Кіріспе

Маджал Шамс (مجدل شمس; ) – Голан таулы аймағындағы қала, Гермон тауының оңтүстік етегінде орналасқан. Аймақтың ресми емес "астанасы" ретінде танымал, қала тұрғындарының басым бөлігі друздар. 1967 жылғы Араб-Израиль соғысынан бері Маджал Шамс Израильдің бақылауында, бірақ халықаралық қауымдастық оны (Голан биіктіктерімен бірге) Сирияның бөлігі деп мойындайды. Алғашқыда Израиль әскери губернаторлығы басқарған, бірақ 1981 жылы Кнессет Голан биіктіктері заңын бекіткеннен кейін Израильдің жергілікті кеңестер жүйесіне қосылды, бұл аумақтың де-факто аннексиясына әкелді. Бұл әрекетті ресми түрде тек АҚШ мойындады, 2019 жылдың наурыз айындағы президенттік жарлығы арқылы. Израиль басып алған аумақтардағы (Гермон тауы мен Голан биіктіктеріндегі) төрт сириялық друз қауымдастығының ішінде Маджал Шамс ең ірісі болып табылады, оған Эйн Кинийе, Масаде және Буқ’ата да кіреді. Әкімшілік тұрғысынан біріктірілгенімен, геологиялық және географиялық тұрғысынан Голан биіктіктері мен Гермон тауы арасында айырмашылық бар, олардың шекарасы Са’ар өзенімен белгіленген. Маджал Шамс және Эйн Кинийе шекараның Гермон жағында орналасқан, сондықтан әк тасты құрамдас, ал Буқ’ата мен Масаде шекараның Голан жағында, қара вулканилік тау жыныстарымен (базальт) сипатталады.

Этимология

"Маждал Шамс" атауы арамей тілінен шыққан, мағынасы: "күн мұнарасы", бұл қаланың орналасқан биіктігімен байланысты болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, қала бастапқыда Дамаск Мадждалы (Мәждал әл-Шам) деп аталған, бұл Жер орталық теңіз жағалауындағы және Ғалилея теңізіндегі әл-Маджал қалаларынан ерекшелеу үшін жасалған.

Осман империясы

Бір нұсқаға сәйкес, Мадждал Шамс 1595 жылы Гермон тауында друздардың ықпалын күшейту үшін друз әскербасы Фахр әл-Дин II құрған. Тағы бір нұсқада друз отбасылары 18 ғасырдың басында Гермон тауының оңтүстік беткейлеріне қоныстанған делінеді. 19 ғасырдың соңында Мадждал Шамс маңызды аймақтық орталыққа айналып, жергілікті Осман әкімшісінің (Мудир) ордасы болды. Қиын жағдайларда айналасындағы ауыл тұрғындары қауіпсіздік үшін Мадждал Шамсқа келіп паналаған, себебі ауыл биік орналасқан және Біркат Рамдағы маңызды су көзіне жақын болған. Мысалы, 1895 жылғы қыста друз және черкес жасақтары арасындағы қақтығыс кезінде көршілес елді мекендердің друз тұрғындары Мадждал Шамста уақытша баспана тапқан. Швейцариялық саяхатшы Буркхардт 1810 жылы Мадждал Шамсқа сапар шеккен. Ол Меджель деп атаған ауылды таудың биік жазығында орналасқан, онда друздар мен төрт-бес христиан отбасы тұрады деп сипаттаған. 1870 жылы Солтүстік Америкадағы реформаланған пресвитериан шіркеуінің миссионерлері қалада мектеп және шіркеу ашқан. Миссиялық мектеп 1885 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін түрік билігі оны жапқан. Мадждал Шамс Юра кезеңінің қазба қалдықтарына жақын болғандықтан Уильям Либби сияқты шетелдік геологтардың да қызығушылығын тудырған. Мадждал Шамста қазылған қазбаларды Бейрут американдық университеті мен Гарвард университеті сатып алған. Кейбір саяхатшылар Мадждал Шамс туралы еске қаларлық әңгімелер қалдырған. Герберт Рикс 1907 жыл шамасында қалаға сапар шегіп, "Бұл жердің барлық жағы балаларға толы, олардың көптегені соншалықты әдемі, саяхатшы алдымен оларға қатты қызығады" деген пікір білдірген. 1890 жылдары қала туралы жазған Джеймс Кин Мадждал Шамсты "ерекше ауыл" деп сипаттап, оның "болат пышақтар жасаумен танымал" екенін атап өткен. Мадждал Шамстағы шеберханалар 1950 жылға дейін еуропалық туристерге сувенирлік пышақтар жасауды жалғастырған.

