Дамаск қаласы: Сирия астанасы және ең ірі қаласы

Кіріспе

Сирияның астанасы және ең ірі қаласы.

Дамаск (/d//ə/'/m//æ//s//k//ə//s/ dəMASKəs, /UKalso//d//ə/'/m//ɑː//s//k//ə//s/ dəMAHskəs; دِمَشق) – Сирияның астанасы және ең ірі қаласы, әлемдегі ең көне астана және, кейбір деректер бойынша, Исламдағы төртінші қасиетті қала. Сирияда ALA (الشَّام) деп белгілі және поэтикалық түрде "Жасмин қаласы" (مَدِيْنَةُ الْيَاسْمِينِ ALA) деп аталатын Дамаск – Левант пен араб әлемінің маңызды мәдени орталығы. Сирияның оңтүстік-батысында орналасқан Дамаск үлкен қалалық аймақтың орталығы болып табылады. Жерорта теңізінің шығыс жағалауынан ішкі аймақта, Анти-Ливан тауларының шығыс етегінде, теңіз деңгейінен жоғары жатқан жазықта орналасқан Дамаск жаңбыр көлеңкесінің әсерінен құрғақ климатқа ие. Барада өзені Дамаск арқылы ағып өтеді. Дамаск – әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың бірі. Б.з.д. 3 мыңжылдықта алғаш қоныстанған, ол 661-750 жылдар аралығында Омейя халифатының астанасы ретінде таңдалды. Аббасидтер династиясының жеңісінен кейін Ислам билігінің орталығы Бағдатқа көшірілді. Дамаск Аббасид дәуірінде маңыздылығын жоғалтты, бірақ Әйюбидтер мен Мамлюктер кезеңдерінде қайтадан маңызға ие болды. Бүгінде ол Сирияның орталық үкіметінің орны. 2019 жылы, Сирия азаматтық соғысының сегізінші жылында, Дамаск 140 әлемдік қаланың ішінде ең тұруға жарамсыз қала деп танылды. 2023 жылы ол сол Global Liveability Ranking бойынша 173 әлемдік қаланың ішінде ең тұруға жарамсыз болып саналды.

Атаулары мен этимологиясы

Дамаск атауы алғаш рет б.з.д. 15 ғасырда Тутмос III-тің географиялық тізімінде ṯmśq түрінде кездеседі. Ежелгі ṯmśq атауының этимологиясы белгісіз. Ол аккад тілінде Imerišú (🏂), египет тілінде ṯmśq, көне арамей тілінде Damašq және библиялық еврей тілінде Dammeśeq (דַּמֶּשֶׂק) деп тіркелген. Амарна хаттарында б.з.д. 14 ғасырдан бастап бірнеше аккад тіліндегі жазулар табылды: Dimašqa (𒁲𒈦𒋡), Dimašqì (𒁲𒈦𒀸𒄀) және Dimašqa (𒁲𒈦𒀸𒋡). Кейіннен арамей тіліндегі атауларға "тұрақ" деген мағынаны білдіретін dr түбірінен ықпал еткен "р" әрпі қосылған. Осылайша, қаланың ағылшын және латын тіліндегі атауы – Дамаск, ол грек тілінен алынған Δαμασκός және Құмран тіліндегі Darmeśeq (דרמשק), ал сирия тіліндегі Darmsûq, яғни "жақсы суланған жер" деген мағынаны білдіреді. Араб тілінде қала Димашқ (دمشق Dimašq) деп аталады. Дамаск тұрғындары, Сирия және басқа араб көршілері мен Түркия (eş Şam) қаланың атын aš Šām деп те атайды. Aš Šām – араб тілінде "Левант" және "Сирия" деген терминдерді білдіреді; соңғысы, әсіресе Сирияның тарихи аймағы, Билад аш Шам (بلاد الشام) деп аталады. Бұл термин этимологиялық тұрғыдан "сол жақ жер" немесе "солтүстік" дегенді білдіреді, себебі Хиджазда шығысқа қарап тұрған адам солтүстікті сол жағында көреді. Бұл Йеменнің (اَلْيَمَن al Yaman) атауымен қарама-қарсы, ол сәйкесінше "оң жақ" немесе "оңтүстік" дегенді білдіреді. Ескі Оңтүстік Араб тілінде де (šʾm) ш ء м (š ʾ m') түрі, типтік ш м л (š m l) нұсқасымен бірдей семантикалық дамуды көрсетеді.

География

Дамаск стратегиялық тұрғыда маңызды жерде, теңіз деңгейінен жоғары және Жерорта теңізінен ішкі жақта орналасқан, Анти-Ливан тауларымен қорғалған, Барада өзенімен сумен қамтамасыз етілген және сауда жолдарының тоғысқан жерінде салынған: Мысырды Кіші Азиямен байланыстыратын солтүстік-оңтүстік бағыт, сондай-ақ Ливанды Евфрат өзені аңғарымен байланыстыратын шығыс-батыс шөл жолы. Анти-Ливан таулары Сирия мен Ливан арасындағы шекараны белгілейді. Бұл тау жотасының биіктігі 10 000 футтан (3048 м) асып, Жерорта теңізінен келетін жауын-шашынды тоқтатып тұрады, сондықтан Дамаск аймағы кейде құрғақшылыққа ұшырайды. Дегенмен, ежелгі заманда мұз ерігеннен пайда болған тау өзендерімен толысқан Барада өзені бұл жағдайды жеңілдеткен. Дамастың айналасын Гүта аймағы қоршап тұр, ол ежелгі заманнан бері көптеген көкөністер, дәнділер мен жемістер өсірілетін суармалы жерлерге толы. Римдік Сирияның карталарында Барада өзені Дамаскіден шығысқа қарай үлкен көлге құятыны көрсетілген. Бүгінде ол Бахира Атайба деп аталады, «күдікті көл» деген мағынаны білдіреді, себебі құрғақшылық жылдары ол тіпті пайда болмайды. Қала қабырғаларымен қоршалған Дамаск ескі қаласы Барада өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан, ол қазірдің өзінде құрғап бара жатыр (сол жақта). Оңтүстік-шығысында, солтүстігінде және солтүстік-шығысында орта ғасырларға дейін тарихы бар қала маңындағы аудандармен қоршалған: оңтүстік-батыста Мидан, солтүстікте және солтүстік-батыста Саружа мен Имара. Бұл аудандар бастапқыда қаладан шығатын жолдар бойында, діни тұлғалардың қабірлеріне жақын пайда болды. 19 ғасырда Джабал Касиун тауының беткейлерінде қалаға қарап тұрған шеткі ауылдар пайда болды, олардың ішінде әл-Салихия маңындағы ортағасырлық Андалусия шейхы және философы Ибн Арабидің маңызды зияраты орналасқан. Бұл жаңа аудандарда бастапқыда күрд сарбаздары мен мұсылман босқындары тұрды. Сондықтан олар әл-Акрад (күрдер) және әл-Мухаджирин (көшпенділер) деп аталды. Олар ескі қаланың солтүстігінде орналасқан. 19 ғасырдың соңынан бастап ескі қаланың батысында, Барада өзенінің маңында, әл-Маржех немесе «болын» деп аталатын аймақта қазіргі заманғы әкімшілік және сауда орталығы пайда бола бастады. Ал көп ұзамай әл-Маржех қазіргі Дамаск қаласының орталық алаңына айналды, онда қалалық әкімдік орналасқан. Сот, пошта және теміржол станциясы оңтүстікке қарай көтеріңкі жерде орналасқан. Әл-Маржех пен әл-Салихия арасындағы жол бойында еуропалық үлгідегі тұрғын үйлер салына бастады. Жаңа қаланың сауда және әкімшілік орталығы біртіндеп солтүстікке қарай осы аймаққа қарай жылжыды. 20 ғасырда Барада өзенінің солтүстігінде және оңтүстігінде жаңа қала маңындағы аудандар пайда болды, олар Гүта оазисіне еніп кірді. 1956-1957 жылдары Ярмук маңы көптеген палестиналық босқындарға екінші үй болды. Қала жоспарлаушылары Гүтаны мүмкіндігінше сақтап қалуға тырысты, ал 20 ғасырдың соңында дамудың негізгі аймақтары солтүстікке қарай, батыс Меззех маңында және соңғы кезде Барада өзені бойындағы Дюмарда солтүстік-батыста және солтүстік-шығыстағы Барзех тауының беткейлерінде орналасты. Ресми рұқсатсыз салынған кедей аудандар негізінен негізгі қаладан оңтүстікке қарай дамыды. Дамасты бұрын Барада өзенімен суарылған Гүта аймағы (الغوطة) оазисі қоршап тұрған. Барада өзенінің батысындағы Фиджех бұлағы қаланың ауыз суын қамтамасыз еткен, ал батыстағы әртүрлі көздерден су тапсырыс берушілер су алатын. Қаладағы тұрғын үйлер мен өнеркәсіптің тез өсуі Барада өзенінің ағысын азайтты, ол қазірдің өзінде құрғап барады. Төменгі су жинағыштар қаланың жолдарынан, өнеркәсіптен және кәріз суларынан ағып түсетін сулармен ластанған.

Damascus was built in a strategic site on a plateau above sea level and about inland from the Mediterranean, sheltered by the Anti Lebanon Mountains, supplied with water by the Barada River, and at a crossroads between trade routes: the north south route connecting Egypt with Asia Minor, and the east west cross desert route connecting Lebanon with the Euphrates river valley. The Anti Lebanon Mountains mark the border between Syria and Lebanon. The range has peaks of over 10,000 feet (3048 m) and blocks precipitation from the Mediterranean Sea, so the region of Damascus is sometimes subject to droughts. However, in ancient times, the Barada River mitigated this, which originates from mountain streams fed by melting snow. Damascus is surrounded by the Ghouta, irrigated farmland where many vegetables, cereals, and fruits have been farmed since ancient times. Maps of Roman Syria indicate that the Barada River emptied into a lake of some size east of Damascus. Today it is called Bahira Atayba, the hesitant lake because in years of severe drought, it does not even exist. The old city of Damascus, enclosed by the city walls, lies on the south bank of the river Barada which is almost dry ( left). To the southeast, north, and northeast it is surrounded by suburban areas whose history stretches back to the Middle Ages: Midan in the southwest, Sarouja and Imara in the north and north west. These neighborhoods originally arose on roads leading out of the city, near the tombs of religious figures. In the 19th century outlying villages developed on the slopes of Jabal Qasioun, overlooking the city, already the site of the al Salihiyah neighborhood centered on the important shrine of medieval Andalusian Sheikh and philosopher Ibn Arabi. These new neighborhoods were initially settled by Kurdish soldiery and Muslim refugees from the Europe regions of the Ottoman Empire which had fallen under Christian rule. Thus they were known as al Akrad (the Kurds) and al Muhajirin (the migrants). They lay north of the old city. From the late 19th century on, a modern administrative and commercial center began to spring up to the west of the old city, around the Barada, centered on the area known as al Marjeh or "the meadow". Al Marjeh soon became the name of what was initially the central square of modern Damascus, with the city hall in it. The courts of justice, post office, and railway station stood on higher ground slightly to the south. A Europeanized residential quarter soon began to be built on the road leading between al Marjeh and al Salihiyah. The commercial and administrative center of the new city gradually shifted northwards slightly towards this area. In the 20th century, newer suburbs developed north of the Barada, and to some extent to the south, invading the Ghouta oasis. In 1956–1957, the new neighborhood of Yarmouk became a second home to many Palestinian refugees. City planners preferred to preserve the Ghouta as far as possible, and in the later 20th century some of the main areas of development were to the north, in the western Mezzeh neighborhood and most recently along the Barada valley in Dummar in the northwest and on the slopes of the mountains at Barzeh in the north east. Poorer areas, often built without official approval, have mostly developed south of the main city. Damascus used to be surrounded by an oasis, the Ghouta region (الغوطة), watered by the Barada river. The Fijeh spring, west along the Barada valley, used to provide the city with drinking water, and various sources to the west are tapped by water contractors. The flow of the Barada dropped with the rapid expansion of housing and industry in the city and it is almost dry. The lower aquifers are polluted by the city's runoff from heavily used roads, industry, and sewage.

