Кіріспе
Десерт – тамақты аяқтайтын тәтті тағам. Ол торт, печенье, балмұздақ сияқты тәтті тағамдардан және десерт шарабы, ликер сияқты сусындардан тұрады. Кейбір мәдениеттерде десерт дайындау үшін көбінесе дәмді тағамдарды тәттілендіреді. Әлемнің кейбір аймақтарында тамақты тәтті тағаммен аяқтау дәстүрі жоқ. «Десерт» термині көптеген тәттілерге қолданылады, мысалы, печеньелерге, торттарға, құрамына майы бар кекстерге, кисельдерге, желатиндерге, балмұздаққа, пирогтарға, тәтті наншаларға, пудингтерге, макаронға, тәтті сусындарға, пирожнымдарға және жеміс салатына (жеміс-жидектер десерттерде жиі кездеседі, себебі олардың табиғи тәтті дәмі болады).
Dessert is a course that concludes a meal. The course consists of sweet foods, such as cake, biscuit, ice cream and possibly a beverage such as dessert wine and liqueur. Some cultures sweeten foods that are more commonly savory to create desserts. In some parts of the world there is no tradition of a dessert course to conclude a meal. The term dessert can apply to many sweets, such as biscuits, cakes, cookies, custards, gelatins, ice creams, pastries, pies, puddings, macaroons, sweet soups, tarts, and fruit salad (fruit is commonly found in dessert courses because of its naturally occurring sweetness).
Этимология
"Десерт" сөзі француз тіліндегі "desservir" сөзінен шыққан, ол "үстелді тазалау" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тілінде бұл сөз алғаш рет 1600 жылы Уильям Вонның "Naturall and artificial Directions for Health" атты денсаулық туралы нұсқаулығында қолданылған. Майкл Крондл өзінің "Sweet Invention: A History of Dessert" (2011) кітабында десерт басқа тағамдар алынып тасталған соң ұсынылғанын түсіндіреді.
Тарих
Ежелгі Месопотамия мен ежелгі Үндістанда құдайларға тәттілер сыйланатын. Геродот парсылардың тағамдарында көптеген десерттер болғанын, ал тәтті ұсыныстары негізгі тағамдардан әлдеқайда әртүрлі болғанын айтады. Неміс армиясының офицері Гельмут фон Мольтке Осман империясында қызмет еткен кезде, қуырылған және басқа дәмді тағамдардың арасында тәтті тағамдардың ерекше берілуін атап өтті. Көптеген елдерде құрғақ жемістер мен бал алғашқы тәттілендіргіштер болған, бірақ қант қамысының бүкіл әлемге таралуы десерттердің дамуына маңызды үлес қосты. Сол кезде қант өте қымбат болғандықтан, оны тек байлар ғана арнайы жағдайларда жей алатын. Алғашқы алма пирогының рецепті 1381 жылы жарияланды; "Паста, торттар және тәттілерге арналған жетпіс бес рецепт" атты Элиза Леслидің рецепттері кітабында кек деген терминнің алғашқы жазбасы 1828 жылы кездеседі. Еуропада және кейін Америкада болған өнеркәсіптік революция тағамдардың, соның ішінде десерттердің жаппай өндірілуіне, өңделуіне, консервіленуіне және қапталуына әкелді. 1920 жылдардан бастап мұздатылған тағамдар, оның ішінде десерттер де кең танымал болды.