Сирия мен Ливанға француз мандаты

Мадждал Шамс 1925-1927 жылдардағы Ұлы сириялық көтерілісте маңызды рөл атқарды. 1925 жылдың қазан айында, сириялық друздар жақын маңдағы Джабал әл-Дуруз провинциясында француз әскерлерімен соғыса бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, қала тұрғындарының бір тобы жергілікті христиандардың мүлкін тонады. Мандат билігі тәртіпті қалпына келтіру үшін әскер жіберді, ал қауымдық көшбасшылар көтерілістің орталық штабына француздарға қарсы қаланы қорғауға көмек сұрады. Жауап ретінде көтерілісшілердің басшысы Зейд әл Атраш (Сұлтан әл Атраштың інісі) 1000 адамнан тұратын күшпен Мадждал Шамсқа келді. Зейд әл Атраш француз әскерлерін аймақтан ығыстырып, Дамаск пен Марджайун арасындағы жолды күзету үшін Мадждал Шамста көтерілісшілер гарнизонын құрды. Гарнизон 1926 жылдың сәуіріне дейін 10 000-ға дейін көтерілісшілерді қабылдады, одан кейін француз әскерлері қалаға қайта шабуыл жасады. Шабуыл барысында француз сарбаздары Мадждал Шамстың көп бөлігін қиратты және қала тұрғындарының шамамен 80 адамын өлтірді. 1930 жылдардан бастап Мадждал Шамс тұрғындары мен қауымдық көшбасшылары жақын орналасқан Палестинаның саяси оқиғаларына қатысты. 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісі кезінде дәстүрлі көшбасшы Асад Канж Әбу Салах көтерілісшілерге көмек көрсету үшін жергілікті жасақты құруды ұсынды. Алайда, жоспар іске аспады; әртүрлі мәліметтерге сәйкес, жасақ құрылмады немесе Сирия-Палестина шекарасында тек бір символдық шабуылға қатысты.

Сирия Араб Республикасы

1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде Әбу Салахтың ұлы Сұлтан 300 жергілікті ер адамнан тұратын жасақ құрды. Жасақ сионистік күштерге ақылы жалдамалы әскер ретінде қызмет етуді ұсынды, бірақ кейін палестиналық және араб күштеріне ерікті болып қосылды. Маждал Шамс Ливан мен Сирияның басқа аймақтарына дейін жететін экономикалық байланыстарға енді. Қала жергілікті жүзімді 50 шақырым оңтүстікте өсірілген зәйтүнге саудаласты. Маждал Шамс тұрғындары Ливандағы арша ағашын жинап, одан егіс құралдарын жасап, Сувейдада сатты. 1950 жылдары кейбір жергілікті тұрғындар Ливанға құрылыс жұмысына жұмыс істеуге барды. Маждал Шамс тұрғындары Сирия мемлекеттік қызметтеріне қол жеткізді. 1960 жылдары Маждал Шамста мемлекеттік бастауыш мектеп ашылды. Тұрғындар аймақтық жоғары мектепке қатысты және некелерін Кунейтрадағы сотта тіркеді. Бұл мекемелер қауымдастықты кеңірек аймаққа және мемлекетке интеграциялауға көмектесті.

