымалдарының бірі Солтүстік жағалаудағы The Saloon болды.