Кіріспе

Динозаврлар туысы (қазба) Altispinax (,/æ//l//t//ᵻ/'/s//p//aɪ//n//æ//k//s/; "биік тікендері бар") – Англияның Шығыс Сассекс аймағындағы Уадхурст сазды формациясынан табылған, ерте бор кезеңіне (Валланги ярусы, 140-133 миллион жыл бұрын) жататын ірі жыртқыш теропод динозаврлар туысы.

Тарих

1850-ші жылдардың басында қазбаларды жинаушы Сэмюэл Хасбэндс Беклс Шығыс Сассекс графтығының Батл қаласы маңындағы карьерде динозавр сүйектері бар бірнеше түйіндерді тапты. Ол оларды палеонтолог Ричард Оуэнге жіберді, ол 1856 жылы олар туралы хабарлады. Оуэннің негізгі үлгісінің литографиясын Джозеф Динкель жасады – өте биік тікендері бар үш артқы омыртқаның тізбегі. Оның суреті 1884 жылы жарық көрген британдық қазба жәндіктері туралы стандартты еңбегінің 1855 жылғы томында да көрсетілді, бұл қазбалар шамамен 1884 жылға жақын табылған деген жаңылыс пікірге әкелді. Оуэн бұл үлгілерді Megalosaurus bucklandii деп санады және омыртқалар иық аймағының бөлігі деп ойлады. Сондай-ақ, ол 1853 жылы Бенджамин Уотерхаус Хокинске Кристалл Палас саябағындағы өмірлік мөлшердегі Мегалозавр мүсінінің арқасына дөңес қоюды тапсырған кезде, ол осы жаңалықты бұрыннан білген болуы керек деп болжады, бұл 19 ғасырдың басқа да қалпына келтірулеріне әсер етті. Қазір NHMUK R1828 каталогымен тіркелген бұл қазба, шамамен Валангиан кезеңінің соңына жататын Гастингс жатағы тобының қабатынан табылған болуы мүмкін. Ол үш артқы арқалық омыртқадан тұрады. Оуэн түйіндердегі екі оң қабырға сүйегінің және әрқайсысында екі арқалық омыртқа орталықтарының екі қосымша тізбегінің бар екенін де хабарлады. 1923 жылы Фридрих фон Хюне Megalosaurus dunkeri үшін жеке туыс тегін құрды. Ол үш омыртқаны осы туыс тегінің негізі ретінде пайдаланды, олардың Megalosaurus-тан ерекшеленетінін атап өтті және олардың сыртқы түріне байланысты Altispinax (мағынасы «биік тікенді») деген ат берді. Кейінгі көптеген зерттеушілер Megalosaurus dunkeri жаңа туыс тегін алған деген қорытындыға келді – Altispinax dunkeri, бұл комбинацияны 1939 жылы алғаш рет Оскар Кун қолданды. Кейінгі зерттеушілер Altispinax-ты номен дубиум деп санады, өйткені жалғыз тіс диагностикалық емес еді. Тіс пен омыртқалардың арасында ешқандай байланыс анықталған жоқ. Сондықтан 1988 жылы Грегори Пол осы омыртқаларға жаңа ат берді. Пол оларды Acrocanthosaurus-тың мүмкін жаңа түрі деп санады және оны Acrocanthosaurus? altispinax деп атады. Аталған атау бұрынғы туыс тегінің атына сәйкес етілді, осы екеуінің де омыртқаға қатысты екенін көрсету үшін. Сұрақ белгісі көрсеткендей, Полдың өзі де бұл тағайындамаға сенімді емес еді. Осы себепті 1991 жылы Джордж Ольшевский омыртқалар үшін жаңа туыс тегін – Becklespinax деп атады, оның құрметіне, бастапқы жаңалықты ашқан Беклс. Типтік түрдің жаңа комбинациялық аты Acrocanthosaurus? altispinax осылайша Becklespinax altispinax болды. Түр атаулары Altispinax altispinax және Altispinax lydekkerhueneorum оның кіші мақсатты синонимдері болып табылады. 2016 жылы Майкл Майш осы жіктелудің күрделі тарихын қайта қарастырды. Майш фон Хюне Altispinax dunkeri деп атағанда, аталмыш түрді Megalosaurus dunkeri тісіне емес, омыртқасына негіздегенін мәлімдеді. Екі түрдің де негізгі үлгілері әртүрлі болғандықтан, кейінгі зерттеушілер оларды бір түр деп санауға қателесті. Керісінше, Майштің ICZN ережелерін түсіндіруіне сәйкес, Altispinax dunkeri (биік тікенді омыртқаларға негізделген) және Megalosaurus dunkeri (Германиядан келген тіске негізделген) – бұл бір түрдің атын бөлісетін екі түрлі түр. Пол мен Ольшевскийдің кейінгі атаулары фон Хюне Altispinax dunkeri атауына негізделгендіктен, барлық кейінгі атаулар кіші мақсатты синонимдер (бірдей қазбаның әртүрлі атаулары) болып саналуы керек және Altispinax dunkeri бірінші болып аталғандықтан, осы түрдің дұрыс аты ретінде басымдыққа ие.

