Кіріспе
Замбия провинциясы
Оңтүстік провинция – Замбияның он провинциясының бірі және Зимбабвемен бөлісетін Замбияның ең танымал туристік орталығы – Моси-оа-Тунья (Виктория сарқырамасы). Провинцияның орталығы – Оңтүстік үстірт, Замбияның кез келген провинциясымен салыстырғанда ең ірі коммерциялық егістік жерлеріне ие және жүгерінің көп бөлігін өндіреді. Замбези өзені провинцияның оңтүстік шекарасын құрайды, ал Кариба бөгетімен құрылған Кариба көлі провинцияның оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Шығыс шекарасы – Кариба шатқалы мен Замбези, ал солтүстік-шығыс шекарасы – Кафуе өзені, ол Лусака провинциясымен шекара құрайды. Кафуе жазықтарының көп бөлігі провинцияның солтүстік шекарасында, Орталық провинциямен шектес орналасқан. Солтүстік-батыс жағында Замбиядағы ең үлкені – танымал Кафуе ұлттық паркінің бір бөлігі жатыр. Батыс провинциясымен оңтүстік-батыс шекарасы Мюлобези маңындағы терек ормандарынан өтеді, бұл аймақ бұрын ағаш өңдеу өнеркәсібін дамытуға мүмкіндік берді және осы мақсатта Мюлобези темір жолы салынды. Провинцияның орталығы – Чома қаласы. 2011 жылға дейін провинцияның орталығы Ливингстон қаласы болған. Батонга тайпасы – провинциядағы ең ірі этникалық топ. Темір жол және Лусака – Ливингстон тас жолы провинцияның басты көлік артериясын құрайды, олар провинцияның ортасымен және шаруашылық қалаларымен – Каломо, Чома, Пемба, Монзе және Мазабукамен өтеді. Жүгеріден басқа, коммерциялық маңызы бар іс-әрекеттерге Кафуе жазығының шетіндегі қант қамысы плантациялары және мал шаруашылығы жатады. Оңтүстік провинция Замбиядағы жалғыз ірі жанармай көзіне ие – Замбези аңғарындағы Маамба көмір кені, оған темір жолдың қосымша тармағы қызмет көрсетеді.
География
Оңтүстік провинция оңтүстікте Зимбабвемен, Виктория шарлауы арқылы бөлініп, солтүстікте Орталық провинциямен, батыста Батыс провинциясымен және солтүстік-шығыста Лусака провинциясымен шектеседі. Провинцияның жалпы топографиясы көтерілген жазықтықтармен сипатталады. Елдің жалпы биіктігі Калахари алабынан батыстан шығысқа қарай көтеріле түседі. Жер беті жоғарғы Конгодан оңтүстікке қарай Замбези ойысына қарай төмендеп, жазық дала құрайды. Провинция Конго және Замбези өзендері жүйелері арасындағы суайырымда орналасқан. Провинция, елдегі басқа да провинциялармен бірге, Атлант мұхиты мен Үнді мұхитын бөліп тұратын континенттік бөлініс шекарасында жатыр, ол Конго Демократиялық Республикасынан Танзанияның оңтүстігіне дейін созылады. Жылдың үш негізгі мезгілі бар: сәуірден тамызға дейін салқын құрғақ мезгіл, тамыздан қарашаға дейін ыстық құрғақ мезгіл және қарашадан сәуірге дейін жылы жаңбырлы мезгіл. Ең жоғары температура қараша айында, ал ең көп жауын-шашын желтоқсан айында байқалады. Жылдық жауын-шашын мөлшері аймақтағыдан артық. Кариба көлі – Африкадағы жасалма көл және әлемдегі екінші ірі жасалма көл, ол провинцияның оңтүстік шекарасымен созылып жатыр.
Білім беру, жұмыспен қамту және денсаулық сақтау
2004 жылы провинцияда 995 негізгі мектеп, 45 жоғары мектеп болды және 7 мен 15 жас аралығындағы мектепке бармайтын балалардың саны 995-ке жетті. 2008 жылы жұмыссыздық деңгейі 7 пайызды, ал жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 6 пайызды құрады. 2005 жылы провинцияда 50 дәрігер қызмет етті. 2005 жылы провинцияда әр 1000 адамға 344 безгекке шаққан жағдай тіркелді, ал 2010 жылы 12 403 адам АҚС (ЖИТС) салдарынан қайтыс болды.
Ұлттық парктер мен мәдениет
Оңтүстік провинцияның бұрынғы астанасы Ливингстоун – Замбияның туризм орталығы және халықаралық туристік тартымдылық – Моси-оа-Тунья (Виктория сарқырамасы) орналасқан жер. Ливингстон, Зимбабведегі Виктория-Фолс қаласынан Замбези өзені арқылы орналасқан және аймақтың туризмінің бастапқы нүктесі болу үшін бәсекелеседі. Аймаққа Лочинвар ұлттық паркі мен солтүстіктегі Кафуэ жазықтары, оңтүстіктегі Замбези және Батока шатқалы, Ботсванадағы Чобе ұлттық паркі, Замбиядағы Кафуэ ұлттық паркі және Зимбабве шекарасындағы Кариба көлі сияқты басқа да көрікті жерлер кіреді. Шілде айында Монзе ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Лвиинди Гонде фестивалі, тамыз айында Синазонгуэ ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Малико Малинди Лвиинди фестивалі, тамыз айында Каломо ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Мусуму Муйуму фестивалі, тамыз айында Намвала ауданында Ила тайпасы тойлайтын Сикаумба фестивалі, тамыз айында Каломо ауданында Тока-Лейя тайпасы тойлайтын Лукуни Лузва Буука фестивалі, қыркүйек айында Казунгула ауданында Нкойя тайпасы тойлайтын Касанга Маконда фестивалі, қыркүйек айында Казунгула ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Гута Бвенза Бве фестивалі, қазан айында Намвала ауданында Ила тайпасы тойлайтын Шимуненга фестивалі, қазан айында Каломо ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Чунгу фестивалі, қазан айында Каломо ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Маанзи Аабила Лвиинди фестивалі, қазан айында Казунгула ауданында Тока-Лейя тайпасы тойлайтын Лвиинди Секуте фестивалі, қараша айында Сиавонга ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Баганде фестивалі, қараша айында Каломо ауданында Тонга тайпасы тойлайтын Куумбазе Камаконде фестивалі, шілде және желтоқсан айларында Казунгула ауданында Тока-Лейя тайпасы тойлайтын Бене Мукуни фестивалі – провинцияда тойланатын маңызды фестивальдар.