Құрамында бар заттар
Татты десерттерде әдетте қант, пальма қанты, қоңыр қант, бал немесе мелас, клен шәрбаты, қарамел немесе жүгері шәрбаты сияқты түрлі шәрбаттар болады. Батыс үлгісіндегі десерттердің құрамына ұн немесе басқа крахмалдар, май немесе сары май, сүт өнімдері, жұмыртқа, тұз, лимон шырыны сияқты қышқыл ингредиенттер, сондай-ақ шоколад, кофе, жержаңғақ майы, жемістер мен жаңғақтар сияқты хош иіс заттар мен дәмдеуіштер кіреді. Бұл ингредиенттердің пропорциясы және дайындалу әдістері аяқталған өнімнің консистенциясына, текстурасына және дәміне маңызды үлес қосады. Қанттар пісірілген өнімдерге ылғал мен жұмсақтық сыйлайды. Ұн немесе крахмал ақуыз ретінде қызмет етеді және десертке құрылым береді. Майлар ылғалдылықты арттырады және қамыр мен пирог қабықшаларында қабаттардың пайда болуына көмектеседі. Пісірілген өнімдердегі сүт өнімдері десерттерді ылғалды сақтайды. Көптеген десерттерде жұмыртқа да болады, ол крем жасауға немесе торт тәрізді массаның көтерілуіне және қалыңдауына көмектеседі. Әсіресе жұмыртқа сарысы десерттердің бай дәміне үлес қосады. Жұмыртқа ағы ашытқы ретінде немесе құрылымдық элемент ретінде қолданылуы мүмкін. Денсаулықты тамақтануға бағытталған жаңалықтар стандартты ингредиенттерге вегетариандық және глютенсіз баламаларды, сондай-ақ рафинадталған қантты алмастыру туралы ақпаратты кеңейтті. Десерттерге әртүрлі дәмдер мен хош иістер беру үшін түрлі дәмдеуіштер мен экстракттар қосылады. Тұз бен қышқылдар тәтті дәмді теңдестіру және дәмдердің контрастын жасау үшін қосылады. Мысалы, мұздатылған кофе суфлесі немесе кофе печеньелері сияқты кофе дәмі бар десерттер де кездеседі. Сондай-ақ, алкогольді десерттер жасау үшін алкоголь мен ликерлер де ингредиент ретінде қолданылуы мүмкін.
Сорты мен элементтері
Десерт әртүрлі дәмдердің, текстуралардың және сыртқы түрінің ұсыныстарын қамтиды. Десерт – әдетте тәтті болатын және тамақты аяқтайтын тағам ретінде анықталады.
Піскендер
Торттар – қант пен жұмсақ ұнмен жасалған тәтті нан. Торттар жеңіл, ауалы бисквиттерден бастап, ұны аз, тығыз торттарға дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Көбінесе құрғатылған, қандырылған немесе жаңа жемістер, жаңғақтар, какао немесе эссенциялар қосылады. Олар жеміс жемісімен немесе десерт соустарымен (мысалы, кондитерлік креммен) толтырылып, майлы крем немесе басқа глазурьмен жабылып, марципанмен, құбырмен жасалған өрнектермен немесе қандырылған жемістермен безендіріледі. Торт көбінесе тойлар, мерейтойлар және туған күндер сияқты салтанатты шараларда мерекелік тағам ретінде беріледі. Кекс және пирожный сияқты шағын торттар, мысалы португалдық "bolo de arroz" танымал болды.
Пудингтер
Пудингтер крем немесе сүтке негізделген десерттерге ұқсас. Бірақ олардың басты айырмашылығы – пудингтер жүгері крахмалы немесе тапиока сияқты крахмалдармен қоютылады. Ал құрттарды тек жұмыртқа арқылы қоютады және олар көбінесе тығыз болады.
Кішкентай торттар мен бәліш
Бисквиттер немесе кукилер – тәтті қамырдан жасалған кішкентай дөңгелектер, құрамы тортқа ұқсас. "Бисквит" сөзі латын тілінде "екі рет пісірілген" деген мағына береді, ал "куки" сөзі голланд тіліндегі "koek" – "торт" деген сөздің кішіртілген түрі. Осы десерт түрлеріне мысал ретінде имбирьді бисквит, қысқа нан және шоколадты кукилерді келтіруге болады. Ұлт Достастығының ағылшын тілінде "бисквит" термині осы десерт түрінің барлығын білдіреді, ал "куки" – нақты бір түріне, әсіресе, қамырдан тамшылатып пісірілген кукиге қолданылады. Солтүстік Америкада "куки" термині көбінесе осы десерттің барлық түрлерін білдіреді, ал "бисквит" көбінесе нанға қатысты қолданылады. Олардың мөлшері мен кукилер мен бисквиттерге ұқсастығына байланысты жаффа торттары және Экклз торттары сияқты басқа да кішкентай торттар мен нан өнімдерін де осы терминдерге жатқызуға болады.
