Кіріспе

Ішкі әскерлер, кейде ішкі әскерлер немесе ішкі істер министрлігі күштері деп аударылады, әскери немесе жарымәскери, жандармерия сияқты құқық қорғау қызметтері. Олар негізінен посткеңестік мемлекеттерде, әсіресе Ресейде кездеседі. Ішкі әскерлер өз елдерінің ішкі істер министрлеріне (және ішкі істер министрліктеріне) бағынады. Совет дәуірінен бері ең танымал мысалы – ресейлік Внутренние войска Министерства внутренних дел (ВВ) Vnutrenniye Voiska (VV) Ministerstva Vnutrennikh Del, яғни «Ішкі істер министрлігінің ішкі әскерлері» (МВД) (2016 жылға дейін). Мұндай күштерге ие болған басқа елдер: Украина (2014 жылға дейін), Грузия (2004 жылға дейін), Қазақстан (2014 жылға дейін), Қырғызстан, Әзірбайжан, Беларусь, Болгария (1991 жылға дейін), Түрікменстан және Тәжікстан. Моңғолдың ішкі әскерлері Моңғол қарулы күштерінің резервтік күштері ретінде ресми түрде танылған. Бұл күштер Кеңес дәуірінде енгізілген, бастапқыда милицияға – сөзбе-сөз «милиция», бірақ басқа елдердегі ірі полиция ұйымдарымен салыстыруға болатын – қарулы, тактикалық жауап беру үшін құрылған. Уақыт өте келе, ішкі әскерлер азаматтық соғыс жүргізуге, өте маңызды нысандарды (мысалы, атом электр станцияларын) қорғауға, ірі көлемдегі наразылықтарды бақылауға және түрмелердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге (Ресейден басқа елдерде) жауапкершілік алды. Осылайша, бұл күштер ірі соғыстарға, сондай-ақ бүліктер мен басқа да азаматтық тәртіпсіздіктерге қарсы күреске қатысты, оның ішінде Ресей азаматтық соғысы, Екінші дүниежүзілік соғыс, сталиндік дәуірдегі жаппай қуғын-сүргін және Чечен соғыстары. Соғыс кезінде ішкі әскерлер қарулы күштердің әскери басшылығына бағынады және жергілікті қорғаныс және тыл аймағының қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеттерін орындайды.