Климат

Дамасктағы климат суық және құрғақ (BWk) – бұл Анти-Ливан тауларының жаңбыр көлеңкесі әсері мен басым мұхит ағындарының салдарынан туындайды. Жаздар ұзақ, құрғақ және ыстық, ылғалдылығы төмен. Қыстар салқын және біршама жаңбырлы, қар жаууы сирек кездеседі. Күз қысқа да, жұмсақ та болады, бірақ температураның күрт өзгеруі байқалады. Көктемде жазға өту біртіндеп және тұрақты болады, ал күзде бұл өзгеріс күрт. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен қазаннан мамырға дейін аралықта болады.

Ерте тұрақтандыру

Дамасктың шетіндегі Телл Рамадтағы көміртек-14 сынағы, бұл жердің б.з.д. жетінші мыңжылдықтың екінші жартысынан бері, шамамен б.з.д. 6300 жылдан бері қоныстанған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Барада алқабының кең аумағында б.з.д. 9000 жылға дейінгі қоныстардың іздері табылды, бірақ Дамаск қаласының қабырғаларында ірі көлемді қоныс б.з.д. екінші мыңжылдыққа дейін болған жоқ.

Қалған қола дәуірі

Мысырлық жазбалардың ең алғашқыларының бірі б.з.д. 1350 жылғы Амарна хаттарында кездеседі, олар Дамаск (Димаск деп аталған) билеушісі Бириуаза тұсында жазылған. Дамаск аймағы, сондай-ақ Сирияның қалған бөлігі шамамен б.з.д. 1260 жылы солтүстіктегі хетттер мен оңтүстіктегі египеттіктер арасындағы шайқас алаңына айналды. Бұл шайқас Хаттусили III және Рамзес II арасындағы келісімге қол қоюмен аяқталды, онда Хаттусили III Дамаск аймағын Рамзес II-ге 1259 ж.б.д. тапсырды. Дамаск осы оқиғалардың тек шеткі бөлігі болды, олар негізінен ежелгі Сирияның ірі халық орталықтарына әсер етті. Дегенмен, бұл оқиғалар қола дәуірінен темір дәуіріне өту кезеңінде Дамасктың жаңа, ықпалды орталық ретінде дамуына үлкен үлес қосты. І ғасырдың яһуди тарихшысы Флавий Иосиф өзінің жиырма бір томдық "Еврейлердің көнелігі" еңбегінде Дамастың (Трахонитпен бірге) Арамның ұлы Уз құрғанын айтады. "Ежелгі дүниелер" i. 7 бойынша, Иосиф Флавийдің сөзінше, Дамаскілік Николай өзінің "Тарих" атты төртінші кітабында былай дейді: "Авраам Дамаскіде патшалық құрды, ол жатжұрттық болғандықтан, Бабылдан жоғары, халдейлер жерінен әскерімен келді. Бірақ ұзақ уақыттан кейін ол осы елден де көшіп, халықтарымен бірге қазіргі Юдея жері деп аталатын, сол кездегі Канаан жеріне кетті, және оның ұрпақтары көбейген кезде. Оның ұрпақтары туралы біз тарихын басқа еңбекте айтамыз. Авраамның аты бүгінге дейін Дамаск елінде мәшһүр, және оның құрметіне аталған бір ауыл бар – Авраамның мекені."

Арама-Дамаск

Дамаск алғаш рет маңызды қала ретінде б.з.д. 11 ғасырда арамейлердің келуімен танымал болды, олар семиттік халық еді. Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында арамейлер көшпелі өмір салтынан бас тартып, федерацияланған тайпалық мемлекеттер құрғандықтан бірнеше арамей патшалықтары құрылды. Осы патшалықтардың бірі – Дамаск орталығындағы Арам Дамаск патшалығы еді. Қалаға соғыссыз енген арамейлер жаңа мекендерін "Димашку" деп атады. Олар әлі де дамымаған және сирек қоныстанған аймақтың ауыл шаруашылығындағы әлеуетін байқап, Барада өзенінің тиімділігін арттыратын арналар мен туннельдер салу арқылы Дамаск қаласының су тарату жүйесін құрды. Кейіннен римдіктер мен Омейядтар да осы желіні жақсартты, және ол бүгінгі күнге дейін қаланың ескі бөлігіндегі су жүйесінің негізін құрайды. Арамалықтар бастапқыда Дамаскіді Бекаа аңғарында орналасқан Арам Зоба тайпалар одағының алғы шебіне айналдырды. Арам Дамаск пен Израиль арасындағы келісімге тағы бір себеп Жерорта теңізі жағалауын басып алуға тырысқан Жаңа Ассирия империясының ортақ қатері болуы мүмкін. Б.з.д. 853 жылы Дамаск патшасы Хададезер Солтүстік Арам Хамат патшалығынан және Израиль патшасы Ахавтан әскерлерді біріктірген Левант коалициясын басқарды. Арам Дамаск жеңіске жетіп, ассириялықтардың Сирияға енуіне уақытша тосқауыл қойды. Бірақ Хададезердің ізбасары Хазаил оны өлтіргеннен кейін Левант одағы ыдырады. Арам Дамаск Израильге шабуыл жасауға тырысты, бірақ ассириялықтардың жаңадан басып кіруімен тоқтатылды. Хазаил ассириялықтар патшалықтың қалған бөлігін тонап жатқанда, қаланың қоршалған бөлігіне шегінуге бұйрық берді. Қалаға енуге мүмкін болмағандықтан, олар Хауран және Бекаа аңғарларында өз үстемдіктерін жариялады. Алайда, б.з.д. 609-605 жылдары ассириялық билік әлсіреп, Сирия-Палестина Перғауын Нехо II-нің Египетінің ықпалына түсе бастады. Б.з.д. 572 жылы бүкіл Сирияны Жаңа Вавилонның патшасы Набуходоносор II жаулап алды, бірақ Вавилон билігіндегі Дамасктың мәртебесі туралы мәліметтер аз.

Damascus is first documented as an important city during the arrival of the Aramaeans, a Semitic people, in the 11th century BC. By the start of the first millennium BC, several Aramaic kingdoms were formed, as Aramaeans abandoned their nomadic lifestyle and formed federated tribal states. One of these kingdoms was Aram Damascus, centered on its capital Damascus. The Aramaeans who entered the city without battle, adopted the name "Dimashqu" for their new home. Noticing the agricultural potential of the still undeveloped and sparsely populated area, they established the water distribution system of Damascus by constructing canals and tunnels which maximized the efficiency of the river Barada. The Romans and the Umayyads later improved the same network, and still forms the basis of the water system of the old part of the city today. The Aramaeans initially turned Damascus into an outpost of a loose federation of Aramaean tribes, known as Aram Zobah, based in the Beqaa Valley. Another possible reason for the treaty between Aram Damascus and Israel was the common threat of the Neo Assyrian Empire which was attempting to expand into the Mediterranean coast. In 853 BC, King Hadadezer of Damascus led a Levantine coalition, that included forces from the northern Aram Hamath kingdom and troops supplied by King Ahab of Israel, in the Battle of Qarqar against the Neo Assyrian army. Aram Damascus came out victorious, temporarily preventing the Assyrians from encroaching into Syria. However, after Hadadzezer was killed by his successor, Hazael, the Levantine alliance collapsed. Aram Damascus attempted to invade Israel but was interrupted by the renewed Assyrian invasion. Hazael ordered a retreat to the walled part of Damascus while the Assyrians plundered the remainder of the kingdom. Unable to enter the city, they declared their supremacy in the Hauran and Beqa'a valleys. However, Assyrian authority was dwindling by 609–605 BC, and Syria Palestine was falling into the orbit of Pharaoh Necho II's Egypt. In 572 BC, all of Syria had been conquered by Nebuchadnezzar II of the Neo Babylonians, but the status of Damascus under Babylon is relatively unknown.

Эллиндік кезең

Дамаскіді Ұлы Ескендір басып алды. 323 жылға дейін Александр қайтыс болғаннан кейін Дамаск Селевкидтер мен Птолемей империялары арасындағы күрес ортасына айналды. Қаланың билігі жиі бір империядан екіншісіне көшті. Александрдың генералдарының бірі Селевк I Никатор Антиохияны өзінің кең империясының астанасы етіп белгіледі, бұл Дамасктың Селевкидтердің Сирия Лаодикеясы сияқты жаңа қалалармен салыстырғанда маңыздылығының төмендеуіне себеп болды. Кейін Димитрий III Филопатор қаланы гректердің гипподамиялық жүйесі бойынша қайта жаңартып, оны "Димитрия" деп атады.

Рим дәуірі

64 жылы римдік генерал Помпей Сирияның батыс бөлігін жанектеді. Римдіктер Дамаскіді басып алып, кейіннен оны Декаполис деп аталатын он қаланың лигасына қосты, ал бұл қалалар Сирия провинциясына қосылып, автономия алды. Помпей аймақты басып алғаннан кейін римдіктер Дамаск қаласын толығымен қайта жобалады. Бүгінге дейін Дамаск қаласының ескі бөлігі римдік қаланың тіктөртбұрышты пішінін сақтап келеді, оның екі басты осі бар: Decumanus Maximus (шығыстан батысқа; қазір Via Recta деп аталады) және Cardo (солтүстіктен оңтүстікке), Decumanus шамамен екі есе ұзын. Римдіктер Decumanus Maximus-тың шығыс жағында әлі күнге дейін сақталған монументалды қақпа салды. Бастапқыда қақпаның үш аркасы болды: орталық арка көліктер үшін, ал бүйірлік аркалар жаяу жүргіншілер үшін арналған. 23 жылы Ұлы Иродқа Цезарь Август Зенодордың бақылауындағы жерлер берілді, және кейбір ғалымдар Иродқа Дамаскты да басқару құқығы берілгенін айтады. Дамаскты басқару құқығы Ұлы Иродтың өлімінен кейін Сирияға қайтарылды, немесе ол 33/34 жылы Сирияға берілген Ирод Филиппке тиесілі жерлердің бір бөлігі болды. 33/34 ж. Ирод Филипп өлгеннен кейін 40 ж. аралығында Набатейлік Аретас IV Филопатрис Дамаскты басқарды деген болжам бар, бірақ Аретас қаланы 37 ж. дейін басқарғанын дәлелдейтін нақты мәліметтер жеткіліксіз, сондай-ақ бұл 37 және 40 ж. аралығында Калигуладан сый болған болуы да күмәнді. Шындығында, бұл теориялардың ешқайсысы Жаңа өсиеттен тыс нақты дәлелдерге негізделмеген, керісінше, "2 Қорынттықтарға 11:32-ні түсінудің белгілі бір тәсіліне" байланысты, ал шын мәнінде "археологиялық мәліметтер, тарихи дереккөздер және Жаңа өсиет мәтіндері б.з. бірінші ғасырында Набатейліктердің Дамаск үстінен билігін дәлелдей алмайды". Рим императоры Траян, Набатей патшалығын жанектеп, Арабия Петрея провинциясын құрған, бұрын Дамаскіде болған, өйткені оның әкесі Маркус Ульпий Траян 73-74 жылдары Сирияның губернаторы болды, онда ол Набатей сәулетшісі және инженері Дамаскідік Аполлодормен кездесті, ол 91 жылы Римде консул болған кезде оған қосылды, ал кейіннен б.з. 2 ғасырында бірнеше ескерткіштер салды. Дамаск 2 ғасырдың басында мегаполиске айналды және 222 жылы император Септимий Север оны колония мәртебесіне көтерді. Римдік бейбітшілік кезінде Дамаск және жалпы Сирияның римдік провинциясы гүлдене бастады. Оңтүстік Арабия, Пальмира, Петра және Қытайдан келген жібек жолдарынан құрылған сауда жолдары Дамаск қаласының маңызды кәрвандық орталық екенін көрсетті. Қала римдіктердің шығыс сәніне деген сұранысын қанағаттандырды. Шамамен 125 жылы Рим императоры Адриан Дамаск қаласын "Сыртқы Сирияның метрополисі" деп жариялады. Римдіктердің сәулетінен көп нәрсе қалмаған, бірақ ескі қаланың қала құрылысы ұзақ уақытқа созылды. Римдік сәулетшілер грек және арамей негіздерін біріктіріп, қала қабырғасымен қоршалған шамамен 15 мың шаршы метрлік жаңа жоспар құрды. Қала қабырғасында жеті қақпа болған, бірақ Рим дәуірінен тек шығыс қақпасы, Баб Шарки ғана сақталған. Римдік Дамаск қазіргі қаланың астында шамамен 15 метр тереңдікте орналасқан. Баб-Туманың ескі ауданы жергілікті Шығыс православие қауымымен Рим/Византия дәуірінің соңында дамыды. Елшілердің істері кітабында Пауыл мен Тома осы ауданда тұрғандығы айтылады. Рим-католик тарихшылары Баб-Туманы Иоанн V және Григорий III сияқты бірнеше папаның туған жері деп есептейді. Сәйкесінше, Пауылдың уағыздауымен христиан дініне өткен яһуди христиандарының қауымы болған. 602-628 жылдардағы Византия-Сасания соғысы кезінде қала 613 жылы Шахрбаразбен қоршауға алынып, басып алынды, көптеген византиялық әскерлер тұтқынға алынды және соғыстың соңына дейін Сасания қолында болды.