Әкімшілік
Кәсіптер Жұмыс істейтін халықтың %-ы Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық аулау (сала бойынша) 11.80 Қоғамдық, әлеуметтік және жеке құрам 9.50 Құрылыс 11.40 Электр энергиясы, газ және су 11.40 Қаржы және сақтандыру 9.70 Қонақүйлер мен мейрамханалар 20.20 Өндіріс 8.50 Кен өндіру және карьерлер 3.20 Көлік және қоймалау 9.00 Көтерме және бөлшек сауда 10.40 Облыстық әкімшілік тек әкімшілік мақсаттар үшін құрылған. Облысқа Президент тағайындаған министр жетекшілік етеді және әр облыс үшін орталық үкімет министрліктері бар. Облыстың әкімшілік басшысы – Президент тағайындаған Тұрақты хатшы. Тұрақты хатшының орынбасары, мемлекеттік департаменттердің басшылары және облыстық деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлер бар. Оңтүстік облысы он бес ауданға бөлінеді, атап айтқанда: Чиканката ауданы, Чирунду ауданы, Чома ауданы, Гвембе ауданы, Итежи Тежи ауданы, Каломо ауданы, Казунгула ауданы, Ливингстон ауданы, Мазабука ауданы, Монзе ауданы, Намвала ауданы, Пемба ауданы, Сиавонга ауданы, Синазонгве ауданы және Зимба ауданы. Барлық аудан орталықтары аудан атауларымен сәйкес келеді. Облыста он бес кеңес бар, олардың әрқайсысын сайланған өкіл – кеңесші басқарады. Әр кеңесші үш жыл мерзімге сайланады. Кеңестің әкімшілік қызметкерлері жергілікті мемлекеттік қызмет комиссиясы арқылы аудан ішінде немесе сыртында іріктеледі. Облыстық үкімет кеңсесі әр аудан орталығында орналасқан және облыстық жергілікті мемлекеттік органдарының қызметкерлері мен аудиторлары бар. Әр кеңес жергілікті салықтарды жинауға және кіріс түсіруге жауапты, ал кеңес бюджеттері жылдық бюджеттен кейін аудиттен өтеді және жыл сайын ұсынылады. Кеңес мүшелері жалақы алмайды, бірақ кеңестен жәрдемақы алады. Оңтүстік облысы көбінесе ауылдық аймақ болғандықтан, қалалық немесе муниципалдық кеңестер жоқ. Үкімет кеңестерге 63 түрлі функцияны жүктеген, олардың көпшілігі инфрақұрылымды басқару және жергілікті басқарумен байланысты. Кеңестер өздерінің қоғамдық орталықтарын, жануарлар бағын, жергілікті саябақтарды, дренаж жүйесін, ойын алаңдарын, зираттарды, тұрақтарды, кітапханаларды, мұражайларды және галереяларды күтіп ұстауға міндетті. Олар сондай-ақ ауыл шаруашылығына көмектесу, табиғи ресурстарды сақтау, пошта қызметтерін ұйымдастыру, ауруханалар, мектептер мен колледждер құру және оларды ұстау үшін белгілі бір мемлекеттік департаменттермен бірлесе жұмыс істейді. Кеңестер қоғамдық қатысуды ынталандыратын жобаларды дайындайды.
Provincial administration is set up purely for administrative purposes. The province is headed by a minister appointed by the President and there are ministries of central government for each province. The administrative head of the province is the Permanent Secretary, appointed by the President. There is a Deputy Permanent Secretary, heads of government departments and civil servants at the provincial level. Southern Province is divided into fifteen districts, namely, Chikankata District, Chirundu District, Choma District, Gwembe District, Itezhi Tezhi District, Kalomo District, Kazungula District, Livingstone District, Mazabuka District, Monze District, Namwala District, Pemba District, Siavonga District, Sinazongwe District and Zimba District. All the district headquarters are the same as the district names. There are fifteen councils in the province, each of which is headed by an elected representative, called councilor. Each councilor holds office for three years. The administrative staff of the council is selected based on Local Government Service Commission from within or outside the district. The office of the provincial government is located in each of the district headquarters and has provincial local government officers and auditors. Each council is responsible for raising and collecting local taxes and the budgets of the council are audited and submitted every year after the annual budget. The elected members of the council do not draw salaries, but are paid allowances from the council. Southern is a predominantly rural district and hence there are no city or municipal councils. The government stipulates 63 different functions for the councils with the majority of them being infrastructure management and local administration. Councils are mandated to maintain each of their community centres, zoos, local parks, drainage system, playgrounds, cemeteries, caravan sites, libraries, museums and art galleries. They also work along with specific government departments for helping in agriculture, conservation of natural resources, postal service, establishing and maintaining hospitals, schools and colleges. The councils prepare schemes that encourage community participation.