Кіріспе

Кадапа қаласы – Үндістанның Андхра-Прадеш штатының оңтүстік бөлігінде орналасқан қала. Раяласема аймағында жатыр және YSR Кадапа ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. 2022 жылғы Үндістан халық санағы бойынша, қаланың халқы 466 000 адамды құрайды, бұл 2021 жылғы көрсеткіштен 2,42%-ға артты. Қала Пенна өзенінің оңтүстігінде орналасқан. Қаланың үш жағынан Налламала және Палконда төбелерімен қоршалған. Бұл аймақ қара және қызыл темірлі топырақтармен ерекшеленеді. Қала "Гадапа" ("кiреберіс") деген лақап атымен белгілі, себебі ол батыстан Тирумала төбелеріне жол ашатын қақпа есебінде танымал. Кадапаның тарихында Чолалар, Виджаянагара империясы және Майсур патшалығы сияқты түрлі билеушілер билік еткен.

Этимология

Қаланың атауы телугу тіліндегі "Gadapa" сөзінен шыққан, ол "есік қақпасы" немесе "кіреберіс" дегенді білдіреді. Бұл атау қаланың Венкатесвара ғибадатханасы, Тирумаламен байланысты болуына байланысты пайда болды; бұрынғы кезде Венкатесвара ғибадатханасына жету үшін осы қаладан өту қажет еді. Телугу тілінде "Gadapa" сөзі "есік қақпасы" дегенді білдіреді, және уақыт өте келе бұл атау "Кадапа" деп өзгерді. Бұл қала бұрын "Cuddapah" деп жазылған, бірақ 2005 жылғы 19 тамызда жергілікті айтылуын нақты бейнелеу үшін "Kadapa" деп өзгертілді. Жақында табылған жазуларда бұл жер "Хираньянагарам" деп те аталған, сондай-ақ ол "Неканамабад" деп те аталғанын көрсететін ресми құжаттар бар. Дилазақ империясы.

Классикалық дәуірден кейінгі кезең (200800 ж.т.)

Кадапаның тарихы б.з.д. II ғасырға дейін жетеді. Үндістанның археологиялық зерттеулер қорының мәліметтеріне сәйкес, ол Моурья және Сатавахана әулеттерімен басталған. Одан бері ол Чалкуя, Чола және Паллава сияқты көптеген династиялардың билігінде болды. Осы династиялардың арасында Кадапаны алғаш басқарған Паллава әулеті болды. Паллава патшалары Кадапаның солтүстігіне енгеннен кейін бесінші ғасырда қалада билік құрды. Содан кейін Паллаваларды жеңген Чолалар сегізінші ғасырға дейін билік етті. Кейін Банас әулеті Кадапаны биледі.

Ера (б.з.б. 8-18 ғасырлар)

Банастан кейін Раштракуттар Кадапа аймағын биледі. Кадапаның белгілі билеушілерінің бірі – 915 жылға дейін билік еткен Индра III патша болды. Оның билік кезеңінде Кадапа көп күшке және беделге ие болды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін бұл ықпал азайды. Телугу Чолалары Кадапаны билеуге келесі болып келді. Амбадева Кадапаны 13 ғасырдың екінші жартысында биледі, ол Кадападан шамамен 15 км қашықтықта орналасқан Валлур қаласын астана етіп белгіледі. Амбадева қайтыс болғаннан кейін, Какатия патшасы Пратапарудра II 14 ғасырдың басына дейін билік жүргізді. Пратапарудра Халжи әміршісі Алла Уддиннің тұсында мұсылмандардан жеңіліс тапты. Кейін, 14 ғасырдың ортасында Виджаянагар әулетінің индуистері мұсылмандарды Варангалдан, содан кейін Кадападан қуды да, Гүлбарга сұлтандарына жеңілгенге дейін шамамен екі ғасыр билік етті. Осы кезеңдегі ең көрнекті билеуші – Пеммасани Тхимма Найуду (1422 ж.) болды, ол аймақты дамытып, көптеген су қоймаларын және храмдарды салды. Голконда мұсылмандары 1594 жылы Мир Джумла II Гандикота бекінісіне шабуыл жасап, Чинна Тхимма Найудуды адалсыздық арқылы жеңген кезде аймақты басып алды. Маратхалар 1740 жылы Курнул мен Куддапахтың навабын жеңгеннен кейін қаланы жаулап алды. Хайдер Әли мен Типу Сұлтан да қаламен (1784–1792) билік етті, содан кейін 1792 жылы Серингапатам шарты бойынша Низамның қолына өтті. Типудің әжесі, Хайдер Әлидің анасы Фатима Фахр ун Ниса – Кадапа бекінісінің әкімі Мир Муин уд Диннің қызы болды. Кейін, 1800 жылы британдықтар Кадапа ауданын бақылауға алды. Қала ежелгі болғанымен, оны Дилазак Некнам Хан, Кутб Шахи қолбасшысы кеңейткен болуы мүмкін. «Некнамабад» атауы біраз уақыт қала үшін қолданылды, бірақ бірте-бірте қолданыстан шығып, 18 ғасырдың жазбаларында билеушілер «Кадапаның навабы» деп есімделмейді. Бастапқы жылдарды қоспағанда, Кадапа ауданы 18 ғасырда Маяна навабтарының ордасы болды. 1800 жылы британдықтар аймақты басып алғаннан кейін, ол бас коллектор сэр Томас Манро басшылығындағы төрт бағынышты коллекторлықтың біріне айналды. 2004 жылы Кадапа муниципалитет корпорациясы ретінде мойындалды.

