Кіріспе

1964 жылға дейін Оңтүстік Родезия, ал одан кейін Родезияда демократия шектеулі болды. Себебі, елде Вестминстер парламенттік жүйесі жұмыс істеді, көптеген саяси партиялар парламенттегі орындар үшін күресті, бірақ сайлауларда ақ нәсілді қоныс аударушылар басымдық танытты және қара африкалықтардың өкілдігі сол кезде аз болғандықтан, халықаралық қоғамдастықта нәсілшіл ел ретінде қарастырылды. Біржақты тәуелсіздік жарияланғаннан кейінгі жылдары үстемдік құрған саяси партия – Родезия фронты, кейін Республика фронты деп аталды. Иан Смит 1979 жылы ел Зимбабве Родезия болып қайта аталғанға дейін премьер-министр қызметін атқара берді.

1961 жылғы конституция

1899 жылдан 1962 жылға дейін бірпалаталы заң шығарушы ассамблея сайлау округтері бойынша бірінші келгенге жеңіс принципімен сайланған мүшелерден тұрды. Алайда, кейбір кезеңдерде екі мүшеден сайлау округтері болды, ал алғашқы жылдары тағайындалған мүшелер де болды. Конституцияда жоғарғы палата құру қарастырылған, бірақ ол ешқашан құрылмады. 1961 жылғы Конституция сайлау құқығын кеңейтуге бағытталған күрделі жүйені қабылдады, соның ішінде ақ емес азаматтарды да қамтуға мүмкіндік берді, бірақ бірден ақ үстемдікті аяқтамады. Біржақты тәуелсіздік жарияланған кезде, Родезияның 1961 жылғы Конституциясына енгізілген өзгерістер (БҰҰ-ға қосылған) егер Королева генерал-губернаторды тағайындамаса, Парламент тағайындайтын Үкіметке басшылық ететін лауазымды тұлғаны қарастырды. Саяси билік заң шығарушы ассамблеяда қала берді. 1961 жылғы Конституцияға сәйкес, Заң шығарушы ассамблеяда 65 сайланған мүше болды: 50 сайлау округінен және 15 округтен. Сайлаушылар тізімінде білім, мүлік және табыс талаптары болды. Негізгі "А" тізімі осы талаптарға жоғары деңгейде сай келетін азаматтарға арналған, оның 95% ақ, ал 5% қара немесе азиялықтарды құрады. "Б" тізімінде талаптар төмен болды, оның 90% қара, ал 10% ақ немесе азиялықтарды құрады. "Б" тізімі "А" тізімінен шамамен он есе кіші болды. Екі тізім де сайлау округтері мен округтерге сайлауда дауыс берді, бірақ сайлау округтерінде "Б" тізіміндегі дауыс жалпы дауыс санының 20% -ымен шектелді, ал округтерде "А" тізіміндегі дауыс жалпы дауыс санының 20% -ымен шектелді. Бұл процедура "қарсы дауыс беру" деп аталды. Іс жүзінде, 50 сайлау округінің мүшелерінің барлығы ақ, ал 15 округтің мүшелерінің көпшілігі қара болар еді. 1962 жылғы жалпы сайлау ел үшін шешуші болды, өйткені оның нәтижесінде Уинстон Филд басқаратын Родезия майданының үкіметі сайланды, ол тәуелсіздікке, көпшілік билігінсіз және Родезиядағы ақ және қара қауымдардың бөлек дамуына бағытталды. Эдгар Уайтхед басқаратын жеңілген Біріккен федералды партия көпшілік билікке біртіндеп көшуге бағытталған. 1969 жылға дейін Родезияның саяси жүйесінде нақты нәсілдік дискриминация болған жоқ. Кейде, егер қара қауым саяси процеске толыққанды қатысқанда, 1962 жылғы жалпы сайлаудың нәтижесі басқаша болар еді және UDI болмаған болар еді деп айтылады. Африкалық ұлтшыл топтар 1961 жылғы Конституцияға қарсы шығып, дауыс беруге құқығы барларды тіркелмеуге, ал тіркелгендерді дауыс бермеуге шақырды. Құқығы бар африкалықтардың салыстырмалы түрде аз бөлігі дауыс беруге тіркелді, ал 1962 жылғы сайлауда "Б" тізіміндегі сайлаушылардың қатысуы 25% -дан аз болды. Родезиялықтар жүйенің жалпы алғанда әділ екенін мәлімдеді, өйткені 50/15 үлесі ақ және қара қауымдардың "фискке" (яғни салық жинауға) салыстырмалы үлесін көрсетеді. Қара байлығы мен біліміндегі жетістіктер нәтижесінде 1961 жылғы Конституция шеңберінде қара көпшілігі билікке келуге мүмкіндік болды, бірақ оған жету үшін бірнеше жыл қажет болар еді. Бұл үшін қара қауым ұзақ уақыт ақ үстемдікті, содан кейін ұзақ уақыт билікті бөлісуді шыдамдылықпен қабылдауы керек еді. 1960 жылдардың басында қара саясаткерлер мұндай келісімге келісуге дайын болған жоқ. Кез келген жағдайда, сайлаушылар тізімінен кіріс және мүлік талаптары өткен заманға жатты. Иан Смит және басқа родезиялықтар бұл саяси келісімнің нәтижесінде қара көпшілігі билікке эволюциялық көшуге әкелер еді, бұл басқа африкалық елдерде қиындықтар тудырған асығыс көшуден сақтар еді деп мәлімдеді. Бірақ сыншылар 1960 жылдардың басында көпшілік билікке бірден және айқын түрде қол жеткізуден бас тарту қазіргі Зимбабведе бүгінгі күнге дейін ауыр қиындықтар туғызатын оқиғалар тізбегін бастады деп санайды. 1965 жылы UDI-ден кейін елдің жаңа мәртебесін көрсететін Конституцияға түзетулер енгізілді. Бастысы, түзетулер Родезия атынан заң шығару және әрекет ету құқығын британ үкіметінен жойды және парламенттің үштен екі көпшілігімен конституциялық түзетулерді қарастырды. Үкіметке басшылық ететін лауазымды тұлға қарулы күштердің бас қолбасшысы болуы керек еді.

