Замбияның Лусака провинциясы

Кіріспе

Лусака провинциясы – Замбияның он провинциясының бірі. Оның астанасы Лусака, ол сонымен қатар ұлттық астана. Бұл Замбиядағы ең кіші провинция, ауданы 21,896 км2. Лусака сонымен қатар Замбияның ең көп халқы бар және ең тығыз орналасқан провинциясы, оның халқы 3,079,964 және тығыздығы 140 адам/км2 2022 жылға қарай. Бұл – ең көп дәрігерлері бар және безгекпен байланысты жағдайлар ең аз болатын провинция. Облыс Зимбабве мен Мозамбикпен шектеседі және Төменгі Замбези ұлттық паркімен бөлінеді. Төменгі Замбези ұлттық паркі, Лунсемфва өзені аңғарының бөлігі, солтүстік-шығыстағы төменгі Луангва аңғары және оңтүстік-батыстағы Кафуэ жазықтары – Лусака провинциясының негізгі ұлттық парктері мен ойын аймақтары. Лусакада Нкомбалианга фестивалі шілде айында Чонгве ауданында Соли тайпасы, Данто фестивалі қыркүйек айында Чикунда тайпасы Луангва ауданында, ал Чакуела Макумби фестивалі қыркүйек айында Чонгве ауданында Соли тайпасы өткізіледі. Облыста алты аудан бар. 2004 жылы сауаттылық деңгейі 83%, ал жұмыссыздық деңгейі 31% құрады. 2008 жылы жастар арасындағы жалпы жұмыссыздық деңгейі 52% құрады. Кеннет Каунда халықаралық әуежайы (Лусакаға тиесілі, бірақ Чонгве ауданының бөлігі) және Лусака қалалық әуежайы (Лусакада) провинцияның екі әуежайы.

География

Лусака провинциясы оңтүстікте Зимбабвемен және Төменгі Замбези ұлттық паркімен, солтүстікте Орталық провинциямен, оңтүстік-батыста Оңтүстік провинциямен және солтүстік-шығыста Шығыс провинциясымен шектеседі. Провинцияның жалпы топографиясы көтерілген жазықтықтармен сипатталады. Елдің жалпы биіктігі Калахари алабынан батысқа қарай шығысқа қарай төмендейді. Жер беті жоғарғы Конгодан оңтүстіктегі Замбези ойысына қарай төмендеп, үстірт құрайды. Кафу өзені Замбези өзенінің саласы болып табылады және үлкен аңғарлармен үстіртті бөліп өтеді. Провинция Конго Демократиялық Республикасы және Замбези өзендері жүйелері арасындағы суайырымда орналасқан. Провинция Атлант мұхиты мен Үнді мұхитын бөліп тұратын құрлықтық бөлініс бойында жатыр, ол Конго Демократиялық Республикасынан Танзанияның оңтүстігіне дейін созылады. Жылдың үш негізгі мезгілі бар: сәуірден тамызға дейін салқын құрғақ мезгіл, тамыздан қарашаға дейін ыстық құрғақ мезгіл және қарашадан сәуірге дейін жылы жаңбырлы мезгіл. Ең жоғары температура және жауын-шашын қазан айында байқалады. Аймақтағы жылдық жауын-шашын мөлшері 750 мм-ден кем.

Демография

2010 жылғы Замбия халық санағы мәліметтері бойынша, Лусаканың халқы 2 238 569 адамды құрады, бұл оны ең көп халқы бар провинцияға айналдырды. Осы халықтың көп бөлігі ең кішкентай ауданында, Лусака ауданында шоғырланған, оның 2010 жылғы санақ бойынша халқы 1 747 152 адамды (2019 жылғы ағымдағы болжамы 2 627 716 адам) құрайды, бұл провинцияның жалпы халқының 79% немесе 1 шаршы километрге 4 180,8 адамды білдіреді. Провинция халық өсімі бойынша ең жоғары деңгейге ие, орташа өсім 4,6%-ды құрайды, ал ұлттық өсім деңгейі 2,8%-ды құрайды. 2000 жылы ол Коппербелт провинциясынан кейін халық саны бойынша екінші орында болды, оның халқы 1 391 329 адамды құрады. Бірақ, соңғы санақтың өсім қарқыны бойынша Лусака Коппербелтті басып өтіп, ең көп халқы бар провинция атанды.