Тарих

Ресейдің ішкі әскерлері 1919 жылы Чека (кейін НКВД, және "НКВД әскерлері" деп аталды, бұрын "Ішкі қауіпсіздік күштері" (орыс тілінде: Войска внутренней охраны Республики немесе ВОХР)), құрылды. Кеңес мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерінің барлық бірігулері мен бөлінулерінде олар өз орнында қалды және соңында МВД сияқты полиция бақылауына өтті. Ішкі әскерлердің ең танымал бөлімшесі – Мәскеу маңында орналасқан ОМСДОН, оның тамырлары ВЧК-нің "ОСНАЗ" отрядына (бұрынғы ВЦИК-тің 1-ші автомобильдік шайқас отряды) жетеді. Кейіннен ол ОГПУ мен НКВД-ның ДОН (арнайы мақсаттағы бөлімше) болып қайта құрылды. Ресей азамат соғысы кезінде Чеканың ішкі әскерлері мен Қызыл Армия көптеген тұтқындарды алып, оларды атып тастау арқылы террор тактикасын қолданды, көбінесе күштеп жұмылдырылған шаруалардың қашуына байланысты. Орландо Фигстің мәліметінше, 1918 жылы Қызыл Армиядан 1 миллионнан астам адам қашып кетті, 1919 жылы 2 миллионға жуық адам, ал 1921 жылы шамамен 4 миллион дезертир болды. 1919 жылы Чека әскерлері мен дезертирлерге қарсы күрес үшін құрылған арнайы бөлімдер 500 000-ға жуық, ал 1920 жылы 800 000-ға жуық дезертирді тұтқындады. Мыңдаған дезертирлер қаза тауып, олардың отбасылары көбінесе кепілге алынды. Лениннің нұсқауына сәйкес: 1918 жылдың қыркүйегінде Ресейдің он екі провинциясында 48 735 дезертир мен 7 325 қарақшы тұтқындалды: 1 826 адам өлім жазасына кесілді, ал 2 230 адам жер аударылды. Чека бөлімінің бір үлгілі есебінде былай делінген: 1920-1921 жылдардағы Тамбов көтерілісін басу кезінде шамамен 100 000 шаруа көтерілісшісі мен олардың отбасылары тұтқындалды немесе жер аударылды, ал шамамен 15 000 адам атылды. Бұл науқан ГУЛАГ-тың басталуын білдірді, және кейбір ғалымдардың пікірінше, 1921 жылдың қыркүйегіне қарай 70 000 адам тұтқындалды (бұл сан Тамбов сияқты көтеріліс болған аймақтардағы бірнеше лагерьдегілерді қоспағанда). Бұл лагерьлердегі жағдай жоғары өлім-жітімге әкеп соқты, және "қайта-қайта қырғындар" орын алды. Қолмогоры лагеріндегі Чека тұтқындарды жақын маңдағы Двина өзеніне байлап батырып жіберу әдісін қолданды. Кейде бүкіл түрмелер ақ әскерлерге қаладан кету алдында жаппай оқ жауып тұтқындардан босатылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың шілдесінде НКВД құрамалары үкіметтік нысандар, теміржол желілері және өнеркәсіптік орталықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Теміржол қауіпсіздігі күштері 62 100 адамнан тұратын, тоғыз дивизия мен бес бригададан құралды және 1700 нысанды қорғады. Ішкі әскерлердің тікелей алдағылары – 11 полк батыс әскери округтерде, 7 полк және 3 батальон ішкі округтерде, ал Мәскеуде Ф.Е. Дзержинский атындағы тәуелсіз арнайы мақсаты бар дивизия (1934 жылы ОГПУ-дан ауыстырылған) болды. 1940 жылдың қазан айында маңызды аймақтарда жергілікті әуе қорғанысына көмектесу үшін арнайы НКВД күштері құрылды. 