In 64 BC, the Roman general Pompey annexed the western part of Syria. The Romans occupied Damascus and subsequently incorporated it into the league of ten cities known as the Decapolis which themselves were incorporated into the province of Syria and granted autonomy. The city of Damascus was entirely redesigned by the Romans after Pompey conquered the region. Still today the Old Town of Damascus retains the rectangular shape of the Roman city, with its two main axes: the Decumanus Maximus (east west; known today as the Via Recta) and the Cardo (north south), the Decumanus being about twice as long. The Romans built a monumental gate which still survives at the eastern end of Decumanus Maximus. The gate originally had three arches: the central arch was for chariots while the side arches were for pedestrians. In 23 BC, Herod the Great was given lands controlled by Zenodorus by Caesar Augustus and some scholars believe that Herod was also granted control of Damascus as well. The control of Damascus reverted to Syria either upon the death of Herod the Great or was part of the lands given to Herod Philip which were given to Syria with his death in 33/34 AD. It is speculated that control of Damascus was gained by Aretas IV Philopatris of Nabatea between the death of Herod Philip in 33/34 AD and the death of Aretas in 40 AD but there is substantial evidence against Aretas controlling the city before 37 AD and many reasons why it could not have been a gift from Caligula between 37 and 40 AD. In fact, all these theories stem not from any actual evidence outside the New Testament but rather "a certain understanding of 2 Corinthians 11:32" and in reality "neither from archaeological evidence, secular historical sources, nor New Testament texts can Nabatean sovereignty over Damascus in the first century AD be proven." Roman emperor Trajan who annexed the Nabataean Kingdom, creating the province of Arabia Petraea, had previously been in Damascus, as his father Marcus Ulpius Traianus served as governor of Syria from 73 to 74 AD, where he met the Nabatean architect and engineer, Apollodorus of Damascus, who joined him in Rome when he was a consul in 91 AD, and later built several monuments during the 2nd century AD. Damascus became a metropolis by the beginning of the 2nd century and in 222 it was upgraded to a colonia by the Emperor Septimius Severus. During the Pax Romana, Damascus and the Roman province of Syria in general began to prosper. Damascus's importance as a caravan city was evident with the trade routes from southern Arabia, Palmyra, Petra, and the silk routes from China all converging on it. The city satisfied the Roman demands for eastern luxuries. Circa 125 AD the Roman emperor Hadrian promoted the city of Damascus to "Metropolis of Coele Syria". Little remains of the architecture of the Romans, but the town planning of the old city did have a lasting effect. The Roman architects brought together the Greek and Aramaean foundations of the city and fused them into a new layout measuring approximately , surrounded by a city wall. The city wall contained seven gates, but only the eastern gate, Bab Sharqi, remains from the Roman period. Roman Damascus lies mostly at depths of up to below the modern city. The old borough of Bab Tuma was developed at the end of the Roman/Byzantine era by the local Eastern Orthodox community. According to the Acts of the Apostles, Saint Paul and Saint Thomas both lived in that neighborhood. Roman Catholic historians also consider Bab Tuma to be the birthplace of several Popes such as John V and Gregory III. Accordingly, there was a community of Jewish Christians who converted to Christianity with the advent of Saint Paul's proselytization. During the Byzantine–Sasanian War of 602–628, the city was besieged and captured by Shahrbaraz in 613, along with a large number of Byzantine troops as prisoners, and was in Sasanian hands until near the end of the war.

Рашид дәуірі

Мұхаммед пайғамбардың Дамаск тұрғындарымен алғашқы тікелей емес байланысы – оның серігі Шия ибн Вахаб арқылы Дамаск патшасы Харит ибн Әби Шамирге хат жіберген кез. Мұхаммед (с.ғ.с.) хатында: "Шын жолға ергенге амандық болсын! Біліңдер, менің дінім әр жерге жетеді. Исламды қабылдаңдар, сендерге бағынғандарың өздеріңдікі болады". Халифа Омардың билігі кезінде Рашид халифалығы Сирияның көптеген ауылдық жерлерін бағындырғаннан кейін, Дамаск 634 жылдың тамыз-қыркүйек айларында араб мұсылман генералы Халид ибн әл-Валид тарапынан жаулап алынды. Оның әскері бұрын 634 жылдың сәуір айында қаланы басып алуға тырысқан, бірақ сәттілікке жете алмады. Дамаск мұсылман арабтарының қолына тиген соң, Византиялықтар Таяу Шығыстағы ең маңызды қалаларын жоғалтқандықтан, оны қайта бақылауға алуға шешім қабылдады. Император Гераклий басшылығымен Византия әскері Рашид халифалығының әскерінен әскер саны жағынан басым болды. Олар 636 жылдың көктемінде Оңтүстік Сирияға шабуыл жасады, нәтижесінде Халид ибн әл-Валидтің әскері Дамаскінен шегініп, жаңа шайқасқа дайындалды. Тамыз айында екі тарап Ярмук өзенінің жағасында кездесіп, ірі шайқас болды, ол мұсылмандардың шешуші жеңісімен аяқталып, Сирия мен Палестинадағы мұсылман билігін бекітті. Мұсылмандар қаланы басқарған кезде Дамаск халқының көп бөлігі христиан – шығыс православие және монофизит дінінде болды, сонымен қатар Мекке, Медине және Сирия шөлінен келген мұсылман қауымы да өсті. Исламдық Сирияның астанасы ретінде таңдалған қаланың әкімі – Муавия I болды.

Омейядтар мен Аббасидтер дәуірі

661 жылы төртінші Рашид халифасы Әли қайтыс болғаннан кейін Муавия кеңейіп келе жатқан Ислам империясының халифасы болып сайланды. Оның кланы – Омейялардың қалада көп мүлігі болғандықтан, сондай-ақ Хижазбен және аймақтың христиан араб тайпаларымен дәстүрлі экономикалық және әлеуметтік байланыстары болғандықтан Муавия Дамаскіді бүкіл Халифаттың астанасы етіп белгіледі. 685 жылы халифа Абд әл-Малик билікке келгеннен кейін исламдық ақша жүйесі енгізілді және Халифат провинцияларының барлық артық кірісі Дамаск қазынасына жіберілді. Араб тілі ресми тіл ретінде бекітіліп, қаланың мұсылман азшылығына, әкімшілік істерде арамей тілінде сөйлейтін христиандарға қарағанда артықшылық берілді. Абд әл-Малик мұрагері әл-Валид 706 жылы Дамаск қаласындағы Ұлы мешіттің (Омейяд мешіті деп аталады) құрылысын бастады. Бұл жер бұрын христиандардың Иоанн соборы болған, ал мұсылмандар ғимаратты Жақсылық Иаковқа (Иоанн Креститель) арнады. 715 жылы мешіт толыққанды аяқталды. Әл-Валид сол жылы қайтыс болды, ал оның орнын алдымен Сүлеймен ибн Абд әл-Малик, содан кейін Омар II иеленді. Олардың екеуі де 724 жылы Хишам билікке келгенге дейін қысқа мерзімге билік етті. Осыдан кейін Дамаскідің мәртебесі біртіндеп төмендеді, себебі Сүлеймен Рамла қаласын өз резиденциясы етіп таңдады, ал кейін Хишам Ресафаны таңдады. 743 жылы соңғысының қазасынан кейін Испаниядан Үндістанға дейін созылған Омейя халифаты кең таралған көтерілістердің салдарынан ыдырап жатты. 744 жылы Марван II билікке келген кезде империяның астанасы Жазира аймағының солтүстігіндегі Харран қаласына көшірілді. 750 жылдың 25 тамызында Аббасидтер Ирактағы Заб шайқасында Омейяларды жеңіп, Дамаскіді аз қарсылықпен жаулап алды. Аббасид халифатының құрылуымен Дамаск Бағдаттың, жаңа ислам астанасының, көлеңкесінде қалды. Аббасидтердің билігінің алғашқы алты айында қалада көтерілістер басталды, бірақ олар күшті қауіп тудырмады. Соған қарамастан, соңғы белгілі Омейялар өлімге кесілді, Дамаскідің дәстүрлі шенеуніктері шеттетілді, ал қаланың әскер басшылары қызметтерінен босатылды. Кейін Омейялар отбасының зираты қиратылып, қала қабырғалары бұзылды, Дамаск маңызды емес провинциялық қалаға айналды. Келесі ғасыр бойында ол жазбаларда көрінбей кетті, ал қаланың жалғыз маңызды жақсаруы 789 жылы Омейя мешітінде Аббасидтер салған қазыналық күмбез болды. 811 жылы Омейя әулетінің алыстағы қалдықтары Дамаскіде күшті көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол ақырында басылды. 847 жылдың 24 қарашасында күшті жер сілкінісі Дамаскіні қиратты, нәтижесінде шамамен 70 000 адам қаза тапты. Аббасидтер тағайындаған түрік губернаторы Ахмад ибн Тулун 878-79 жылдары Сирияны, соның ішінде Дамаскіні өзінің үстемдігінен басып алды. Алдыңғы Омейя билеушілеріне құрмет көрсету үшін ол қаладағы Муавия қабірінің орнына мазар тұрғызды. Дамаскідегі Тулунидтердің билігі қысқа болды, ол 906 жылға дейін ғана созылды, содан кейін оны шиит исламын ұстанатын карматтар алмастырды. Олар өзінің иеленген жерлерін бақылауға қабілетсіз болғандықтан, карматтар Дамаскіден шығып кетті, ал жаңа династия – Ихшидилер қаланы өз қолдарына алды. Олар 967 жылға дейін Дамаскідің Алеппоның араб Хамданид әулетінен және Бағдаттағы Аббасидтерден тәуелсіздігін сақтады. Қаланың тұрақсыз кезеңі басталды, 968 жылы карматтардың шабуылы, 970 жылы Византия шабуылы және оңтүстіктегі Фатимидтер мен солтүстіктегі Хамданидтер тарапынан күшейе бастаған қысым болды. Шиит Фатимидтер 970 жылы билікті басып алып, қаладағы суннит арабтар арасындағы қақтығыстарды тудырды, олар жиі көтеріліс шығарды. Түрік Альптакин бес жылдан кейін Фатимидтерді қуып шықты және дипломатиялық жолмен Иоанн Цимискестің Сириядағы науқандары кезінде Византиялықтардың қаланы басып алуына жол бермеді. Алайда, 977 жылы халифа әл-Азиз бастаған Фатимидтер қаланың бақылауын қайтарып алды және суннит диссиденттерін басып тастады. Араб географы әл-Мукаддаси 985 жылы Дамаскіге сапар шегіп, қаланың сәулеті мен инфрақұрылымы "керемет" екенін, бірақ тұру жағдайы қорқынышты екенін айтты. Әл-Азиздің тұсында қалада әл-Хакимнің билігімен аяқталған қысқа мерзімдегі тұрақтылық болды (996-1021). 998 жылы Дамаск қаласының жүздеген азаматы оның қолынан ұсталып, қоздырылғандықтары үшін өлімге кесілді. Әл-Хакимнің құпия түрде жоғалып кеткенінен үш жыл өткен соң, оңтүстік Сирияның араб тайпалары Фатимидтерге қарсы үлкен көтеріліс ұйымдастырды, бірақ олар 1029 жылы Сирия мен Палестинаның Фатимидтік түрік губернаторы Ануштакын әл-Дузбари тарапынан басылды. Бұл жеңіс соңғысына Сирияны билеу құқығын берді, оның Фатимид үстемдігіне наразылық тудырды, бірақ Дамаск тұрғындарының құрметіне ие болды. Ол Фатимид билігі тарапынан Алеппоға жер аударылды, онда 1041 жылы қайтыс болды. Сол күнден 1063 жылға дейін қала тарихы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Осыған дейін Дамаскіде қалалық әкімшілік болмады, экономикасы әлсіреген және халқы күрт азайған еді.