1969 жылғы (UDI) конституция

Родезия майданының үкіметі ақырында толығымен жаңа конституцияны әзірледі. Бұл ақ нәсілділердің билігін одан әрі бекітіп, 1969 жылы өткен референдумда қолдау көрсетілгеннен кейін елді республика етті. Бұл жаңа конституция бойынша екі палаталы Парламент құрылды: Родезия Сенаты (жайындап сайланатын) және Родезия Ассамблеясы (тікелей сайланатын). Ассамблеядағы көптеген орындар 1961 жылғы Конституциядағыдан одан да тиімдірек түрде ақ нәсілділерге берілді. Президенттің жаңа лауазымы рәсімдік болды, атқару билігі Премьер-министрде қалды. 1969 жылғы Конституция сайлау тізімдері мен Ассамблеядағы орындар туралы ережелерді өзгертті. 1969 жылғы ең маңызды өзгерістердің бірі – балама дауыс беру жойылып, «В» тізімі еуропалық емес азаматтарға арналды. Ассамблея округтері 50 «А» тізімі және 8 «В» тізімі орындарына сәйкес реформаланды. «В» тізіміндегі орындар саны қара нәсілділер төлеген жалпы жеке табыс салығының үлесіне пропорционалды түрде уақыт өте келе артып, соңында 50 қара нәсілді орынға жететін болып белгіленді. «В» тізіміндегі орындардан басқа, африкалық тайпа басшылары тағы 8 мүшені сайлай алатын болды. Бұл шараның тікелей нәтижесінде 270 000 ақ нәсілді адам Ассамблеяда 50 орынға ие болды, ал 6 миллион африкалық – 8 орынға, сондай-ақ африкалық басшылар да 8 орынға ие болды. Жаңа Конституция UDI идеясын қолдаушылардың Родезияның саяси бағытын қалай көретінін анық көрсетті. Конституцияға қара және ақ нәсілділердің «әрқайсысы жеке даму» принципі енгізілді. Парламенттік өкілдіктегі нәсілдер арасындағы теңдік принципі де қабылданды. Бұл соңғы ерекшелік көпшілік билігіне балама ретінде «қаралар мен ақтардың тең серіктестігі» тұжырымын нығайтты. Алайда, UDI мемлекетінің басшылары өкілдіктегі теңдікті белгісіз мерзімге, тіпті мәңгілікке кейінге шегеруге болатынын мәлімдеді. 1960 жылдардағы ақ нәсілділердің көші-қоны туралы мәліметтер, оларға уақыт өте келе демографиялық тепе-теңдікті өзгерту мүмкін екеніне сендірді.