Топография

Кадапа Андхра-Прадеш штатының Раяласема аймағында орналасқан. Ченнай қаласынан шамамен 260 км, Бангалордан 250 км, ал Виджаявададан 360 км қашықтықта жатыр. Қала Бугга ванка немесе Ралла Ванка өзендерінің жағасында, оңтүстігінде Палаконда тауларымен, ал шығысында Пенна өзенінен ар жағындағы Ланкамала төбелеріне қарай созылған төбелермен шектеседі. Қаланың орташа биіктігі 138 метрді (452 фут) құрайды. Велигонда таулары Неллор және Кадапа аудандарын бөліп тұрады.

Климат

Кадапа жылы бойы жоғары температурамен сипатталатын ыстық жартылай құрғақ (Köppen BSh) климатқа ие. Мұнда температура 45 градусқа дейін көтерілген. Жаз айларында ауа райы аса ыстық және ылғалды болғандықтан, жағдайлар өте қолайсыз. Осы кезеңде температура ең төменгі көрсеткіштен басталып, ең жоғары шамаға дейін жетеді. Ылғалдылық жаз айларында шамамен 75% құрайды. Муссон маусымы аймаққа көп жауын-шашын әкеледі, Кадапа оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс муссондарынан да жаңбыр алады. Жылдық орташа жауын-шашынның шамамен 70 пайызы маусым мен қазан айлары аралығында жауады. Қыс айлары салыстырмалы түрде жұмсақ, муссон басталғаннан кейін температура төмендейді. Осы уақытта температура ең төменгі көрсеткіштен басталып, ең жоғары шамаға дейін жетеді. Қыс мезгілінде ылғалдылық күрт төмендейді, бұл аймаққа саяхаттау үшін ең қолайлы уақыт.

Демография

Кадапа халқы алғаш рет 1871 жылы Үндістанның алғашқы халық санағы кезінде есепке алынды, ол 1911 жылға дейін жүргізілді (176 бет). Алайда, 1961 жылға дейін тарихи жазбалар жоқ. Кадапа – Андхра-Прадеш штатының ірі және қарқынды дамып келе жатқан қалаларының бірі. 1991 жылғы халық санағы бойынша қаланың халқы 121 463 адамды құрады. 2001 жылғы халық санағы бойынша 20 ауданның халқы 126 505 адамды құрады, орташа онжылдық өсім 0,36 пайызды көрсетті. Кейін 2005 жылы қала муниципалды корпорацияға айналдырылды. 2011 жылғы халық санағының алдын ала деректері бойынша Кадапа қалалық агломерациясының халқы 344 078 адамды құрайды, оның ішінде 172 969 ер адам және 171 109 әйел адам. Сауаттылық деңгейі 79,34 пайызды құрайды. Дін бойынша халықтың 65 пайызы индуистер, 32 пайызы мұсылмандар және 2 пайызы христиандарды құрайды.

Жергілікті билік

Қадапа қалалық әкімшілігі қаланың тұрмыстық қажеттіліктерін қадағалайды және 2005 жылы құрылған. Онда тікелей сайлау арқылы сайланатын 50 әкімшілік округ өкілі (корпоратор) бар, олар өз кезегінде қала әкімін сайлайды. Аудандық сот қаланың ішінде орналасқан.