Following the fourth Rashidun caliph Ali's death in 661, Mu'awiya was chosen as the caliph of the expanding Islamic empire. Because of the vast amounts of assets his clan, the Umayyads, owned in the city and because of its traditional economic and social links with the Hijaz as well as the Christian Arab tribes of the region, Mu'awiya established Damascus as the capital of the entire Caliphate. With the ascension of Caliph Abd al Malik in 685, an Islamic coinage system was introduced and all of the surplus revenue of the Caliphate's provinces were forwarded to the treasury of Damascus. Arabic was also established as the official language, giving the Muslim minority of the city an advantage over the Aramaic speaking Christians in administrative affairs. Abd al Malik's successor, al Walid initiated the construction of the Grand Mosque of Damascus (known as the Umayyad Mosque) in 706. The site originally had been the Christian Cathedral of St. John and the Muslims maintained the building's dedication to John the Baptist. By 715, the mosque was complete. Al Walid died that same year and he was succeeded at first by Suleiman ibn Abd al Malik and then by Umar II, who each ruled for brief periods before the reign of Hisham in 724. With these successions, the status of Damascus was gradually weakening as Suleiman had chosen Ramla as his residence and later Hisham chose Resafa. Following the murder of the latter in 743, the Caliphate of the Umayyads—which by then stretched from Spain to India— was crumbling as a result of widespread revolts. During the reign of Marwan II in 744, the capital of the empire was relocated to Harran in the northern Jazira region. On 25 August 750, the Abbasids, having already beaten the Umayyads in the Battle of the Zab in Iraq, conquered Damascus after facing little resistance. With the heralding of the Abbasid Caliphate, Damascus became eclipsed and subordinated by Baghdad, the new Islamic capital. Within the first six months of Abbasid rule, revolts began erupting in the city, albeit too isolated and unfocused to present a viable threat. Nonetheless, the last of the prominent Umayyads were executed, the traditional officials of Damascus were ostracised, and army generals from the city were dismissed. Afterwards, the Umayyad family cemetery was desecrated and the city walls were torn down, reducing Damascus into a provincial town of little importance. It roughly disappeared from written records for the next century and the only significant improvement of the city was the Abbasid built treasury dome in the Umayyad Mosque in 789. In 811, distant remnants of the Umayyad dynasty staged a strong uprising in Damascus that was eventually put down. On 24 November 847, a multiple earthquake struck and destroyed Damascus, causing the lives of 70,000 people in estimated deaths. Ahmad ibn Tulun, a dissenting Turkish governor appointed by the Abbasids, conquered Syria, including Damascus, from his overlords in 878–79. In an act of respect for the previous Umayyad rulers, he erected a shrine on the site of Mu'awiya's grave in the city. Tulunid rule of Damascus was brief, lasting only until 906 before being replaced by the Qarmatians who were adherents of Shia Islam. Due to their inability to control the vast amount of land they occupied, the Qarmatians withdrew from Damascus and a new dynasty, the Ikhshidids, took control of the city. They maintained the independence of Damascus from the Arab Hamdanid dynasty of Aleppo and the Baghdad based Abbasids until 967. A period of instability in the city followed, with a Qarmatian raid in 968, a Byzantine raid in 970, and increasing pressures from the Fatimids in the south and the Hamdanids in the north. The Shia Fatimids gained control in 970, inflaming hostilities between them and the Sunni Arabs of the city who frequently revolted. A Turk, Alptakin drove out the Fatimids five years later, and through diplomacy, prevented the Byzantines during the Syrian campaigns of John Tzimiskes from attempting to annex the city. However, by 977, the Fatimids under Caliph al Aziz, wrested back control of the city and tamed Sunni dissidents. The Arab geographer, al Muqaddasi, visited Damascus in 985, remarking that the architecture and infrastructure of the city were "magnificent", but living conditions were awful. Under al Aziz, the city saw a brief period of stability that ended with the reign of al Hakim (996–1021). In 998, hundreds of Damascus citizens were rounded up and executed by him for incitement. Three years after al Hakim's mysterious disappearance, the Arab tribes of southern Syria allied to stage a massive rebellion against the Fatimids, but they were crushed by the Fatimid Turkish governor of Syria and Palestine, Anushtakin al Duzbari, in 1029. This victory gave the latter mastery over Syria, displeasing his Fatimid overlords, but gaining the admiration of Damascus' citizens. He was exiled by Fatimid authorities to Aleppo where he died in 1041. From that date to 1063, there are no known records of the city's history. By then, Damascus lacked a city administration, had an enfeebled economy, and a greatly reduced population.

Сәлжұқ және Әйюби дәуірі

11-ғасырдың соңында Селжұқ түркілерінің келуімен Дамаск қайтадан тәуелсіз мемлекеттердің астанасы болды. 1079 жылдан бастап оны Әбу Саид Тадж ад-Даула Тутуш I басқарды, ал 1095 жылы оның ұлы Әбу Наср Дұқақ билікке келді. Селжұқтар Дамаскіде сот құрып, қаладағы шииттердің ықпалын жүйелі түрде жойды. Қаладағы діни өмірдің кеңеюі жеке қаржылар есебінен діни оқу орындары (медреселер) мен ауруханалар (маристан) құрылуына мүмкіндік берді. Дамаск көп ұзамай мұсылман әлемінде исламдық ой-пікірді таратудың маңызды орталықтарының біріне айналды. 1104 жылы Дұқақ қайтыс болғаннан кейін, оның тәрбиешісі (атабегі) Тоғтекин Дамаск пен Селжұқ әулетінің Бурид тармағын басқарды. Дұқақ пен Тоғтекиннің тұсында Дамаск тұрақтылыққа ие болды, мәртебесі көтерілді және саудадағы рөлі жанданды. Сонымен қатар, қаланың сүнни халқы Бағдаттағы Аббасидтердің рухани билігімен басқарылатын түрлі түркі әулеттерінің тиімді басқаруымен үлкен сүннилік құрылымның бір бөлігі болудан ләззат алды. Дамаск билеушілері Алеппо мен Диярбакирдегі Селжұқтармен қақтығысқа түскен кезде, 1097 жылы Левантқа келген крестшілер Иерусалимді, Ливан тауларын және Палестинаны басып алды. Дұқақ крестшілердің билігін өзінің билігі мен Египеттің Фатимид халифалығының арасындағы буфер ретінде қабылдаған сияқты. Алайда Тоғтекин батыс басқыншыларын Дамаскке қауіп төндіретін күш ретінде қарастырды, ол кезде оның аумақтарына Хомс, Бекаа аңғары, Хауран және Голан биіктіктері кірді. Мосулдың Шараф ад-Дин Мавдудтың әскери көмегімен Тоғтекин Голан мен Хауранға жасалған крестшілердің шабуылдарын тоқтата алды. 1109 жылы Мавдуд Омейяд мешітінде өлтірілді, бұл Дамаскіні солтүстік мұсылмандық қолдаудан айырды және Тоғтекиннің 1110 жылы крестшілермен бітімге келуіне мәжбүр етті. 1126 жылы Балдуин II басқарған крестшілер әскері Дамаск маңындағы Мардж әл-Саффарда Тоғтекин басқарған Бурид әскерімен шайқасты; алайда, тактикалық жеңіске қарамастан, крестшілер Дамаскіні басып алу мақсатына жете алмады. 1128 жылы Тоғтекин қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Тадж әл-Мүлік Бури Дамасктың номиналды билеушісі болды. Мосулдың Селжұқ князі Имад ад-Дин Зенги Алеппода билікті басып алып, Аббасидтерден өз билігін Дамаскқа дейін кеңейтуге рұхсат алды. 1129 жылы қалада 6000-ға жуық исмаили мұсылмандары мен олардың басшылары қаза тапты. Сунниттер Баниастағы стратегиялық бекіністі бақылайтын исмаилилердің Дамаскіні басып алуға көмектесу үшін Тирді бақылауға алуға тырысатыны туралы қауесеттерге ашуланып, осыған себеп болды. Осы қырғыннан кейін крестшілер тұрақсыз жағдайды пайдаланып, 2000-ге жуық атты әскермен және 10000 жаяу әскермен Дамаскіге шабуыл жасауға тырысты. Алайда Бури Зенгимен одақтасып, олардың әскерінің қалаға жетуіне жол бермеді. Бури 1132 жылы исмаили агенттерімен өлтірілді; оның орнына оның ұлы Шамс әл-Мүлік Исмаил келді, ол 1135 жылы анасы Сафват әл-Мүлік Зумрудтың құпия бұйрығымен өлтірілгенше тирандықпен биледі; Исмаилдың ағасы Шихаб ад-Дин Махмуд оны алмастырды. Осы уақытта Дамаскіні бақылауға алуды көздеген Зенги 1138 жылы Сафват әл-Мүлікке үйленді. 1139 жылы Махмудтың билігі аяқталды, ол белгілі бір себептермен өз отбасының мүшелерімен өлтірілді. Оның мамлюкі (құл сарбазы) Муин ад-Дин Унур қаланың нақты билігін қолға алды, сол жылы Сафват әл-Мүлік қолдауымен Зенгиді Дамаскіні қоршауға алуға мәжбүр етті. Осыған жауап ретінде Дамаск Зенгидің әскеріне қарсы тұру үшін Иерусалимнің крестшілер патшалығымен одақтасты. Нәтижесінде Зенги әскерін кері қайтарып, Солтүстік Сирияға шабуыл жасады. 1144 жылы Зенги крестшілердің бекінісі болған Эдессаны басып алды, бұл 1148 жылы Еуропадан жаңа крест жорығына әкелді. Осы аралықта Зенги өлтіріліп, оның аумағы ұлдарына бөлінді, олардың бірі, Алеппоның әмірі Нур ад-Дин Дамаскпен одақтасты. Еуропалық крестшілер келген кезде олар Иерусалимнің ақсүйектерімен бірге Дамаскіге шабуыл жасауға келісті. Алайда олардың қоршауы толық сәтсіз аяқталды. Қала құлап бара жатқандай көрінген кезде крестшілер әскері кенеттен қабырғалардың басқа бөлігіне шабуыл жасап, кері шегінді. 1154 жылы Дамаск Нур ад-Диннің толық бақылауына көшті. 1164 жылы Иерусалимнің патшасы Амальрик Фатимид Мысырына басып кірді және Нур ад-Диннен көмек сұрады. Нур ад-Дин өзінің генералы Ширкухты жіберді, ал 1166 жылы Амальрик әл-Бабен шайқасында жеңілді. 1169 жылы Ширкух қайтыс болғаннан кейін, оның орнына оның немере інісі Юсуф, көбінесе Саладин деп танылатын, келді, ол Дамиеттаның крестші-византиялық қоршауынан жеңіспен шықты. Саладин ақырында Фатимид халифаларын құлатып, Мысырдың сұлтаны болды. Ол сондай-ақ Нур ад-Диннен тәуелсіздігін жариялай бастады, ал 1174 жылы Амальрик пен Нур ад-Диннің өлімінен кейін Дамаскіні және Нур ад-Диннің басқа Сириялық иеліктерін бақылауға кірісуге қолайлы жағдай туды. 1177 жылы Саладин крестшілермен Монгисар шайқасында жеңілді, олардың саны көп болғанына қарамастан. Саладин 1183 жылы Керакты да қоршады, бірақ кері шегінуге мәжбүр болды. 1187 жылы ол Иерусалимге толық шабуыл жасап, шілде айында Хаттин шайқасында крестшілер әскерін талқандады. Ақр Саладинге көп ұзамай берілді, ал Иерусалим қазан айында басып алынды. Осы оқиғалар Еуропаны дүрліктірді, 1189 жылы Англияның Ричард I, Францияның Филипп II және Священная Рим империясының Фридрих I басшылығымен үшінші крест жорығына әкелді, бірақ соңғысы жолға шығар алдынан суға батып қайтыс болды. Қалған крестшілер, Еуропадан келген жаңа күштермен бірігіп, 1191 жылға дейін Ақрды ұзақ қоршауға алды. Ақрды қайта басып алғаннан кейін Ричард 1191 жылы Арсуф шайқасында және 1192 жылы Яффа шайқасында Саладинді жеңіп, христиандар үшін жағалаудың көп бөлігін қайтарды, бірақ Иерусалимді немесе корольдіктің ішкі аумақтарын қайтаруға қол жеткізе алмады. Крест жорығы 1192 жылы Яффа шартымен бейбіт аяқталды. Саладин крестшілерге Иерусалимге қажылық жасауға рұхсат берді, осылайша олардың сертін орындауға мүмкіндік берді, содан кейін олардың барлығы үйлеріне оралды. Жергілікті крестші барондары Ақр мен басқа да жағалау қалаларынан өздерінің корольдігін қайта құруға кірісті. Саладин 1193 жылы қайтыс болды, Дамаск пен Каирде билік құрған әртүрлі Әйюби сұлтандары арасында жиі қақтығыстар болды. Дамаск 1193 жылдан 1201 жылға дейін, 1218 жылдан 1238 жылға дейін, 1239 жылдан 1245 жылға дейін және 1250 жылдан 1260 жылға дейін тәуелсіз Әйюби билеушілерінің астанасы болды. Басқа уақыттарда оны Мысырдың Әйюби билеушілері басқарды. Әйюби билеушілері арасындағы ішкі соғыстар кезінде Дамаск қайта-қайта қоршауға алынды, мысалы, 1229 жылы. Дамаск арқылы қол жетімді византиялық және қытай жібектерінің әлді әсем үлгілері ағылшын тіліне "дамаск" сөзін сыйлады.