Ұлты

Лусака – этникалық құрамы әртүрлі провинция және Замбияда халықтың үштен бірін құрайтын бірде-бір этникалық топтың жоқ екендігімен ерекшеленеді. Бемба халқы 20,2% құрайды, ал ең ірі этникалық топ – Ньяня тобы (чева, нсенга, чикунда, кунда және нгони тайпаларын қамтиды), ол халықтың 30,5% құрайды. Сойл, Гоба және Чикунда тайпаларының үлесі сәйкесінше 0,8%, 0,6% және 1,2% ғана. Басқа жергілікті тұрғындар – Нсенга Лузи (Луангва ауданынан). Еуропалықтардың, азиялықтардың және басқа африкалық ұлттардың да айтарлықтай саны бар. ЭТНИКАЛЫҚ ҰЛТТЫҚ ҚҰРАМЫ БЕМБА 20,2 ТОНГА 11,1 НСЕНГА 10,8 ЧЕВА 10,5 НГОНИ 7 ТУМБУКА 5,4 ЛОЗИ 4,8 СОЛИ 3,2 МАМБВЕ 2,9 НАМВАНГА 2,4 ЛЕНЖЕ 2,2 КАОНДЕ 2,1 ЛАЛА 1,5 ЛУВАЛЕ 1,4 ЧИКУНДА 1,2 ЛАМБА 1,1 КУНДА 1 ЛУНДА (БСБ) 0,9 ИЛА 0,8 ЛУНДА (ОБ) 0,6 БИСА 0,6 ГОБА 0,6 НЯНЯ 0,6 УШИ 0,5 СЕНГА 0,5 БАСҚАЛАР 6,1

Тілдер

Лусакада ең көп қолданылатын тіл – циНянжа, бұл тіл провинцияның түрлі мәдениеттердің қоры болғанын көрсетеді. циНянжа – лингва франка, ол циЧева, ЧиНсенга, Шығыс провинциясының басқа тілдерімен және нгуни тілдерінен әсер алған. Қазіргі Лусака Нянжасы, Оңтүстік және Орталық Африка аймағынан көптеген адамдардың келуіне байланысты, ағылшын және басқа тілдерден көптеген сөздерді қабылдады. Бемба да кең таралған тіл, ал Тонга провинцияның шағын аймақтарында сөйленеді. 2000-2010 жылдар аралығында ағылшын тілі ең жылдам өсіп келе жатқан тіл болды. Замбияда диалекттер мен тілдер арасында айқын шекара жоқ. Сондықтан төмендегі кестелерде тілдер топтастырылып, жеке көрсетіледі. ТІЛДЕР ПАЙЫЗЫЦИНЯНЖА61.9БЕМБА17.6АҒЫЛШЫН6.2ТОНГА4.3СОЛИ1.7НСЕНГА1.6ЛОЗИ1.3ЧЕВА1.2ЛЕНЖЕ0.6БАСҚАЛАРЫ3.6

Ұлттық парктер мен мәдениет

Төменгі Замбези ұлттық паркі, Лунсемфва өзені аңғарының бір бөлігі және солтүстік-шығыстағы төменгі Луангва аңғары, сондай-ақ оңтүстік-батыстағы Кафуе жазығының бір бөлігі Лусака провинциясындағы маңызды ұлттық парктер мен аң ауру аймақтары болып табылады. Шілде айында Чонге ауданында Соли тайпасы тойлайтын Нкомбалианга фестивалі, қыркүйек айында Луангва ауданында Чикунда тайпасы өткізетін Данто фестивалі, қыркүйек айында Чонге ауданында Соли тайпасы ұйымдастыратын Чакела Макумби фестивалі, қараша айында Луангва ауданында Нсенга Лузи тайпасы тойлайтын Мбамбара фестивалі, қараша айында Луангва ауданында Соли тайпасы өткізетін Чибвела Кумуши фестивалі, қараша айында Кафуэ ауданында Гоба тайпасы тойлайтын Кайлала фестивалі және қараша айында Луангва ауданында Соли тайпасы ұйымдастыратын Чибвела Кумуши фестивалі – провинциядағы ең ірі мерекелер саналады.