Кондитерлік өнімдер
Кондитерлік өнімдер, сондай-ақ қант-конфеттер немесе таттылар деп те аталады, негізгі құрамында қант немесе бал болады. Көптеген түрлерінде қант кристалдарға дейін қыздырылады, олардың арасында шағын айырмашылықтар болады. Сүт және қант негізіндегі өнімдерге карамель, фудж және тоффи немесе таффи жатады. Жұмыртқа мен қанттан жасалған меренгтердің көптеген түрлері бар, сондай-ақ осыған ұқсас кондитерлік өнімдер де кездеседі. Қыздырылмаған қант мұздақ, консерванттар және басқа да ингредиенттермен бірге соустар жасау үшін қолданылады.
Шоколад
Theobroma какао бұршақтарын ауыстыруға болады немесе көбінесе шоколад жасау үшін қантпен араластырылады. Таза, тәттіленбеген қара шоколадта негізінен какао қатты заттары болады. Какао майы да әртүрлі пропорцияда қосылады. Қазіргі уақытта тұтынылатын шоколадтың көп бөлігі тәтті шоколад түрінде болады, ол шоколадты қантпен біріктіреді. Сүтті шоколад – бұл сүт ұнтағы немесе сгущенка (қандталған сүт) қосылған тәтті шоколад. Ақ шоколадта какао майы, қант және сүт бар, бірақ какао қатты заттары жоқ. Қара шоколад какао қоспасына май мен қант қосып, сүт қоспай немесе сүтті шоколадтан гөрі аз мөлшерде сүт қосып жасалады.
Митай (тәмділік)
Митай – санскрит тіліндегі "шаркара" сөзінен туындаған, Үндістан десерттерінің әртүрлілігін көрсетеді.
Қалмақ
Бұл сияқты десерттерде әдетте қоюлатылған сүт негізі болады. Қаймақ жұмыртқамен қатырылып пісіріледі. Крем-брюле және флан – пісірілген қаймақтың түрлері. Олар жиі басқа десерттердің құрамына, мысалы, торттар мен пирогтардың ішін толтыру үшін қолданылады.
Терең қуырылған
Көптеген ұлттық тағамдардың құрамында қуырылған крахмал негізіндегі қамырдан жасалған десерт болады. Көптеген елдерде донат – ұннан жасалған, майда қуырылған қамыр. Оны кейде құймақ немесе жеміс желесімен толтырады. Фриттерлер – қалың қамырға салынған және қуырылған жеміс кешектері. Гулаб жамун – сүт қытықтарынан қамыр иленіп, майда қуырылып, балға малынған үнді десерті. Чуррос – көптеген елдерде десерт немесе жеңіл тағам ретінде желетін қантталған қамыр.
Тоңазытылған
Мұздық, желато, сорбет және қырқылып жасалған мұз десерттері осы санатқа жатады. Мұздық – қаймақ негізінде жасалған және қатырылған кезде араластырылып, кремообразды консистенцияға жеткізіледі. Желато сүт негізінде дайындалады және мұздақтан гөрі аз ауа қосылады, сондықтан ол тығыз болады. Сорбет жемістерді араластыру арқылы жасалады және оған сүт өнімдері қосылмайды. Қырқылып жасалған мұз десерттері мұздың тікбұрышты бөлігін қырқып, оған хош иісті сироп немесе шырын қосу арқылы дайындалады.