With the arrival of the Seljuq Turks in the late 11th century, Damascus again became the capital of independent states. It was ruled by Abu Sa'id Taj ad Dawla Tutush I starting in 1079 and he was succeeded by his son Abu Nasr Duqaq in 1095. The Seljuqs established a court in Damascus and a systematic reversal of Shia inroads in the city. The city also saw an expansion of religious life through private endowments financing religious institutions (madrasas) and hospitals (maristans). Damascus soon became one of the most important centers of propagating Islamic thought in the Muslim world. After Duqaq died in 1104, his mentor (atabeg), Toghtekin, took control of Damascus and the Burid line of the Seljuq dynasty. Under Duqaq and Toghtekin, Damascus experienced stability, elevated status, and a revived role in commerce. In addition, the city's Sunni majority enjoyed being a part of the larger Sunni framework effectively governed by various Turkic dynasties who in turn were under the moral authority of the Baghdad based Abbasids. While the rulers of Damascus were preoccupied in conflict with their fellow Seljuqs in Aleppo and Diyarbakir, the Crusaders, who arrived in the Levant in 1097, conquered Jerusalem, Mount Lebanon and Palestine. Duqaq seemed to have been content with Crusader's rule as a buffer between his dominion and the Fatimid Caliphate of Egypt. Toghtekin, however, saw the Western invaders as a viable threat to Damascus which, at the time, nominally included Homs, the Beqaa Valley, Hauran, and the Golan Heights as part of its territories. With military support from Sharaf al Din Mawdud of Mosul, Toghtekin managed to halt Crusader raids in the Golan and Hauran. Mawdud was assassinated in the Umayyad Mosque in 1109, depriving Damascus of northern Muslim backing and forcing Toghtekin to agree to a truce with the Crusaders in 1110. In 1126, the Crusader army led by Baldwin II fought Burid forces led by Toghtekin at Marj al Saffar near Damascus; however, despite their tactical victory, the Crusaders failed in their objective to capture Damascus. Following Toghtekin's death in 1128, his son, Taj al Muluk Buri, became the nominal ruler of Damascus. Coincidentally, the Seljuq prince of Mosul, Imad al Din Zengi, took power in Aleppo and gained a mandate from the Abbasids to extend his authority to Damascus. In 1129, around 6,000 Isma'ili Muslims were killed in the city along with their leaders. The Sunnis were provoked by rumors alleging there was a plot by the Isma'ilis, who controlled the strategic fort at Banias, to aid the Crusaders in capturing Damascus in return for control of Tyre. Soon after the massacre, the Crusaders aimed to take advantage of the unstable situation and launch an assault against Damascus with nearly 2,000 knights and 10,000 infantry. However, Buri allied with Zengi and managed to prevent their army from reaching the city. Buri was assassinated by Isma'ili agents in 1132; he was succeeded by his son, Shams al Mulk Isma'il who ruled tyrannically until he was murdered in 1135 on secret orders from his mother, Safwat al Mulk Zumurrud; Isma'il's brother, Shihab al Din Mahmud, replaced him. Meanwhile, Zengi, intent on putting Damascus under his control, married Safwat al Mulk in 1138. Mahmud's reign then ended in 1139 after he was killed for relatively unknown reasons by members of his family. Mu'in al Din Unur, his mamluk ("slave soldier") took effective power of the city, prompting Zengi—with Safwat al Mulk's backing—to lay siege against Damascus the same year. In response, Damascus allied with the Crusader Kingdom of Jerusalem to resist Zengi's forces. Consequently, Zengi withdrew his army and focused on campaigns against northern Syria. In 1144, Zengi conquered Edessa, a crusader stronghold, which led to a new crusade from Europe in 1148. In the meantime, Zengi was assassinated and his territory was divided among his sons, one of whom, Nur ad Din, emir of Aleppo, made an alliance with Damascus. When the European crusaders arrived, they and the nobles of Jerusalem agreed to attack Damascus. Their siege, however, was a complete failure. When the city seemed to be on the verge of collapse, the crusader army suddenly moved against another section of the walls and was driven back. By 1154, Damascus was firmly under Nur ad Din's control. In 1164, King Amalric of Jerusalem invaded Fatimid Egypt, requested help from Nur ad Din. The Nur ad Din sent his general Shirkuh, and in 1166 Amalric was defeated at the Battle of al Babein. When Shirkuh died in 1169, he was succeeded by his nephew Yusuf, better known as Saladin, who defeated a joint crusader Byzantine siege of Damietta. Saladin eventually overthrew the Fatimid caliphs and established himself as Sultan of Egypt. He also began to assert his independence from Nur ad Din, and with the death of both Amalric and Nur ad Din in 1174, he was well placed to begin exerting control over Damascus and Nur ad Din's other Syrian possessions. In 1177 Saladin was defeated by the crusaders at the Battle of Montgisard, despite his numerical superiority. Saladin also besieged Kerak in 1183, but was forced to withdraw. He finally launched a full invasion of Jerusalem in 1187 and annihilated the crusader army at the Battle of Hattin in July. Acre fell to Saladin soon after, and Jerusalem itself was captured in October. These events shocked Europe, resulting in the Third Crusade in 1189, led by Richard I of England, Philip II of France and Frederick I, Holy Roman Emperor, though the last drowned en route. The surviving crusaders, joined by new arrivals from Europe, put Acre to a lengthy siege which lasted until 1191. After re capturing Acre, Richard defeated Saladin at the Battle of Arsuf in 1191 and the Battle of Jaffa in 1192, recovering most of the coast for the Christians, but could not recover Jerusalem or any of the inland territory of the kingdom. The crusade came to an end peacefully, with the Treaty of Jaffa in 1192. Saladin allowed pilgrimages to be made to Jerusalem, allowing the Crusaders to fulfill their vows, after which they all returned home. Local crusader barons set about rebuilding their kingdom from Acre and the other coastal cities. Saladin died in 1193, and there were frequent conflicts between different Ayyubid sultans ruling in Damascus and Cairo. Damascus was the capital of independent Ayyubid rulers between 1193 and 1201, from 1218 to 1238, from 1239 to 1245, and from 1250 to 1260. At other times it was ruled by the Ayyubid rulers of Egypt. During the internecine wars fought by the Ayyubid rulers, Damascus was besieged repeatedly, as, e. g., in 1229. The patterned Byzantine and Chinese silks available through Damascus, one of the Western termini of the Silk Road, gave the English language "damask".

Мамлюк дәуірі

Айюбидтер билігі (және тәуелсіздігі) 1260 жылы Сирияға моңғолдардың шапқынымен аяқталды. Китбуқа бастаған моңғолдар 1260 жылдың 1 наурызында Армения королі Хетум I және Антиохия князі Богемонд VI-мен бірге қалаға енді. Соның салдарынан, Дамаск тұрғындары алты ғасырдың алғашқы ретінде үш христиан билеушісінің қала көшелерімен жеңіспен келе жатқанын көрді. Алайда, 1260 жылдың 3 қыркүйегінде Айн Джалут шайқасында моңғолдар жеңілгеннен кейін, Дамаск бес күннен соң басып алынды және моңғолдардың шегінуінен кейін Мысырдан басқарылған Мамлюк сұлтандығының провинциялық астанасы болды. Вади әл-Хазнадар шайқасында жеңіске жеткеннен кейін, Газан бастаған моңғолдар қаланы он күн қоршады, ол 1299 жылдың 30 желтоқсаны мен 1300 жылдың 6 қаңтары аралығында берілді, бірақ оның цитаделі қарсылық көрсетті. Газан ақпан айында күштерінің көп бөлігін алып, шегінді, мүмкін моңғол аттарына шөп керек болғандықтан, және моңғол генералы Мулайдың басқаруында шамамен 10 000 атты әскерді қалдырды. 1300 жылдың наурыз айында Мулай атты әскерімен Дамаскқа оралды, содан кейін Газанды Евфрат арқылы қуды. 1300 жылдың мамыр айында Мысырдың мамлюктері Мысырдан оралып, соғыссыз бүкіл аймақты қайтарып алды. 1303 жылдың сәуір айында мамлюктер Мардж әл Саффар шайқасында Кутлушах пен Мулай бастаған моңғол армиясын, олардың армян одақтастарымен бірге жеңіп, моңғолдардың Левантқа жасаған шапқындығын тоқтатты. Кейін 1348-1349 жылдардағы қара өлім қала халқының жартысына жуығын құртты. 1400 жылы түркі-моңғол басқыншысы Тимур Дамаскіді қоршады. Мамлюк сұлтаны Каирден, Ибн Халдунды қоса, делегация жіберді, олар онымен келіссөздер жүргізді, бірақ олар кеткеннен кейін Тимур 1401 жылдың 17 наурызында қаланы тонады. Омейяд мешіті өртеліп, ерлер мен әйелдер құлдыққа салынды. Қаланың көптеген шеберлері Тимурдың Самарқандағы астанасына әкелінді. Бұл сәтті азаматтар болды: көптеген адамдар өлтірілді және олардың бастары қала қабырғаларының солтүстік-шығыс бұрышындағы далаға үйілді, онда қала алаңының аты әлі күнге дейін Бурж әл Руус (қазіргі Аль Кассаа мен Баб Тума арасында), бастапқыда "бас мұнарасы" деп аталады. Жаңадан салынған Дамаск 1516 жылға дейін Мамлюк провинциясының астанасы болып қала берді.