Родезиядағы саясат

Родезия майданының 1962 жылғы жалпы сайлаудағы жеңісі және одан кейінгі UDI Родезия саясатының популистік дәстүріне сай келді. Родезияның алғашқы саяси тарихы колонияны билеп тұрған ірі бизнеске қарсы кеншілердің, өнеркәсіп жұмысшыларының және фермерлердің сайлау көтерілістерімен толы болды. 1933 жылы Годфри Хаггинс басқарған Реформа партиясының үкіметке сайлануы 1962 жылы РФ-тың жеңісімен көп ортақ нәрселері болды. UDI-нің нәсілдік мәселесі кездейсоқ екендігі айтылады. 1930 жылдардың басында және 1960 жылдардың басындағы экономикалық дағдарыстар жұмыс істейтін халықтың тұрмыс деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған популистік үкіметтердің сайлануына себеп болды (бірақ, негізгі алаңдаушылық жұмыс істейтін ақ халық үшін болды). 1962 жылғы сайлауда РФ округтік (негізінен B-roll) орындарға үміткерлерді іздеу үшін қара үміткерлерді тартқаны маңызды. Бұл қара РФ үміткерлері B-roll сайлаушыларынан аз қолдау алды және ешқайсысы сайланбады. UDI дәуірінде Родезия бір партиялық мемлекет сипатына толыққанды ие болған жоқ. Буш соғысы нақты саяси күрес болғанымен, UDI кезеңінде РФ-қа қарсы дәстүрлі саяси оппозиция болды. Оппозиция А-roll орындарына үміткер ақ либералдардан және B-roll орындарына үміткер кейбір қара партиялардан құралды. Басты ақ оппозиция – Родезия партиясы, ол тәжірибелі либерал саясаткер (және бұрынғы аудандық Ассамблея мүшесі) доктор Арн Паллимен байланысты болды. 1974 жылғы жалпы сайлауда доктор Палли Солсбери (қала) округін РФ-тан алуға 3 дауыспен жақын болды. Сол сайлауда Майкл Аурет Булавайо округінде РП үшін 30% дауыс алды. Кейін Аурет 2000 жылы Зимбабве парламенттік сайлауында MDC партиясынан Хараре (Орталық) округінде жеңіске жетті. РП ұлттық деңгейде ақ дауыс берушілердің шамамен 20% қолдауын тұрақты түрде қамтамасыз етті және ақ емес сайлау округтерінен көп дауыс жинады, бірақ көпшілік дауыспен сайлау жүйесі олардың Ассамблеяда орын алуына мүмкіндік бермеді. Баспасөзді кеңінен цензуралау және радио мен теледидарды мемлекеттік бақылауда ұстау оппозициялық қызметті шектеді. Тиімді парламенттік оппозицияның болмауы UDI-ді тоқтатуды қиындатқан факторлардың бірі болды, оның қажеттілігі анық болған кезде. РП белсенділері өздерінің қолдауының көп бөлігі бизнес элитасынан, кәсіби топтардан және екінші немесе үшінші буын родезиялықтардан келетінін есептеді. Жақында көшіп келген ақ иммигранттар көбінесе РФ-қа дауыс берді. Родезияда ақ саясаттың ерекше түрі болды деп есептеледі, бұл 20 ғасырда британдық жұмысшы табының иммигранттарымен байланысты, олар кеңпейіл әлеуметтік әл-ауқат мемлекеті үшін күресін отарларға әкелді. РП тобы 1977 жылғы жалпы сайлауға қатыспады, өйткені оның көптеген белсенділері түрлі түрдегі ұстауға немесе эмиграцияға мәжбүр болды. Майкл Аурет 1976 жылы Родезиядан қуылды және егер ол қайта келсе дереу тұтқындалатыны айтылды. Аурет 1980 жылға дейін үйіне орала алмады. UDI кезеңінде Родезия үкіметі қарсылыққа төзімділік танытпады, бірақ соңғы апат жақындаған сайын оңдықпен қысым көрсетуге көшті. Бұрынғы либерал премьер-министр Гарфилд Тодд және оның отбасы мүшелері түрлі түрдегі қамауға және үй қамауына алынды. Ақ Родезиядағы соңғы саяси оқиғалар 1977 жылғы жалпы сайлау және 1979 жылғы барлық азаматтарға тең дауыс беру құқығын беру туралы референдум болды. Родезиялық әрекет партиясы ('RAP') деп аталатын оңшыл топ сайлауда РФ-қа қарсы шығып, референдумда "жоқ" деп дауыс беруге шақырды. RAP тобы ақ нәсілді азшылықтың билігін сақтап қалуды және Буш соғысында жеңіске жету үшін экстремалды әскери шаралар қолдануды жақтады. RAP сайлаушылардың айтарлықтай қолдауын алды (референдумдағы дауыс берушілердің 15%). Кейбір бейбітшіл қара топтар мен жеке тұлғалар B-roll орындарына үміткер болып, жеңіске жетті (көбінесе "ANC Independent" деген атпен). 1969 жылғы Конституцияға сәйкес, B-roll тек еуропалық емес азаматтарға арналған. Бұл қара саяси тобы 1979 жылғы "ішкі келісімге" қатысқандардың бірі болды. UDI мемлекетімен және ішкі келісіммен байланыс қара саясаткерлердің беделін түсіретін әріптестік репутациясын тудырды.

Родезияның соңы

Ақ нәсілді азшылық билігі енді мүмкін болмағанда, Родезия алдымен билікті бөлісу нысанына ("ішкі келісім") және содан кейін көпшілік билігіне көшті. Осы кезде Родезия саяси бірлік ретінде тоқтатылып, оның орнына Зимбабве құрылды. UDI-нің және Буш соғысының аяқталуы 1980 жылы көтерілісшілердің қолдауымен құрылған қара нәсілді саяси партияларға күрт билік берумен байланысты болды. Кейбір сарапшылар бұл оқиғаның нәтижесінде қара нәсілді азаматтық қоғамның тұрақты элементтері маргиналданды деп есептейді. Осының салдарынан Зимбабве Ботсвана және Оңтүстік Африка сияқты көрші елдерде болған басқарылатын демократияға өтудің артықшылықтарын пайдалана алмады.