1941 жылдың маусым айына қарай жаңа Бас басқарма жергілікті әуе шабуылына қарсы қорғаныс бойынша үш полк, оның ішінде Мәскеуде, және төрт батальонды біріктірді – барлығы инженерлік-химиялық бөлімдер. Тағы бір дивизия мен бес бригада құрамында 30 000-ға жуық адам дайындалып жатты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде НКВД Ішкі әскерлерінің көп бөлігі Қызыл Армия күштерімен бірге Остік әскерлерге қарсы күресті. Барбаросса операциясының бірінші күні НКВД-ның Конвой әскерлерінің 132-ші тәуелсіз батальоны Брест бекінісін қорғауға қосылды және осы процесте өз туын жоғалтты. Жаңа НКВД күштерін фронтқа жинау 26 маусымдағы бұйрық бойынша Мәскеу әскери округінде басталды: КСРО үкіметінің шешіміне сәйкес КСРО НКВД-сына он бес атқыштар дивизиясын [10 қалыпты және 5 таулы] құру тапсырылды. Генерал-лейтенант И.И. Масленниковке НКВД күштерінің 15 атқыштар дивизиясын құру міндеті жүктелді. 3. Келесі дивизияларды бірден құру және орналастыруды бастаңыз: 243-ші атқыштар дивизиясы, 244-ші атқыштар дивизиясы, 246-шы атқыштар дивизиясы, 247-ші атқыштар дивизиясы, 249-шы атқыштар дивизиясы, 250-ші атқыштар дивизиясы, 251-ші атқыштар дивизиясы, 252-ші атқыштар дивизиясы, 254-ші атқыштар дивизиясы, 256-шы атқыштар дивизиясы. 4. Жоғарыда аталған дивизияларды құру үшін әр дивизияға 1000 сарбаз және офицерлер, сондай-ақ 500 командалық құрамды НКВД-ның кадрларынан тағайындаңыз. Қызыл Армия Бас штабынан резервтегі барлық санаттағы сарбаздарды шақырып, қалған құрамды қамтамасыз етуді сұраңыз. 5. 1941 жылдың 17 шілдесіне дейін НКВД кадрларын құрама аймақтарына шоғырландыруды аяқтаңыз. Бұл дивизиялар, НКВД шекара әскерлерімен бірге, Мәскеуді, Ленинградты, Брест бекінісін, Киевті, Одессаны, Воронежді, Сталинградты, Солтүстік Кавкасты қорғауға қатысты және Курск шайқасында белсенді түрде қатысты; кейбіреулері Берлинге дейін жетті, бірақ сол кезде, Қызыл Армияның қалыпты дивизиялары ретінде, олардың НКВД кадрларымен байланысы азайды. Конвой күштері соғыс бойы күшейді. 1942 жылдың тамызында төрт дивизия (35-ші, 38-ші) және бес бригада (41-ші, 43-ші, 44-ші, 45-ші, 47-ші; 42-ші және 46-шы жоғалып кеткен) болды. 1943 жылдың шілдесінде олардың саны 44 000-ға, ал 1945 жылдың тамызында – 151 000-ға жетті. Әдетте, НКВД Ішкі әскерлері қорғаныс сипатында болды, бірақ олар Мәскеу шайқасында, Ленинград қоршауында және Сталинград шайқасында ерекше маңызды рөл атқарды, онда 10-шы НКВД атқыштар дивизиясы шайқас кезінде шамамен 90% зардап шекті. Ірі ВВ бөлімдері де тәртіпті сақтау, жаудың диверсанттарымен күресу және маңызды нысандарды (мысалы, 1941 жылы 156-шы НКВД полкі қорғаған Туладағы қару-жарақ өндіру кешені) және 14-ші теміржол нысандарының қорғаныс дивизиясы НКВД күзеткен теміржол нысандарын күзету үшін тылда қалды. Барлығында, соғыс кезінде 53 Ішкі әскер дивизиясы мен 20 Ішкі әскер бригадасы белсенді қызметте болды. Олардың ішінде 18 бөлімге шайқас марапаттары (әскери наградалар немесе құрметті атақтар) берілді. Барлығы 977 000 әскери қызметші қаза тапты. 100 000-нан астам сарбаз бен офицер жау алдындағы ерлігі үшін марапатталды, ал 295 әскери қызметшіге "Кеңес Одағының Батыры" атағы берілді.