Мәдениет

Қаланың мәдениеті мен тарихы өте бай, түрлі династиялардың ықпалына ие. Индуизм, Ислам, Христиандық, Буддизм және Джайнизм сияқты түрлі діндердің болуымен қатар, әртүрлі рәсімдер, әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер сақталған. Қала тарихи Девуни Кадапа және Амин Пир Даргасымен әйгілі.

Өнер және қолөнер

Шилпарамам – Қадапа қаласының шетінде орналасқан қолөнерлер ауылы.

Ас мәзірі

Кадапа өзінің ысталған және дәмді тағамдарымен әйгілі, олар Оңтүстік Үндістан тағамдарына өте ұқсас. "Карам доса" – Кадапа тұрғындарының ең сүйікті тағамының бірі. Адамдар таңғы асқа доса, идли, самбар және чатни жейді. Түскі асқа әдетте күріш, даал және кәрі беріледі. Көптеген мейрамханалар түскі және кешкі ас мәзірінде осы тағамдарды қоса отырып, Оңтүстік Үндістан талисін ұсынады. Тағамдарында Оңтүстік Үндістанның ықпалы болғанымен, оның өзіне тән әртүрлі тағамдары да бар, олар: раги сангати немесе раги мудда, боти кәрі, натукоди тауығы, пая кәрі және т.б. Раги сангатиды тауық кәріімен бірге жеу – Кадападағы негізгі тағам және қаладағы ең танымал тағамдардың бірі. Жергілікті мейрамханаларда тағамның басқа да көптеген түрлерін табуға болады. Үндістанның көптеген қалалары сияқты, Кадапада да жылдам тамақ танымал болып келеді.

Экономика

Қала экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығы өнімдеріне – жер жаңғағы, мақта, қызыл бұршақ, нұт және кен өндіруге негізделген. Ауданының орталығы болғандықтан, қалада барлық мемлекеттік мекемелер орналасқан. Көптеген отбасылардың табыс көзі – мемлекеттік және жеке сектордағы түрлі салалардағы жұмыс орындары, соның ішінде сауда дүкендері, қонақжайлылық саласы, маркетинг. Бұлардан өзге, туризм де қала экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Кадапа – Маккинзи & Компания Үндістандағы өсу ошақтары ретінде таңдаған 49 мегаполистік кластердің бірі.

Білім

Бастауыш және орта білім мемлекеттік, мемлекеттік қолдауы бар және жекеменшік мектептер арқылы беріледі, бұл мектептер штаттың Білім беру департаментіне бағынады.

Көлік

Қадапа қаласы автомобиль, теміржол және әуе көлігі арқылы жақсы байланысқан.

Жолдар

Кадапа Тирупати, Бангалор, Ченнаи, Висакапатнам, Виджаявада, Раджамундри, Какинада, Неллор, Курнул, Анантапур сияқты басқа ірі қалалармен жақсы жол байланысына ие. APSRTC Кадапа ауданының әртүрлі бағыттарына және Оңтүстік Үндістанның басқа қалаларына автобус қызметтерін ұсынады. Қаланың жалпы жол ұзындығы 803,84 км құрайды.

Темір жолдар

Қадапа қаласында өз теміржол стансасы бар. 1866 жыл шамасында ашылған штаттың ең көне теміржол стансаларының бірі. Оңтүстік жағалау аймағындағы ең жүйрік бағыттардың бірі – Мумбай-Ченнай желісі Қадапа теміржол стансасы арқылы өтеді. Бұл Гунтакал теміржол бөлімшесіне қарасты Оңтүстік жағалау теміржолы аймағындағы А санатындағы стансалардың бірі. Қадапа-Бангалор учаскесіндегі жаңа теміржол құрылысы жүріп жатыр. 2021 жылдың тамыз айына дейін Қадападан Бенгалурға тікелей пойыз қатынайтын емес, бірақ кейде арнайы және басқа бағытқа бұрылған пойыздар оларды байланыстырып тұрады. Бұрын Бенгалурға тікелей рейстер болмаған, алайда Indigo әуе компаниясы Қадапа әуежайынан Бенгалурға (Ченнай, Хайдарабад, Визагпен қатар) рейстерін бастады. Қадапа автомобиль жолдары арқылы жақсы байланысқан, сондықтан автобус қызметі кеңінен қолданылады.