Араб-израиль қақтығысы

1967 жылғы маусымдағы алты күндік соғыстан бері Маждал Шамс Израильдің бақылауында. Израиль мен Сирия Маждал Шамс қаласының шығыс жиегімен өтетін атысты тоқтату жолын нығайтқанда, қауым Сирияның қалған бөлігінен оқшауланды. Көптеген тұрғындар Сирия бақылауындағы аумақта тұратын немесе жұмыс істейтін туыстарынан бөлінді – кем дегенде 50 пайызы бір бауыр, ата-ана немесе баласынан айырылды. Маждал Шамс Сириямен тығыз байланыста болды. Тұрғындар жиі ауылдың шығыс жиегіне жиналып, атысты тоқтату жолының Сирия жағындағы достары мен туыстарына үн тастап хабар жіберетін. 1970 жылдары және кейде одан кейін де көптеген отбасылар Израиль мемлекетіне салық төлеуден бас тартты. 1981 жылы Израиль Кнессеті Голан биіктігіне Израиль заңын ресми түрде кеңейтіп, Маждал Шамс тұрғындарына Израиль азаматтығын ұсынғанда, қауым наразылық ретінде 19 апталық жалпы ереуіл ұйымдастырды. Израиль әскерлері қаланы қоршап, тұрғындарды азаматтық куәлік алуға мәжбүрлеуге тырысқанмен, наразылар мемлекетті қауым мүшелерін азамат емес деп тануға көндірді. Тұрғындар Израиль азаматтығын жеке өтініш арқылы алу құқығын сақтап қалды. 1970 жылдары Маждал Шамстың бірнеше тұрғынына атысты тоқтату жолынан өтіп, Сирия бақылауындағы аумаққа туыстарына қосылуға немесе Дамасктегі университетте оқуға рұқсат берілді. 1990 жылдары көптеген тұрғындар діни қажылыққа бару немесе университетте оқу үшін атысты тоқтату жолынан өтуге рұқсат ала бастады. Аз ғана әйелдер де Сириялық ерлерге үйлену үшін атысты тоқтату жолынан өтуге өтініш білдірді. Осы өту бағдарламасы "Сириялық қалыңдық" фильмінің сюжетіне алынған.

Климат

Мажdal Shams Жерорта теңізі климатына (Csa/Csb) ие, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері бар. Жазда ыстық және құрғақ, ал қыста салқын және жаңбырлы болады, қар жауу мүмкіндігі де бар.

Демография

Израильдің Орталық статистика бюросының мәліметтері бойынша, Маждал Шамс қаласының халқы 2,5%-ға өсті. Халқының өсу қарқыны 2,5% құрайды. Ерлер мен әйелдер арақатынасы – әр 1000 еркекке 951 әйел. Қала тұрғындарының көпшілігі друздар, бірақ 1940-1950 жылдары қаладан кеткен әлдеқайда үлкен қауымның қалған бірнеше христиандары бар. Маждал Шамс тұрғындарын Сирия билігі Сирия азаматтары деп санайды. 1981 жылдан бері олар Израильдің тұрақты тұрғындары болып есептеледі. Олар Израиль азаматтығына толық құқылы болса да, 2011 жылы Голан друздарының тек 10 пайызы ғана Израиль азаматтығын алуды жөн көрді. Дегенмен, 2018 жылға қарай Израиль азаматтығын алған друздардың саны 20%-дан асып, әлі де өсуде. Израиль азаматтығына үміткерлерге сайлауға қатысуға, Кнессетке сайлануға және Израиль паспортын алуға құқық беріледі. Шетелге сапарға шығу үшін, азамат емес тұрғындарға Израиль билігінен арнайы жол жүру құжаты беріледі. Израиль олардың Сирия азаматтығын мойындамайтындықтан, Израиль тізілімінде олар "Голан биіктіктерінің тұрғындары" деп көрсетіледі. Маждал Шамс тұрғындары Израиль қорғаныс күштеріне әскерге шақырылмайды. Тұрақты тұрғындар ретінде Маждал Шамс тұрғындары Израильде жұмыс істеуге және оқуға толық құқылы, сондай-ақ Купат Холим медициналық сақтандыруы сияқты мемлекеттік қызметтерді алуға құқылы. Олар Израильдің кез келген жеріне еркін жүріп-қоныс аударуға және қалауынша тұруға құқылы.

Көрнекті орындар

Қала орталығынан шығысқа қарай бір шақырым жерде Shouting Hill (Шоутинг Хилл) орналасқан. Бұл жерде бұрынғыда тұрғындар ұран салып, ұялы телефондар пайда болғанға дейін Сирия бақылауындағы жаққа туыстарымен әңгімелесетін. Хава Дафи халықаралық гастрольдерде болды. Жергілікті суретшілерді Фатех Мударрис өнер және мәдениет орталығы қолдайды. Маджал Шамс 2004 жылғы жүлделі "Сириялық қалыңдық" израильдік фильмінде көрсетілген. Қалада бірнеше үкіметтік емес ұйымдар бар, оның ішінде Ғолан араб ауылдарын дамыту үшін және Ғолан биіктіктеріндегі араб адам құқықтары орталығы "Әл-Марсад" сияқты ұйымдар қызмет етеді.