Ayyubid rule (and independence) came to an end with the Mongol invasion of Syria in 1260, in which the Mongols led by Kitbuqa entered the city on 1 March 1260, along with the King of Armenia, Hethum I, and the Prince of Antioch, Bohemond VI; hence, the citizens of Damascus saw for the first time for six centuries three Christian potentates ride in triumph through their streets. However, following the Mongol defeat at Ain Jalut on 3 September 1260, Damascus was captured five days later and became the provincial capital of the Mamluk Sultanate, ruled from Egypt, following the Mongol withdrawal. Following their victory at the Battle of Wadi al Khaznadar, the Mongols led by Ghazan besieged the city for ten days, which surrendered between December 30, 1299, and January 6, 1300, though its Citadel resisted. Ghazan then retreated with most of his forces in February, probably because the Mongol horses needed fodder, and left behind about 10,000 horsemen under the Mongol general Mulay. Around March 1300, Mulay returned with his horsemen to Damascus, then followed Ghazan back across the Euphrates. In May 1300, the Egyptian Mamluks returned from Egypt and reclaimed the entire area without a battle. In April 1303, the Mamluks managed to defeat the Mongol army led by Kutlushah and Mulay along with their Armenian allies at the Battle of Marj al Saffar, to put an end to Mongol invasions of the Levant. Later on, the Black Death of 1348–1349 killed as much as half of the city's population. In 1400, Timur, the Turco Mongol conqueror, besieged Damascus. The Mamluk sultan dispatched a deputation from Cairo, including Ibn Khaldun, who negotiated with him, but after their withdrawal, Timur sacked the city on 17 March 1401. The Umayyad Mosque was burnt and men and women were taken into slavery. A huge number of the city's artisans were taken to Timur's capital at Samarkand. These were the luckier citizens: many were slaughtered and their heads piled up in a field outside the north east corner of the walls, where a city square still bears the name Burj al Ru'us (between modern day Al Qassaa and Bab Tuma), originally "the tower of heads". Rebuilt, Damascus continued to serve as a Mamluk provincial capital until 1516.

Осман дәуірі

1516 жылдың басында Осман империясы мамлюктер мен парсы сафавидтері арасындағы одақтың қаупіне сақтанып, мамлюк сұлтанатына қарсы жаулап алу науқанын бастады. 21 қыркүйекте Дамасктың мамлюк әкімі қаладан қашып кетті, ал 2 қазанда Омейяд мешітіндегі хутба Сәлім I атынан оқылды. Жеңімпаз сұлтан үш айға қалаға кірді. 15 желтоқсанда ол Мысырды жаулап алу ниетімен Баб әл-Жабия арқылы Дамаскінен кетіп қалды. Қалада көп өзгеріс болған жоқ: бір әскердің орнына екіншісі келді. Бірақ 1517 жылғы қазанда оралғаннан кейін сұлтан әл-Салихиядағы шейх Мухи әд-Дин ибн Араби мазарында мешіт, текке және кесене салдыруға бұйрық берді. Бұл Дамасктегі Осман империясының алғашқы маңызды ескерткіштерінің бірі болды. Сол кезде Осман империясының санағы бойынша Дамаскіде 10 423 үй шаруашылығы болды. Османдықтар 1832 жылдан 1840 жылға дейін Мысырдың Ибрагим пашасының қысқа мерзімдік басып алуынан басқа, келесі 400 жыл бойы қаладан кетпеді. Мекеге баратын екі маңызды хаж жолының бірінде орналасқандықтан, Дамаскіге Порта өз өлшеміне қарағанда көбірек мән берді – осы кезеңнің көп бөлігінде Алеппо халық саны және коммерциялық жағынан маңыздырақ болды. 1559 жылы Меккеге баратын жолдағы хажгерлер үшін мешіт пен керуенсарайдан тұратын Сүлеймендік теккесінің батыс жағы атақты Осман сәулетшісі Мимар Синанның жобасы бойынша аяқталды, ал оған жақын жерде Салимия медресесі салынды. 19 ғасырдың басында Дамаск Барада өзенінің жағасындағы көлеңкелі кафелерімен танымал болды. Уильям Генри Бартлетт оларды суреттеді, ал 1836 жылы Летиция Элизабет Лэндонның поэтикалық суретімен бірге жарияланды. Осман билігінде христиандар мен яһудилер дхиммилер деп есептеліп, діни қағидаларын сақтауға рұқсат етілді. 1840 жылғы Дамаск оқиғасы кезінде Дамаск яһуди қауымының мүшелеріне ритуалдық кісі өлтіру айыбы тағылды. 1860 жылғы христиандарға жасалған қырғын да осы ғасырлардағы ең танымал оқиғалардың бірі болды, өйткені Ливан тауындағы друздар мен марониттер арасындағы қақтығыс қалаға тарады. 1860 жылдың маусымында бірнеше мың христиан қаза табады, ал алжирлік жер аударылған Абд әл-Қадыр мен оның әскерлерінің (қырғын басталғаннан үш күн кейін) араласуы арқасында көптеген адамдар аман қалды. Олар оларды Абд әл-Қадырдың резиденциясына және Дамаск цитаделіне қауіпсіз жеткізді. Ескі қаланың христиандық ауданы (көбінесе католиктер тұрады), соның ішінде бірнеше шіркеу өртеп тасталды. Алайда, қабырғалардың сыртындағы (көбінесе православиелік) кедей және тәртіпсіз Мидан ауданының христиан тұрғындары мұсылман көршілерімен қорғалды. Америкалық миссионер Э. К. Миллер 1867 жылы қала халқының саны шамамен 140 000-ға жуық болғанын, оның ішінде 30 000 христиан, 10 000 яһуди және 100 000 «мухаммеданин» және 100-ден аз протестант христиандары болғанын жазды. Осы уақытта американдық жазушы Марк Твен Дамаскіге сапар шегіп, өзінің саяхаты туралы «Шетелдегі кінәсіздер» еңбегінде былай деп жазды: «Тарихтың өзінен ескі болғанымен, сен көктемнің демі сияқты жаңасың, өзіңнің раушан гүлдеріңдей гүлдейсің, және өзіңнің апельсин гүлдеріңдей хош иістісің, Дамаск, Шығыс маржаны!» 1898 жылдың қараша айында Германия императоры Вильгельм II Осман империясына сапары барысында Дамаскіге келді.

In early 1516, the Ottoman Empire, wary of the danger of an alliance between the Mamluks and the Persian Safavids, started a campaign of conquest against the Mamluk sultanate. On 21 September, the Mamluk governor of Damascus fled the city, and on 2 October the khutba in the Umayyad mosque was pronounced in the name of Selim I. The day after, the victorious sultan entered the city, staying for three months. On 15 December, he left Damascus by Bab al Jabiya, intent on the conquest of Egypt. Little appeared to have changed in the city: one army had simply replaced another. However, on his return in October 1517, the sultan ordered the construction of a mosque, tekkiye and mausoleum at the shrine of Shaikh Muhi al Din ibn Arabi in al Salihiyah. This was to be the first of Damascus' great Ottoman monuments. During this time, according to an Ottoman census, Damascus had 10,423 households. The Ottomans remained for the next 400 years, except for a brief occupation by Ibrahim Pasha of Egypt from 1832 to 1840. Because of its importance as the point of departure for one of the two great Hajj caravans to Mecca, Damascus was treated with more attention by the Porte than its size might have warranted—for most of this period, Aleppo was more populous and commercially more important. In 1559 the western building of Sulaymaniyya Takiyya, comprising a mosque and khan for pilgrims on the road to Mecca, was completed to a design by the famous Ottoman architect Mimar Sinan, and soon afterward the Salimiyya Madrasa was built adjoining it. Early in the nineteenth century, Damascus was noted for its shady cafes along the banks of the Barada. A depiction of these by William Henry Bartlett was published in 1836, along with a poetical illustration by Letitia Elizabeth Landon, see Under Ottoman rule, Christians and Jews were considered dhimmis and were allowed to practice their religious precepts. During the Damascus affair of 1840 the false accusation of ritual murder was brought against members of the Jewish community of Damascus. The massacre of Christians in 1860 was also one of the most notorious incidents of these centuries when fighting between Druze and Maronites in Mount Lebanon spilled over into the city. Several thousand Christians were killed in June 1860, with many more being saved through the intervention of the Algerian exile Abd al Qadir and his soldiers (three days after the massacre started), who brought them to safety in Abd al Qadir's residence and the Citadel of Damascus. The Christian quarter of the old city (mostly inhabited by Catholics), including several churches, was burnt down. The Christian inhabitants of the notoriously poor and refractory Midan district outside the walls (mostly Orthodox) were, however, protected by their Muslim neighbors. American Missionary E. C. Miller records that in 1867 the population of the city was 'about' 140,000, of whom 30,000 were Christians, 10,000 Jews, and 100,000 'Mohammedans' with fewer than 100 Protestant Christians. In the meantime, American writer Mark Twain visited Damascus, then wrote about his travel in The Innocents Abroad, in which he mentioned: "Though old as history itself, thou art fresh as the breath of spring, blooming as thine own rose bud, and fragrant as thine own orange flower, O Damascus, pearl of the East!". In November 1898, German emperor Wilhelm II toured Damascus, during his trip to the Ottoman Empire.

20 ғасыр

20 ғасырдың басында Дамаскідегі ұлттық сезім, бастапқыда мәдени қызығушылықпен, саяси сипат ала бастады, бұл негізінен 1908 жылы Стамбулда құрылған Біріккен прогресс комитетінің түркілендіру бағдарламасына реакция ретінде болды. 1915 және 1916 жылдары Бейрут пен Дамаск қалаларында Дамаск әкімі Джамал-пашаның бірнеше патриот зиялыларын дарға асуы ұлтшылдық сезімді одан әрі күшейтті. 1918 жылы Араб көтерілісі мен британдық әскери күштері жақындағанда, тұрғындар шегініп келе жатқан түрік әскерлеріне оқ атты. 1918 жылдың 1 қазанында Т.Е. Лоуренс Дамаскке келді, ол күнінің үшінші келушісі болды, алғашқысы – майор А.К.Н. "Гарри" Олден басқарған австралиялық 3-ші жеңіл атқыштар бригадасы. Екі күннен кейін, 1918 жылдың 3 қазанында, принц Фейсал басқарған Араб көтерілісінің күштері де Дамаскке кірді. Шүкри паша басшылығымен әскери үкімет құрылды және Фейсал ибн Хусейн Сирияның королі деп жарияланды. 1917 жылдың қараша айында Ресейдің жаңа большевик үкіметі Сайкс-Пико келісімін жария еткенде саяси шиеленіс туды, оған сәйкес Ұлыбритания мен Франция Араб Шығысын бөлісуге келісім жасаған. 17 қарашадағы франко-британдық жариялама "түріктердің ұзақ жылдар бойы басып келген халықтарды толық және нақты босатуға" уәде берді. Наурыз айында Сирияның Ұлттық Конгресі демократиялық конституцияны қабылдады. Алайда Версаль конференциясы Францияға Сирияға мандат берді, ал 1920 жылы генерал Мариано Гойбет басқарған француз армиясы Анти-Ливан тауларын кесіп өтіп, Майсалун шайқасында сириялық қорғаныс күштерін жеңіп, Дамаскке кірді. Француздар Дамаскіді Сирияға арналған Ұлттар Лигасының мандатының астанасы етіп белгіледі. 1925 жылы Хаурандағы Ұлы Сирия көтерілісі Дамаскке тарағанда, француздар оны ауыр қару-жарақпен басып, 1926 жылдың 9 мамырында қаланы бомбалады және оққа болады. Нәтижесінде, ескі қаланың Әл-Хамидия базар мен Медхат Паша базар арасындағы бөлігі толығымен өртеніп кетті, көптеген адамдар қаза тапты және содан бері ол әл-Харика ("өрт") деп аталады. Ескі қала көтерілісшілердің Гутаға енуіне жол бермеу үшін тікенді сыммен қоршалды, ал бронетранспортерлердің қозғалысын жеңілдету үшін солтүстік қамалдан тыс жаңа жол салынды. 1941 жылдың 21 маусымында, одақтас Сирия-Ливан операциясының басталғанына үш апта өткен соң, Дамаск Виши француз күштерінен британдық-үнді және еркін француз күштерінің біріккен әскерлерімен басып алынды. Француздар 1946 жылы, Левант дағдарысы кезінде британдық араласудан кейін, Сирияның толық тәуелсіздігіне әкелетін кері шегінуге келісті. Дамаск астана болып қала берді. 1979 жылы Дамасктың ескі қаласы, археологиялық және тарихи діни ескерткіштерімен бірге, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.

