Кіріспе

Венгр жазушысы (1934–2021)

Ласло З. Бито (7 қыркүйек 1934 – 14 қараша 2021) – венгр физиологы және жазушысы. Ғлым қызметкері ретінде глаукомаға арналған дәрі жасады. Жазушы ретінде ол роман мен эсселер жазды.

Өмірбаян

Ласло Бито Венгрияның Будапешт қаласында дүниеге келген. Оның отбасы коммунистік кезеңде Будапешттен кетуге мәжбүр болды. Ол Комлодағы шахтада жұмыс істеп, 1956 жылғы төңкерістің жергілікті жетекшісі болды. Төңкеріс орыс әскерлерімен басып жапқаннан кейін ол АҚШ-қа қашып кетті, онда стипендия алып, физиолог болды. АҚШ-та оған саяси баспана берілді және ол 1956-1957 жылдардың қысқы семестрінде Бард колледжіне келді. Бито 1960 жылы Бард колледжін медицинаға дайындықтанған биология мамандығы бойынша бітірді. 1963 жылы ол Колумбия университетінде медициналық жасуша биологиясы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оның зерттеулері миллиондаған глаукомамен ауырған адамдардың көру қабілетін сақтап қалған латанопрост (Xalatan) дәрісін жасауға әкелді. Ол 150-ден астам ғылыми мақала жариялады және көптеген наградалармен қатар, 2000 жылы көз зерттеулері саласындағы ең жоғары награда – Проктор медалін және 2013 жылы көру зерттеулері үшін Хелен Келлер сыйлығын алды. Колумбия университетінде көз физиологиясының зейнеткер профессор қызметінен кейін ол Венгрияға оралып, жазуға деген алғашқы құмарлығына қайта оралды. Оның 14 ғылыми емес кітабы – романдар, эсселер және жүзден астам газет-журналдық мақалаларынан құралған үш антологиясының кейбіреулері жарты ондаған елде аудармада жарық көрді. Ласло Бито 2021 жылдың 14 қарашасында Будапештте дүние салды.

Ғылыми мансап

АҚШ-та Ласло Бито халықаралық деңгейде танымал физиология профессоры ретінде академиялық мансабын құрды. Оның академиялық мансабының көп бөлігі Колумбия университетімен (онда ол көз физиологиясының зейнеткер профессор болды) және Пуэрто-Рико университетімен байланысты, онда ол маймылдардың көзіне қартаюдың әсерін зерттеді. Оның зерттеулерінің нәтижесі – латанопрост, глаукомаға арналған дәрі. Латанопросттің жасалуы осы соқырлыққа әкелетін ауруды емдеуде маңызды өзгерістерге ұшырады. Ол 140-тан астам ғылыми мақала жариялады және 2000 жылы Проктор медалімен, ал 2004 жылы Колумбия университетінің ең үлкен жетістіктері үшін сыйлығымен марапатталды.

Жазу

Коммунизм құлағаннан кейін Ласло Бито біртіндеп Венгрияға оралып, жазушы ретінде жаңа мансабын бастады. Оның алғашқы романдары венгр тарихына қатысты ерте жеке естеліктеріне негізделген. "Istenjárás" (Жылдам қадам) және "Az Ötödik Lovas" (Бесінші салт атты) ағылшын тілінде жазылған, бірақ тек венгр тіліне аударылды. 1998 жылы "Авраам мен Ысқақ" атты үшінші романы оған әдеби жетістік әкелді. Кітап бірнеше тілге аударылып, Будапешт театрларында қойылды. "Исақтың үйретімі" және "Назареттік Ысқақ" "Авраам мен Ысқақ" романындағы философиялық идеяларды логикалық аяқтамаға жеткізді. Оның соңғы кітаптары – америкалық азамат және венгр патриотының еңбегі. "Nekünk kell megváltanunk magunkat" (Біз өзімізді құтқаруымыз керек) – оның газет және журналдардағы мақалалары мен сұхбаттарының іріктелген жинағы. "Eutelia – Euthanasia" (Бақытты өмір – бейбіт өлім) – философиялық жазушы мен гуманистік медициналық зерттеушінің өмір мен өлімдегі қадір-қасиет туралы пайымдаулары. "Az utolsó mérföld" (Соңғы миль) – венгр жазушысы және венгр хоспис қызметін құрған Полц Аленмен бірлесіп жазылған, өлімге дайындалу туралы кітап.

Гуманитарлық қызмет үшін Лазло З. Бито сыйлығы

2022 жылы Бард колледжі өзінің түлегі Ласло З. Битоның есімін арнап, гуманитарлық қызметтерге арналған сыйлықты тағайындады. Бұл сыйлық Бардтың дәстүрін еске түсіреді, осы колледж Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Венгрияға кеңес әскерлерінің басып кіруінен кейін зорлық-зомбылықтан қашқан студенттерді қабылдаған болатын.

Академиялық басылымдар

Көз және цереброспиналдық сұйықтықтар, Давсон Х, Фенстермахер ЖД (ред.), Академиялық баспасөз, Лондон, 1977. Простагландиндер және басқа эйкозаноидтардың көзге әсері, Стернсчантц Дж (ред.), Алан Р. Лисс, Нью-Йорк, 1989 ж. Простагландиндер және басқа эйкозаноидтардың көзге әсері (ред.), 9-шы Халықаралық ПГ симпозиумының (Форт-Лаудердейл, Флорида, 12–13 мамыр 1995 ж.) және латанопрост бойынша ARVO SIG сессияларының (Форт-Лаудердейл, Флорида, 22–23 сәуір 1996 ж.) негізіндегі арнайы қосымша. Офтальмологияны зерттеу томы 41, қосымша 2, 1997 ж.

Романдар

Istenjárás, (Тез қадам), Аура, 1994. (Арпад Гонч пен Пал Бекеш ағылшын тілінен аударған) Az ötödik lovas, (Бесінші салт атты), Aura, 1996. (Пал Бекес аударған) Ábrahám és Izsák, (Авраам мен Ысқақ), Magyar Könyvklub, 1998. және Argumentum Kiadó, 2000. Izsák tanítása, (Исаактың ілімдері), Argumentum Kiadó, 2000. A Názáreti Izsák, (Назареттік Исаак), Argumentum Kiadó, 2002.

Очерктер мен жинақтар

Nekünk kell megváltanunk magunkat, (Біз өзімізді құтқаруымыз керек), Argumentum Kiadó, 2004. Boldogabb élet Jó halál, (Бақытты өмір, тыныш өлім), Anthenaeum 2000 Kiadó, 2005. Gáspár, Menyhért, Boldizsár, Karácsonyi ős ökuménia, (Каспар, Мельхиор және Балтазар), Ванда Сзыкснян салған 30 толық беттік түсті суреттері бар Экуменикалық Ханука және Рождество әңгімесі, Jelenkor Kiadó, 2006. Az utolsó mérföld (Соңғы шақырым) (Польц Аленмен бірге), Jelenkor Kiadó, 2007.