Желатин
Желелі десерттер желатин немесе басқа гельдеуші зат қосылып қалыңдатқан тәтті сұйықтықтан дайындалады. Олар көптеген мәдениеттерде дәстүрлі тағам саналады. Грас-джели және аннин тофу – қытай желесінің түрлері. Йокан – жапон желесі. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде көптеген десерт рецепттері жеміс немесе қосылған қаймақпен желатин негізінде жасалады. Желатинге вегетариандық балама – агар-агар. Маршмелло да көбінесе желатинмен жасалады.
Пісірілген нан
Дәмділер – тәтті пісірілген нан өнімдері. Дәмділер жеңіл және қабатты, ауалы текстурасы бар нан түрінде, мысалы, круассан немесе ашытқысыз, майлылығы жоғары және хрустящие текстурасы бар қамыр, мысалы, shortbread болуы мүмкін. Дәмділер көбінесе жемістер, шоколад, жаңғақтар және дәмдеуіштермен хоштандырылады немесе ішінде болады. Дәмділер кейде таңғы ас ретінде шаймен немесе кофемен бірге желінеді.
Пирог, шоблер және клафути
Пирогтар мен шоблерлер қаптамамен қоршалған толтырмадан тұрады, қаптама бәліш немесе үйеңкі (крошка) қамырынан жасалуы мүмкін. Пирогтардың толтырмасы жемістерден бастап пудингке дейін алуан түрлі болуы мүмкін, ал шоблерлердің толтырмасы көбінесе жеміс негізінде дайындалады. Ал клафути – бұл десерт, онда пісіру алдында жемісті толтыруға қамыр құйылады.
Татты шұпылар
Тонг суи, сөзбе-сөз аударғанда "шәкерлі су", сондай-ақ тим тонг деп те аталады, кантондық асүйінде тамақтан кейін десерт ретінде берілетін кез келген тәтті, жылы сорпа немесе кремді білдіреді. Тонг суи – кантондық тағамның ерекшелігі және Қытайдың басқа аймақтық асүйлерінде сирек кездеседі. Кантон тілінде сөйлейтін қауымдастықтардың шегінен тыс, сорпалы десерттер көбінесе жеке категория ретінде танылмайды және "тонг суи" термині қолданылмайды.
Шараптар
Десерт шараптары – әдетте десертпен бірге берілетін тәтті шараптар. Десерт шарабының нақты анықтамасы жоқ. Ұлыбританияда десерт шарабы деп тамақпен бірге ішілетін кез келген тәтті шарап саналады, ал тамақтан бұрын ішілетін ақ күшейтілген шараптар (фино және амонтилладо шери) мен одан кейін ішілетін қызыл күшейтілген шараптар (порт және мадейра) одан өзгеше. Осылайша, көптеген күшейтілген шараптар десерт шараптарынан ажыратылады, бірақ кейбір аз күшті күшейтілген ақ шараптар, мысалы, Педро Хименес шери және Мускат де Бом де Венез, құрметті десерт шараптары деп есептеледі. Ал АҚШ-та десерт шарабы алкоголь құрамы 14%-дан жоғары кез келген шарап ретінде заңды түрде анықталады, бұл барлық күшейтілген шараптарды қамтиды және осы себепті оларға жоғары салық ставкалары қолданылады. Мысалдар: Сотерн және Токайи Асу.
Африка
Орталық және батыс Африканың көп бөлігінде тамақтан кейін десерт жеу дәстүрі жоқ. Оның орнына жеміс немесе жеміс салаты желеді, оған дәмдеуіштер қосылуы немесе соусымен тәттіленуі мүмкін. Аймақтағы бұрынғы отарлардың кейбірінде отаршылдық билік десерттерге әсер еткен. Мысалы, Анголаның "кокада амарела" (сары кокос) Португалиядағы пісірілген десерттерге ұқсайды. 500 жылға дейін қант қамышын өсіріп, тазартуды бастаған Үндістанда десерт мыңдаған жылдар бойы диетаның маңызды бөлігі болды; десерт түрлеріне бурфи, халва, джалеби және ладус кіреді.