In the early years of the 20th century, nationalist sentiment in Damascus, initially cultural in its interest, began to take a political coloring, largely in reaction to the turkicisation program of the Committee of Union and Progress government established in Istanbul in 1908. The hanging of a number of patriotic intellectuals by Jamal Pasha, governor of Damascus, in Beirut and Damascus in 1915 and 1916 further stoked nationalist feeling, and in 1918, as the forces of the Arab Revolt and the British Imperial forces approached, residents fired on the retreating Turkish troops. On 1 October 1918, T. E. Lawrence entered Damascus, the third arrival of the day, the first being the Australian 3rd Light Horse Brigade, led by Major A. C. N. 'Harry' Olden. Two days later, 3 October 1918, the forces of the Arab revolt led by Prince Faisal also entered Damascus. A military government under Shukri Pasha was named and Faisal ibn Hussein was proclaimed king of Syria. Political tension arose in November 1917, when the new Bolshevik government in Russia revealed the Sykes Picot Agreement whereby Britain and France had arranged to partition the Arab East between them. A new Franco British proclamation on 17 November promised the "complete and definitive freeing of the peoples so long oppressed by the Turks." The Syrian National Congress in March adopted a democratic constitution. However, the Versailles Conference had granted France a mandate over Syria, and in 1920 a French army commanded by the General Mariano Goybet crossed the Anti Lebanon Mountains, defeated a small Syrian defensive expedition at the Battle of Maysalun and entered Damascus. The French made Damascus the capital of their League of Nations Mandate for Syria. When in 1925 the Great Syrian Revolt in the Hauran spread to Damascus, the French suppressed it with heavy weaponry, bombing and shelling the city on 9 May 1926. As a result, the area of the old city between Al Hamidiyah Souq and Medhat Pasha Souq was burned to the ground, with many deaths, and has since then been known as al Hariqa ("the fire"). The old city was surrounded with barbed wire to prevent rebels from infiltrating the Ghouta, and a new road was built outside the northern ramparts to facilitate the movement of armored cars. On 21 June 1941, 3 weeks into the Allied Syria Lebanon campaign, Damascus was captured from the Vichy French forces by a mixed British Indian and Free French force. The French agreed to withdraw in 1946, following the British intervention during the Levant Crisis, thus leading to the full independence of Syria. Damascus remained the capital. In 1979, the Old City of Damascus, with its collection of archaeological and historical religious sites, was listed as a World Heritage Site by UNESCO.

Азаматтық соғыс

2012 жылдың қаңтарына қарай, үкіметтік армия мен көтерілісшілер арасындағы қақтығыстар Дамасктың шетіне жетті, адамдардың қаладан кетуіне немесе үйлеріне жетуіне кедергі келтірді, әсіресе қаңтардың соңы мен ақпан айында қауіпсіздік операциялары күшейген кезде. 2012 жылдың маусымында Сириялық еркін армиямен көшедегі шайқас кезінде Дамасктегі үйлерге оқтар мен снарядтар тиді. Белсенділердің мәліметінше, Дамасктың орталық ауданындағы Қабун шаһарында кем дегенде үш танк снаряды тұрғын үйлерге құлады. Тұрғындар мен желіде жарияланған бейресми видеоларға сәйкес, қақтығыс кезінде автоматты мылтықтардан қарқынды атыс жүрді. Дамаск маңындағы Гута 2017 жылдың желтоқсанында ауыр бомбалауға ұшырады, ал 2018 жылдың ақпанында Риф-Димашқ операциясы деп аталған бомбалаудың кезегі басталды. 2018 жылдың 20 мамырында Ярмук лагерінен ИС (Ислам мемлекеті) эвакуацияланғаннан кейін Дамаск пен бүкіл Риф-Димашқ облысы 7 жылдан кейін алғаш рет толығымен үкімет бақылауына көшті. 2019 жылдың қыркүйегінде Дамаск Economist's Global Liveability Index бойынша 2019 жылы 30,7 ұпай жинап, тұруға ең қолайсыз қала ретінде Гиннестің Әлемдік рекордтар кітабына енді, бұл бағалау тұрақтылық, денсаулық сақтау, мәдениет және қоршаған орта, білім беру және инфрақұрылым сияқты факторларға негізделді. Алайда, Жердегі ең қолайсыз қала болу тенденциясы 2017 жылы басталды және 2023 жылға дейін жалғасты.

Экономика

Дамасктың маңызды сауда орталығы ретінде атқарған тарихи рөлі соңғы жылдары аймақтағы саяси жағдайлардың өзгеруімен және қазіргі заманғы сауданың дамуына байланысты өзгерді. Дамаскіде және Сирияда өндірілген тауарлардың көп бөлігі Араб түбегі елдеріне таратылады. Дамасктың туризм саласы зор әлеуетке ие, бірақ азаматтық соғыс осы мүмкіндіктерге бөгет болды. Дамасктағы мәдени мұра 1980-жылдардың соңынан бері көптеген жатақжайлар мен көлік мекемелерінің, сондай-ақ басқа да инвестициялардың дамуы арқылы тиімді пайдаланылды. 2009 жылы жаңа кеңселер салынды және жылжымайтын мүлік нарығында қолжетімді болды. Дамаск тоқыма, азық-түлік өңдеу, цемент және түрлі химия өнеркәсіптері сияқты кең ауқымды өнеркәсіптік қызметтерге орталық саналады. Ол Сирияның қаржы нарығы және бағалы қағаздар комиссиясы орналасқан Барзех ауданында жайғасқан. Оның жаңа кеңсесі Яафурдің жоғары деңгейдегі бизнес ауданында салынуы жоспарлануда.

Халық саны

Дамаск халқының саны 2004 жылы 2,7 миллион адам деп есептелді. 2011 жылы Дамаск қаласының шамамен 1 711 000 тұрғыны болды. Алайда, 2022 жылы қаланың шамамен 2,503,000 тұрғыны болды, ал 2023 жылдың басында 2,584,771 адамға дейін көтерілді. Дамаск – 5 миллионға жуық халқы бар тығыз мегаполистің орталығы. Дамасктың қалалық аймағына Дума, Хараста, Дария, Әл Талл және Джарамана қалалары кіреді. Қаланың өсу қарқыны Сирияның жалпы өсу қарқынынан жоғары, бұл негізінен ауылдық жерлерден қалаға көші-қон және жұмыс және білім алу мүмкіндіктерімен тартылған жас сириялықтардың көптеп келуіне байланысты. Сириялық жастардың Дамаскқа көшіп келуі қаланың орташа жасын ұлттық орташа жастан төмендетті. Олар негізінен Вади әл-Машари ("Зорава" немесе "Зор Афа" күрд тілінде) және Рукн әл-Дин шағын аудандарында тұрады. Басқа аз ұлт өкілдері: палестиналықтар, ассириялықтар, сириялық түрікмендер, армяндар, черкестер және шағын грек қауымдастығы. Бұрын Дамаскіде үлкен еврей қауымы болған, бірақ 2023 жылдың қазіргі кезенінде еврейлер қалмады.

Дін

Ислам – ең ірі дін. Мұсылмандардың көп бөлігі сүнниттер, ал алауиттер мен он екілік шииттер елеулі азшылықты құрайды. Алауиттер негізінен Мецце 86 және Сумария аудандарында тұрады. Он екілік шииттер негізінен Сайида Руқайя мен Сайида Зейнеб қасиетті орындарының жанында тұрады. Дамаскіде 200-ден астам мешіт бар деп есептеледі, олардың ең танымал – Омейяд мешіті. Христиандар халықтың шамамен 10–15% құрайды. Бірнеше шығыс христиан діндерінің бас кеңселері Дамаскіде орналасқан, оның ішінде Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі және Антиохия грек православие шіркеуі. Қаланың христиандық аудандары – Баб Тума, Кассаа және Гассани. Олардың әрқайсысында көптеген шіркеулер бар, ең танымалдары – Баб Тумадағы ежелгі Әулие Павел шіркеуі және Әулие Георгий соборы. Суфание қаласының шұрайлы аймағында 1982–2004 жылдар аралығында Құдай ананың бірнеше көрінісі байқалған деп хабарланады. Сирия православие шіркеуінің Патриархиялық тақтысы Дамаскіде, Баб Тумада орналасқан. Қала тұрғындарының шағын бөлігін друздар құрайды, олар негізінен Тадамон, Джарамана және Сахная қалаларындағы христиан-друздер аралас аудандарында тұрады. Еврей қауымы да болған, олар «Харат әл-Яхуд» деп аталатын ауданда тұрған. Олар Сириядағы ежелгі және көптеген еврейлердің қалдықтары, олардың тарихы кем дегенде рим дәуіріне, тіпті Дәуіт патша заманына дейін жетеді.

Суфизм

Суфизм 20 ғасырдың екінші жартысында сүннит діни практикасында, әсіресе Дамаскіде ықпалды ағым болды. Әлемдегі ең ірі әйелдер мен қыздардан құралған мұсылман қозғалысы суфизмге бағытталған және Дамаскіде орналасқан, оның жетекшісі – Мунира әл-Құбайси. Сириялық суфизмнің Дамаск сияқты қалалық аймақтарда бекінісі бар, онда ол бірқатар мешіттердің көмегімен «Зейд» сияқты саяси қозғалыстарды құрды, сондай-ақ Абдул Ғани әл-Набульси, Саид Хауа, Абдул Рахман әл-Шағури және Мұхаммед әл-Яқуби сияқты дін қызметкерлерінің ықпалымен дамыды.

Тарихи орындар

Дамаск қаласының тарихындағы сан алуан кезеңдерге жататын мол тарихи орындары бар. Қаланың үнемі қайта жаңартылып тұрғандығынан, қазіргі деңгейден 2 метр төмен орналасқан Дамаск қираған жерлерінің барлығын қазу мүмкін емес. Дамаск қамалы Ескі қаланың солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Дамасктың Түзу көшесі (Апостолдар ісі 9:11-де Пауылдың дінге келуі туралы айтылған), сондай-ақ Виа Ректа деп те аталады, Рим Дамаскінің декуманусы (шығыс-батыс басты көшесі) болды және 100 шақырымнан астам созылған. Бүгінде ол Баб Шарқи көшесі мен Медхат Паша базаршасынан тұрады, ол жабық базар. Баб Шарқи көшесі шағын дүкендерге толы және ескі христиандық Баб Тума (Ақ Томас қақпасы) ауданына жетелейді, онда Сирия Православ шіркеуінің орталығы саналатын Георгий соборы орналасқан. Медхат Паша базаршасы – Дамасктегі маңызды базарлардың бірі және базарды қайта жаңарған Сирияның Османдық әкімі Мидхат Пашаның құрметіне аталған. Баб Шарқи көшесінің соңында Анания үйіне жетесіз, ол Анания үйінің ішіндегі жер асты шіркеуі болған. Омейяд мешіті, сондай-ақ Дамасктың Ұлы мешіті деп те аталады, әлемдегі ең ірі мешіттердің бірі және Исламның пайда болуынан бері үздіксіз намаз оқылатын ең көне орындардың бірі. Мешіттегі қасиетті орында Жақияның денесі сақталған деп есептеледі. Саладиннің мазараттары мешіттің сыртындағы бақта орналасқан. Хусейн ибн Әлидің кіші қызы Руқайяның қабірі – Сайида Руқайя мешіті Омейяд мешітіне жақын жерде орналасқан. Бұл жерлерден Амараның ежелгі ауданына да жетуге болады. Тағы да көп келушілерге таныс орын – Зейнеб бинт Әлидің қабірі орналасқан Зейнеб мешіті. Шииттер, Фатимидтер және Давуди Бохралар Ирактағы Кербала шайқасынан (680 ж.) кейін Омейяд халифасы Йезид Имам Хусейннің басын Дамаскқа әкеліп, алғаш рет Йезид сарайының ауласында сақтады дейді, ол қазір Омейяд мешіт кешенінің бір бөлігі. Имам Хусейннің отбасының қалған мүшелері Кербалада қаза тапқан серіктерінің бастарымен бірге Дамаскқа әкелінді. Бұл мүшелер қаланың шетінде (Баб әс-Сағир маңында) тұтқын ретінде ұсталды, ал бастар сол жерде сақталды, қазір Руус аш-Шухада Кербала немесе Ганж е Сарха е Шухада Кербала деп аталады. Бұл жерде кибла (ғибадат орны) белгіленген, онда имам Әли Зейн әл-Абидин тұтқын күйінде намаз оқыған деп есептеледі. Харат әл-Йехуд немесе еврей ауданы – жақында қайта жаңартылған тарихи туристік орын, ол азамат соғысы басталар алдында еуропалықтар арасында танымал болды.

