Кіріспе

Жергілікті мұз, сондай-ақ sxusem ('/s//k//ʊ//ʃ//m̩/') деп аталады, – бұл сабын жидектерінен (Shepherdia canadensis) және басқа да түрлі жемістерден жасалған канадалық сорпа тәрізді десерт. Көптеген алғашқы халықтар оны дәстүрлі десерт ретінде жеген. Бұл десерт алғаш рет Британдық Колумбияның ішкі Салиш аймағында, Колумбия және Фрейзер өзендерінің жоғарғы ағысындағы аумақта жасалған болуы мүмкін, және ол Колумбия, Лиллоет және Шусвап тайпаларын қамтиды.

Шөбірт

Rubus parviflorus, көбінесе шолпанжеміс (thimbleberry) деп аталады, ежелгі халықтар оны өте тәтті дәмі үшін көптеп жинаған. Оны шайға немесе тортқа қосып, әрине, үнді мұздағына да салған.

Өрттi шөп

Бірінші халықтар, мысалы, жағалау Цимшиан халқы, көбінесе «от шөбі» деп белгілі Chamerlon angustifolium-ды үнді мұздағына тәттілендіру үшін үнемі пайдаланады.

Жапырақтар

Камаш түйнегі – Камассия квамаша (Cammassia quamash) шөбінің бір бөлігі, оны ежелгі халықтар түрлі мақсаттарда қолданған. Түйнек пісірілген немесе қайнатылғаннан кейін, оны пісірілген тәтті картоп сияқты, бірақ одан тәттірек жеуге болады. Одан кейін оны уақтап, көпірген скюсеммен (sxusem) араластырып, дәмді тәттілендіріп, құрылымын тығыздауға болады.

Құмыралы қант

Алғашқы еуропалық саудагерлер қант әкелген кезде, ол жағалаудағы жергілікті халықтардың тамақтану әдеттерін өзгертті, себебі бұл олар үшін жаңа және ерекше дәм болды, содан кейін ол құнды ингредиентке айналды. Оны үнді мұздағымен араластырған, бірақ оның көп мөлшері дәмді бүлдіреді деп есептеген.

Жәбірлеу процесі

Томпсон тайпасы жыртық шөпті (Calamoagrostis rubescens) жидектерді кептіру және қамшылау үшін, ал Рокки тауларының шаған қабығын соғуға пайдаланған. Жидектер май немесе майлы заттардан толығымен таза үлкен ыдысқа салынып, тәттілендіргіш қосылады. Скуссем тәттісінің әдеттегі көбігін шығару үшін жидек қоспасы усатылып, қаймақ қамшығандай күшпен соғылады. Жұмыртқа ағын соғу сияқты, липидтік ластану (май, жұмыртқа сарысы сияқты) көбіктің көлемін азайтады. Көбік, беттік белсенді заттың (сабынды жидектердегі сапониндер, жұмыртқа ағындағы денатурацияланған ақуыздар) молекулаларының бір-бірімен байланысып, интерфейсте гидрофобтық әрекеттесуді құру қабілетіне байланысты. Липидтердің болуы бұл әрекеттесуге бөгет жасайды және көбіктің вискоэластикалық қасиеттерін төмендетеді.

Тамақ

125 мл (100 г) үнді мұздағында, барлық кең таралған рецепттердің орташа есебі бойынша, 37 г май, 7 г ақуыз, 130 мг кальций және темір, А витамині, тиамин мен рибофлавиннің шамалы мөлшері бар. 125 мл (50 г) сабын жидегінде тек 1 г ақуыз, 10 мг кальций және майдың іздері кездеседі.

Тұтыну

Десерттің консистенциясы жұқа, көбікті сұйықтықтан бастап тығыз көбікке дейін өзгереді, бұл рецептке қосылған су мөлшерімен анықталады. Тынық мұхитының солтүстік-батысы, Орегон, Жоғарғы Танана және Флатхед аймақтарынан шыққан алғашқы халықтар көбіктің қалың болуын қалайды және осы үшін көп су қосады. Clallam, Coeur d'Alene, Bella Coola және Аляска сияқты аймақтарда десерт мұзқаймақ тәрізді консистенцияда дайындалады, мұндай нәтижеге аз су қосып немесе сусыз рецепт қолдану арқылы қол жеткізіледі.