Еуропа
Украина мен Ресейде налыснык, блинц, олади (кеспе) және сирник сияқты таңғы ас тағамдары бал мен джеммен десерт ретінде беріледі. Нидерландыда вла танымал десерт. Бұл сусынға ұқсас, салқын берілетін десерт. Көбінесе ваниль, шоколад, карамель және әртүрлі жеміс дәмдері қолданылады. Сонымен қатар, хопжесвла да бар, ол хопже – голланд кофесі мен карамель тәттісінің дәмімен жасалған. Францияда бейресми тамақтарға арналған дәстүрлі десерт – ірімшік немесе кофемен бірге жаңа жемістер. Дегенмен, француз кондитерлік өнері жоғары деңгейде дамыған, ал жоғары тағамдардағы десерттер өте күрделі болуы мүмкін, оларда көп мөлшерде қаймақ пен май қолданылады. Ұзақ христиан тарихының арқасында Еуропаның барлық елдері Рождество маусымына арналған дәстүрлі десерттер мен тәттілерді дамытқан.
Солтүстік Америка
Еуропалықтардың Американы отарлауы нәтижесінде көптеген ингредиенттер мен тағам дайындау әдістері енгізілді. Осы әртүрлі стильдер 19-шы және 20-шы ғасырларда иммигранттардың келуімен бірге кеңейе берді.
Оңтүстік Америка
Dulce de leche – Аргентинада өте кең таралған тәтті тағам. Боливияда қант қамысы, бал және кокос дәстүрлі түрде десерттерге қолданылады. Тава-тава – қант қамысы қолданылып дайындалатын боливиялық тәтті қуырылған нан, ал хеладо де канела – қант қамысы мен корицадан дайындалатын шербетке ұқсас десерт. Чилиде кучен «фирменді десерт» деп сипатталған. Чилиде манжардан (карамөлденген сүттен) бірнеше десерт дайындалады, оның ішінде альфахор, флан, кучуфли және арроз кон лече. Сондай-ақ пудинг, ногат, кокос сиропы және қант қамысы сиропы қосылған кою сүт те бар. Эквадордағы десерттер көбінесе қарапайым болады, ал десерттер ас мәдениетінің орташа бөлігін құрайды. Эквадорда желінетін десерттерге tres leches торт, флан, қанттар мен түрлі тәттілер жатады. Торттар, пирогтар мен печеньелер күрделі десерттерге жатады, олар кейде арнайы жағдайларда ұсынылады. Көптеген компаниялар тек десерттерге бағытталған жарнамалық кампанияларды бастады. Десерттерді сату тактикасы аудиторияға байланысты өзгереді; мысалы, балаларды тарту үшін танымал кино кейіпкерлерімен десерттерді жарнамалауға болады. Food Network сияқты компаниялардың дамуы десерттер мен оларды дайындау туралы көптеген телешоулардың пайда болуына әкелді. Мұндай шоулар ең әртүрлі десерттерді көрсетіп, десерттерді бәсекеге толы салаға айналдыру үшін ойын-шоу атмосферасын жасады. Десерт – мейрамханалардың мәзірінде әртүрлі нұсқаларда кездесетін стандартты тағам. 2012 жылы АҚШ мейрамханаларында пирог пен сырлы торт ең танымал десерттердің бірі болды.
Тамақ
Десерт тағамдары көбінесе салыстырмалы түрде көп мөлшерде қант пен май қамтиды, нәтижесінде, граммына басқа тағамдарға қарағанда калориясы жоғары болады. Жаңа немесе пісірілген жемістер, ең аз мөлшерде қант немесе май қосылған болса, бұл ережеден тыс.