Кеңес Одағынан тыс ішкі әскерлер

Ішкі әскерлердің үлгісін көптеген Варшава шарты елдері көшірді. 1945 жылы Польшада Ішкі қауіпсіздік корпусы құрылды, ал 1955 жылы Шығыс Германияда осыған ұқсас бөлімше немесе Volkspolizei Bereitschaft ("Халық полициясының жедел әскерлері") құрылды. Бұл бөлімшелер тағы бір себеппен құрылды: соғыс жағдайында қарулану келіссөздерінде көрсетілмейтін қосымша құрлық әскерлері болуы үшін, себебі бұл ішкі әскерлер әскери құрамына кірмейтін және жарамды, үйлесімді жабдықтармен жабдықталған күштер болатын. Болгарияда да Ішкі әскерлер болды. Суық соғыс кезінде Батыс Германияның Bundesgrenzschutz / BGS (Федералды шекара күзеті) жаяу әскер бөлімшелері бар жартылай әскери полиция болды, және қысқа мерзімге міндетті әскери қызмет те енгізілді.

Қазіргі уақыттағы іске қосулар

1990–91 жылдары Кеңес Одағының ыдырауынан кейін, жергілікті Ішкі әскерлер бөлімдері үш Балтық елдерін қоспағанда, тиісті жаңа тәуелсіз мемлекеттерге қайта бағынышты болды. Әзірбайжан (Әзірбайжанның Ішкі әскерлері), Қазақстан, Ресей Федерациясы (Ресейдің Ішкі әскерлері), Тәжікстан (Тәжікстанның Ішкі әскерлері) және Украина (Украинаның Ішкі әскерлері) өздерінің Ішкі әскерлерінің атауын, ұйымдастырылуын және міндеттерін сақтады. 2002 жылдың желтоқсанына дейін Армения Ішкі істер министрлігін сақтап келді, бірақ Ұлттық қауіпсіздік министрлігімен бірге министрлік емес мекеме ретінде қайта ұйымдастырылды (екі ұйым Армения полициясы мен Ұлттық қауіпсіздік қызметіне айналды). Грузия Ішкі істер министрлігінен әскерилендірілген бөлімді бөліп, 2004 жылдың қарашасында бұрынғы Ішкі әскерлерін Қорғаныс министрлігінің басқаруына тапсырды. Қазақстанның Ішкі әскерлері 2014 жылдың сәуірінде таратылып, оның орнына Қазақстанның Ұлттық гвардиясы құрылды. Қазіргі заманғы Ішкі әскерлерді әлемдегі тәртіпсіздікке қарсы полиция күштерімен салыстыруға болады. 2014 жылы Украинаның Ішкі әскерлері Еуромайдан кезінде алған жағымсыз беделіне және жалпы әскери және үкіметтік реформаның бір бөлігі ретінде таратылды. Олар Украинаның Ұлттық гвардиясына (ҰГ) қайта ұйымдастырылды, ол әлі күнге дейін Ішкі әскерлерге ұқсас рөл атқарады. 2016 жылы Ресейдің Ішкі әскерлері, сондай-ақ Ресей Ішкі істер министрлігіне қарасты басқа да бөлімшелер – негізінен СОБР және ОМОН – Ресейдің Ұлттық гвардиясы (Росгвардия) деп аталатын жаңа ұйымға көшіріліп, біріктірілді. Ескі Ішкі әскерлерден өзгешелігі, Росгвардия Ішкі істер министрлігіне (ІІМ) емес, Ресейдің Қауіпсіздік Кеңесіне бағынады, бұл оны іс жүзінде Ресей Президентінің тікелей бақылауына қояды.

Жалпы ұйым

Азаматтық полиция органына бағынысты болғанына қарамастан, Ішкі әскерлер – қатарлар, басшылық және қызметтің орталықтандырылған жүйесі бар әскери күш. Әскерлердің бас қолбасшысы мен штабы тек Ішкі істер министрлігіне есеп береді, өздерінің жеке басшылық тізбегін сақтайды. Кеңес ВВ бөлімдері негізінен Кеңес Армиясындағыдай әскери қызметке шақырылғандардан құралған. Қазіргі Ресей мен Украинадағы әскерлер келісімшарт негізіндегі қызметке баяу өтуде. ВВ офицерлері өздерінің арнайы академияларында да, Армияның әскери академияларында да оқытылады. Ішкі әскерлердің негізгі түрлері – далалық бөлімшелер, түрмелерді күзету бөлімшелері, түрлі нысандарды күзету бөлімшелері және РУС сияқты арнайы күштер. 1980 жылдардан бері ВВ ішінде терроризм мен кепілге алу дағдарыстарын болдырмау үшін бірнеше арнайы күш бөлімдері құрылды. Далалық бөлімшелер негізінен жеңіл моторизацияланған жаяу әскер болып табылады, ұйымдастыру және қару-жарақ жағынан әскери бөлімдерге ұқсас. Кеңес түрмелерін күзету бөлімдері (конвойные войска, konvoinyie voyska; қылмыстық жаргон: vertuhai) бастапқыда түрмелердің периметрін күзетуші бөлімдерден және тұтқындарды тасымалдау топтарынан (нақтырақ айтқанда, конвой, сөзбе-сөз "конвой") тұрды. Кеңес Одағынан кейінгі елдерде түрмелерге қатысты міндеттердің бір бөлігі немесе барлығы басқа агенттіктерге берілді.

Ішкі әскерлер халықтық мәдениетте

Күзетші — 1990 жылғы советтік драмалық фильм. Ол дедовщина (қатыгез зорлық-зомбылық жүйесі) салдарынан тұтқынды тасымалдаушы бөлімнің барлық әскери қызметшісін өлтірген әскери қызметкердің нағыз оқиғасына негізделген.