Артық тұтыну

Сапониндер көп мөлшерде қабылдағанда құсу, диареяға, ал ең ауыр жағдайларда параличке және өлімге алып келуі мүмкін. Дегенмен, уыттану өте сирек кездеседі, LD50 дозасы 50-100 мг/кг аралығында, ал Ұлыбритания отбасы мүшелерінің күніне қабылдайтын мөлшері шамамен 15 мг құрайды. Ұзақ мерзімді әсерлерінің қатарында гипертония, салғыш төрт мүшелік паралич және гипокалькемия болуы мүмкін. Үнді балмұздағының осындай көп мөлшерде қабылданып, осы жағдайларды тудыруы екіталай. Үнді балмұздағы негізінен ауадан тұрғандықтан, оны тым көп жеудің салдарынан аэрофагия, яғни көп мөлшерде ауа жұтудан болатын іш қатынуы мүмкін. Балмұздақты ауызда ұстап көпіршік жасау арқылы аэрофагия қаупін азайтуға болады.

Жинақтау

Самынды егістік өсімдіктері еркек немесе әйел өсімдіктер ретінде кездеседі, бірақ жеміс тек әйел өсімдіктерінде ғана пайда болады. Сабын жидектері жинауға піскенде, олардың бірнеше анық белгілері болады. Біріншісі – түсі, ол қызғылт сары мен қызыл түстердің арасындағы реңктерде болады және сәл мөлдір. Екінші, жинау алдында байқау керек нәрсе – сабын жидегінің мөлшері. Піскен сабын жидегінің диаметрі шамамен 6 мм немесе одан да кіші болады. Піскен сабын жидегінің үшінші ерекшелігі – оның құрылымы. Егер піскен жидектерді басып жіберсе, сабынды көбік пайда болады. Соңында, пісу деңгейін анықтау үшін дәмді пайдалануға болады. Дәм таңдауындағы ащылығымен сабын жидегін жинауға дайын деп санауға болады. Сабын жидектері шілде, тамыз және қыркүйек айларындағы жаз айларында құрғақ жерлерде жиналады.

Биологиядағы рөлі

Сапониндер – сабын жидектерінің ащы дәмін және ерекше көбіктік қасиеттерін сыйлайтын химиялық қосылыс. Бұл қосылыс бұтаның тамырларында, сабақтарында, жапырақтарында, гүлдері мен жемістерінде қорғаныш рөлін атқарады, бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін, сондай-ақ жәндіктер мен шағын жануарлардың тамақтануын болдырмайды.

Коллоидты дисперсиялардағы рөлі: көбік

Сапониндер полярлы қант топтарынан және стероидтар немесе тритерпендердің полярсыз топтарынан тұрады. Бұл сапониндерге, басқа да беттік белсенді заттар сияқты, май-су немесе ауа-су интерфейсінде кездесетін беттік (немесе интерфейстік) кернеуді азайтуға мүмкіндік береді. Үнді мұздағышта беттік кернеудің төмендеуі көбікті тұрақтандырады, бұл сулы ерітіндінің көбіктілігін күрт арттырады. Осы қасиетінің арқасында сабын жидектеріндегі сапониндер үнді мұздағышын жасауға мүмкіндік береді. Жұмыртқаның ағын ұрып-соғу сияқты, сабын жидектерін шайқап, ерітіндіге ауа енгізіледі. Егер жұмыртқа ағындағы денатурацияланған ақуыздар сияқты беттік белсенді зат болмаса, немесе осы жағдайда сапониндер болмаса, ауа тез шығып, қоспа ерітіндіге қайта оралады. Бірақ көбіктің дисперстік және үздіксіз фазаларының интерфейсін тұрақтандыру арқылы ауа шайқалған жидек ерітіндісінде тұрақтанады. Бұл сапонин экстракты одан әрі көптеген мақсаттарда қолданылуы мүмкін. Сабын жидектерінің Үнді мұздағышындағы басты ингредиент болудан басқа да көптеген қолданыс орындары бар. Олар кір жуғыш зат, шампунь және сабын ретінде қолданылады. Сабын жидектері өнеркәсіптік эмульгаторлар, ылғалдандырғыштар немесе көбіктің пайда болуын қамтамасыз ететін заттар ретінде әрекет ете алады, сондықтан гигиеналық мақсаттар үшін көптеген өнімдердің құрамына енгізіледі. Сонымен қатар, сапониндердің өсімдіктерде моллюсктерге қарсы, қабынуға қарсы, микробқа қарсы, құрттарға қарсы, дерматофиттерге қарсы, жөтелге қарсы және цитотоксикалық сияқты фармакологиялық әсерлері анықталған.

Сақтау

Дәстүр бойынша, сабын жидектерін күнде кептіріп, қорғау үшін шұбалшық жапырақтарымен қабаттап, кедр ағашынан жасалған қораптарда сақтайтын. Қазіргі кезде оларды тығыз жабылатын ыдыстарда мұздатуға немесе термиялық өңдеу арқылы консервілеуге болады. Бұл жидектерді сақтау үшін қолданылған ыдыстарды пісіруге немесе басқа да мақсаттарға пайдаланбаған, майдың олармен жанаспауы үшін.