Басқа түрлер

Алтыспанакс туысы ішінде тағы төрт түр аталды. 1923 жылы фон Хюэн Лидеккердің 1889 жылғы мегалозаврдың BMNH R2559 метатарсуы негізінде Megalosaurus oweni-ді Altispinax oweni деп қайта атады. 1991 жылы Ольшевский осы түр үшін жеке Valdoraptor туысын жасады. Бұл түрге 1964 жылы Metriacanthosaurus деген жеке туыс атауы берілді.

Сипаттама

Пауль 1988 жылы Altispinax салмағы 1 тонна (1,1 қысқа тонна) шамасында екенін, ал Acrocanthosaurus atokensis түрінің үлгісінен (шамамен 8 метр, немесе 26 фут) қысқа болғанын болжады. Осы үлгілердің жоғарғы үштен бір бөлігінде тегіс емес өңкейліктер байқалады. Ральф Молнардың сөзіне сәйкес, бас сүйегіне ең жақын екі тік омыртқа анкилоздалған, яғни біріккен. Ең жақын омыртқаның биіктігі қалғандарынан үштен екісіне ғана жетеді және сынғандай көрінеді, ал артқы омыртқа бұл жерді жартылай жабады. Молнар мұны арқа тірегіне келген жарақаттың салдары деп түсіндірді, ал жара артқы жағынан біртіндеп жазылған. 2003 жылы Даррен Найш мұны табиғи құбылыс деп сараптады. Ол алдыңғы екі омыртқаның анкилоздалғанын жоққа шығарды, бірақ он бірінші және он екінші омыртқалардың жоғары жағы біріккенін анықтады. Омыртқалардың жоғары бөлігі көлденең бағытта кеңейген, ені шамамен елу бес миллиметрге жетеді. Найш сондай-ақ Оуэннің нейрондық доғаның бүйіріндегі үлкен ойыстарды байқағанын және оларды пневматизацияның нәтижесі деп түсіндіргенін, бұл құбылысты динозаврларда алғаш рет нақты анықтағанын атап өтті. Дегенмен, 2006 жылы 1837 жылы Кристиан Эрих Герман фон Мейердің осы құбылысты Сауришия тобында да сипаттағаны белгілі болды. 2010 жылы Concavenator-да артқы тіректе тек екі жоғары омыртқаның болуы, Altispinax-тың қысқа алдыңғы омыртқасының толық болуы мүмкін екенін растады. Олшевский бастапқыда Altispinax-ты Eustreptospondylidae тұқымдасына жатқызған. 2003 жылы Найш оны Allosauroidea тобының мүшесі деп санады.