Әкімшілік

Кәсіптер Жұмыс істейтін халықтың %-ы Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы (өндіріс салалары бойынша) 4.80 Қоғамдық, әлеуметтік және жеке құрам 33.90 Құрылыс 35.80 Электр энергиясы, газ және су 26.80 Қаржы және сақтандыру 43.10 Қонақүйлер мен мейрамханалар 36.70 Өндіріс 27.10 Тау-кен және карьерлер 9.30 Көлік және қоймалау 37.00 Көтерме және бөлшек сауда 32.30 Облыстық әкімшілік тек әкімшілік мақсаттар үшін құрылған. Провинцияны Президент тағайындайтын министр басқарады, және әр провинция үшін орталық үкіметтің министрліктері бар. Облыстың әкімшілік басшысы – Президент тағайындайтын Тұрақты хатшы. Тұрақты хатшының орынбасары, мемлекеттік департаменттердің басшылары және провинциялық деңгейдегі мемлекеттік қызметшілер бар. Лусака провинциясы алты ауданға бөлінеді: Чиланга ауданы, Чонге ауданы, Кафуе ауданы, Луангва ауданы, Лусака ауданы және Руфуса ауданы. Барлық аудан орталықтары аудан атауларымен сәйкес келеді. Облыста алты кеңес бар, олардың әрқайсысын сайланған өкіл – кеңесші басқарады. Әр кеңесші үш жыл мерзімге сайланады. Кеңестің әкімшілік қызметкерлерін жергілікті мемлекеттік қызмет комиссиясы аудан ішінде немесе сыртындағы үміткерлерден іріктеп алады. Облыстық үкімет кеңсесі әр аудан орталығында орналасқан және провинциялық жергілікті басқару органдарының қызметкерлері мен аудиторлары бар. Әр кеңес жергілікті салықтарды жинауға және бюджетін жыл сайынғы бюджеттен кейін аудиттен өткізуге жауапты. Кеңестің сайланған мүшелері жалақы алмайды, бірақ кеңес оларға жәрдемақы төлейді. Лусака – провинция және сонымен бірге Замбияның астанасы, онда бір қалалық кеңес бар. Үкімет кеңестерге 63 түрлі функцияны бекітеді, олардың көп бөлігі инфрақұрылымды басқару және жергілікті басқаруға қатысты. Кеңестер өздерінің қоғамдық орталықтарын, жануарлар бағын, жергілікті саябақтарды, дренаж жүйесін, ойын алаңдарын, зираттарды, тұрақтарды, кітапханаларды, мұражайларды және галереяларды күтіп ұстауға міндетті. Олар сондай-ақ ауыл шаруашылығы, табиғи ресурстарды сақтау, пошта қызметтері, ауруханалар, мектептер мен колледждерді құру және ұстау салаларындағы мемлекеттік департаменттермен бірлесе жұмыс істейді. Кеңестер қоғамдық қатысуды ынталандыратын жобаларды дайындайды.

Profession % of working populationAgriculture, Forestry & Fishing (by Industry)4.80Community, Social and Personnel33.90Construction35.80Electricity, Gas, and water26.80Financial & Insurance 43.10Hotels and Restaurants36.70Manufacturing27.10Mining & Quarrying9.30Transportation and Storage37.00Wholesale & Retail Trade32.30
Provincial administration is set up purely for administrative purposes. The province is headed by a minister appointed by the President, and there are ministries of central government for each province. The administrative head of the province is the Permanent Secretary, appointed by the President. There is a Deputy Permanent Secretary, heads of government departments and civil servants at the provincial level. Lusaka Province is divided into six districts, namely, Chilanga District, Chongwe District, Kafue District, Luangwa District, Lusaka District and Rufunsa District. All the district headquarters are the same as the district names. There are six councils in the province, each of which is headed by an elected representative, called a councilor. Each councilor holds office for three years. The administrative staff of the council is selected by a Local Government Service Commission from within or outside the district. The office of the provincial government is located in each of the district headquarters and has provincial local government officers and auditors. Each council is responsible for raising and collecting local taxes and the budgets of the council are audited and submitted every year after the annual budget. The elected members of the council do not draw salaries, but are paid allowances by the council. Lusaka is a province and Zambia's capital city is also Lusaka with one city council. The government stipulates 63 different functions for the councils, with the majority of them being infrastructure management and local administration. Councils are mandated to maintain each of their community centres, zoos, local parks, drainage system, playgrounds, cemeteries, caravan sites, libraries, museums and art galleries. They also work along with specific government departments to help with agriculture, conservation of natural resources, postal services, and establishing and maintaining hospitals, schools and colleges. The councils prepare schemes that encourage community participation.