Damascus has a wealth of historical sites dating back to many different periods of the city's history. Since the city has been built up with every passing occupation, it has become almost impossible to excavate all the ruins of Damascus that lie up to 8 feet (2 m) below the modern level. The Citadel of Damascus is in the northwest corner of the Old City. The Damascus Straight Street (referred to in the account of the conversion of St. Paul in Acts 9:11), also known as the Via Recta, was the decumanus (east west main street) of Roman Damascus, and extended for over Today, it consists of the street of Bab Sharqi and the Souk Medhat Pasha, a covered market. The Bab Sharqi street is filled with small shops and leads to the old Christian quarter of Bab Tuma (St. Thomas's Gate), where St George's Cathedral, the seat of the Syriac Orthodox Church, is notably located. Medhat Pasha Souq is also a main market in Damascus and was named after Midhat Pasha, the Ottoman governor of Syria who renovated the Souk. At the end of Bab Sharqi Street, one reaches the House of Ananias, an underground chapel that was the cellar of Ananias's house. The Umayyad Mosque, also known as the Grand Mosque of Damascus, is one of the largest mosques in the world and also one of the oldest sites of continuous prayer since the rise of Islam. A shrine in the mosque is said to contain the body of St. John the Baptist. The mausoleum where Saladin was buried is located in the gardens just outside the mosque. Sayyidah Ruqayya Mosque, the shrine of the youngest daughter of Husayn ibn Ali, can also be found near the Umayyad Mosque. The ancient district of Amara is also within walking distance from these sites. Another heavily visited site is Sayyidah Zaynab Mosque, where the tomb of Zaynab bint Ali is located. Shias, Fatemids, and Dawoodi Bohras believe that after the battle of Karbala (680 AD), in Iraq, the Umayyad Caliph Yezid brought Imam Husain's head to Damascus, where it was first kept in the courtyard of Yezid Mahal, now part of Umayyad Mosque complex. All other remaining members of Imam Husain's family (left alive after Karbala) along with the heads of all other companions, who were killed at Karbala, were also brought to Damascus. These members were kept as prisoners on the outskirts of the city (near Bab al Saghir), where the other heads were kept at the same location, now called Ru'ûs ash Shuhadâ e Karbala or ganj e sarha e shuhada e Karbala. There is a qibla (place of worship) marked at the place, where devotees say Imam Ali Zain ul Abedin used to pray while in captivity. The Harat Al Yehud or Jewish Quarter is a recently restored historical tourist destination popular among Europeans before the outbreak of civil war.

Дамасктің ескі үйлері

Азм сарайы, 1750 жылы Дамаск қаласының Османдық губернаторы Ас'ад Паша әл-Азмның резиденциясы ретінде салынған, қазірде Өнер және халықтық дәстүрлер мұражайына ие. Байт әл-Аққад. Мактаб Анбар, 19 ғасырдың ортасындағы еврейлерге тиесілі жеке үй, 1976 жылы Мәдениет министрлігі қалпына келтіріп, кітапхана, көрме орталығы, мұражай және қолөнер шеберханалары ретінде пайдалануға берді. Бейт әл-Мамлука, 17 ғасырдағы дамаскілік үй, 2005 жылдан бері ескі қаладағы сәнді бутик-қонақ үйі болып табылады.

Ескі қаланың болашағына төнген қауіптер

Ескі Дамаск халқының қарқынды азаюына байланысты (1995 және 2009 жылдар аралығында шамамен 30 000 адам ескі қаладан жаңа, заманауи тұрғын үйлерге көшіп кетті), көбірек ғимараттар тасталып қалған немесе құлдырап бара жатыр. 2007 жылдың наурыз айында жергілікті билік, қайта құру жоспарының бір бөлігі ретінде, қамал қабырғаларының бойындағы ескі қала ғимараттарын бұзуды жариялады. Осы факторлардың нәтижесінде Ескі қала Дүниежүзілік ескерткіштер қорының 2008 жылғы әлемдегі ең қауіпті 100 нысанның тізіміне енгізілді. Оның осы тізімге қосылуы, Дамаск ескі қаласының болашағына төнген маңызды қауіп-қатерлерге қоғамның назарын аударуға көмектеседі деп үміттеніледі.

Көлік

Дамаск Сирияның басқа да ірі қалаларымен автожол желісі арқылы байланысты. М5 автожолы Дамаскі солтүстіктегі Хомс, Хама, Алеппо және Түркиямен, оңтүстіктегі Иорданиямен байланыстырады. М1 автожолы Хомстан Латакия мен Тартусқа қарай жүреді. М4 автожолы қаланың Әл-Хасака және Иракпен байланысын қамтамасыз етеді. М1 тас жолы қаланы Сирияның батысымен және Бейрутпен байланыстырады. Басты әуежай – Дамаск халықаралық әуежайы, қаладан шамамен алыс орналасқан, және Таяу Шығыстың бірнеше қалаларымен рейстерді ұсынады. Сириядағы азаматтық соғыс басталғанға дейін, әуежай Азия, Еуропа, Африка және Оңтүстік Американың көптеген қалаларымен байланысқа ие болған. Дамаск көшелері, әсіресе ескі бөліктерінде, көбінесе тар болып келеді, ал көліктердің жылдамдығын шектеу үшін жылдамдық тоқтату жолақтары жиі қолданылады. Дамаскіде көптеген такси компаниялары қызмет көрсетеді. Бағасы заңмен реттеледі және такси жүргізушілері таксометрді пайдалануға міндетті. Дамаскідегі қоғамдық көлік автобустар мен микроавтобустарға көп көлегенде тәуелді. Қала ішінде шамамен жүзге жуық маршрут жұмыс істейді, олардың кейбіреулері қала орталығынан жақын маңдағы қалашықтарға дейін созылады. Маршруттар үшін белгілі бір кесте жоқ, сондай-ақ ресми аялдамалардың саны шектеулі болғандықтан, автобустар жолаушыларға қажет болған жерде тоқтайды. Бір маршрутқа қызмет ететін автобустардың саны салыстырмалы түрде көп, бұл күту уақытын азайтады. Маршруттар нөмірленбейді, олар көбінесе екі соңғы аялдаманы және маршрут бойындағы маңызды стансаны көрсететін атаулармен белгіленеді. 2019-2022 жылдар аралығында халықаралық келісім аясында Қытайдан 100-ден астам заманауи автобус жеткізілді. Бұл жеткізілімдер Дамаск қаласының қоғамдық көлігін күшейтіп, жаңғыртты. «Chemins de Fer Syriens» компаниясымен қызмет көрсетілетін Дамасктың бұрынғы басты теміржол станциясы – ескі қаланың батысында орналасқан әл-Хежаз теміржол станциясы болды. Қазір станция тоқтап тұр және рельстер алынып тасталған, бірақ қаланың оңтүстігіндегі Дамаск Қадам станциясына билет сату кассасы және шаттл бар, ол қазіргі кезде басты теміржол станциясы болып табылады. 2008 жылы үкімет Дамаск метрополитенін салу жоспарын жариялады. Жасыл желі болашақ қоғамдық көлік желісі үшін маңызды батыс-шығыс бағыты болады, ол Моадамие, Сумарие, Меззе, Дамаск университеті, Хиджаз, Ескі қала, Аббасиен және Қабун Пуллман автобус стансасына қызмет көрсетеді. 2050 жылға қарай төрт желілі метро желісінің іске қосылуы күтілуде.

Damascus is linked with other major cities in Syria via a motorway network. The M5 connects Damascus with Homs, Hama, Aleppo and Turkey in the north and Jordan in the south. The M1 is going from Homs onto Latakia and Tartus. The M4 links the city with Al Hasakah and Iraq. The M1 highway connects the city to western Syria and Beirut. The main airport is Damascus International Airport, approximately away from the city, with connections to a few Middle Eastern cities. Before the beginning of the Syrian civil war, the airport had connectivity to many Asian, European, African, and, South American cities. Streets in Damascus are often narrow, especially in the older parts of the city, and speed bumps are widely used to limit the speed of vehicles. Many taxi companies operate in Damascus. Fares are regulated by law and taxi drivers are obliged to use a taximeter. Public transport in Damascus depends extensively on buses and minibuses. There are about one hundred lines that operate inside the city and some of them extend from the city center to nearby suburbs. There is no schedule for the lines, and due to the limited number of official bus stops, buses will usually stop wherever a passenger needs to get on or off. The number of buses serving the same line is relatively high, which minimizes the waiting time. Lines are not numbered, rather they are given captions mostly indicating the two endpoints and possibly an important station along the line. Between 2019 and 2022, more than 100 modern buses were delivered from China as part of the international agreement. These deliveries strengthened and modernized the public transport of Damascus. Served by Chemins de Fer Syriens, the former main railway station of Damascus was al Hejaz railway station, about west of the old city. The station is now defunct and the tracks have been removed, but there still is a ticket counter and a shuttle to Damascus Qadam station in the south of the city, which now functions as the main railway station. In 2008, the government announced a plan to construct a Damascus Metro. The green line will be an essential west–east axis for the future public transportation network, serving Moadamiyeh, Sumariyeh, Mezzeh, Damascus University, Hijaz, the Old City, Abbassiyeen and Qaboun Pullman bus station. A four line metro network is expected to be in operation by 2050.

Мәдениет

Дамаск 2008 жылы Араб мәдениет астанасы ретінде таңдалды. Мерекеге дайындық 2007 жылдың ақпан айында президенттің жарлығымен "Дамаск – Араб мәдениет астанасы" басқару комитеті құрылғаннан бастау алды.

Спорт және демалыс

Халыққа танымал спорт түрлері: футбол, баскетбол, жүзу, теннис, үстел теннисі, ат спорты және шахмат. Дамаск – Сирия жоғары лигасына қатысатын көптеген футбол клубтарының ордасы, олардың ішінде әл-Джейш, әл-Шорта, әл-Вахда және әл-Мадж. Қаланың әртүрлі аудандарында тағы да көптеген спорт клубтары орналасқан: Барада СК, Аль Нидал СК, Аль Мухафаза, Касиун СК, Аль Тхаура СК, Майсалун СК, Аль Файха СК, Дюмар СК, Аль Мадж СК және Аль Арин СК. 1976 және 1992 жылдары Дамаск қаласында V және VII Панараб ойындары өткізілді. Қазіргі таңда заманауи Аль-Файха спорт қалашығында баскетбол алаңы мен 8000 адамға дейін сыйымды зал бар. 2021 жылдың қараша айының соңында Сирия ұлттық баскетбол құрамасы Қазақстанмен осы жерде кездесіп, Дамаскіге шамамен екі онжылдық үзілістен кейін алғашқы халықаралық баскетбол турнирін әкелді. Сонымен қатар, қаланың оңтүстік-шығыс шетіндегі Эбла Чам сарайы қонақ үйінің жанында заманауи гольф алаңы да бар. Дамаск түнгі өмірімен де көзге түседі. Кафелерде араб кофесі, шай және наргиле (су құбыры) ұсынылады. Кафелерде карточкалық ойындар, үстел ойындары (бэкгеммонның түрлері) және шахмат ойнау кең таралған. Бұл кофеханалар бұрын халықаралық деңгейде танымал болған, бұл туралы Летиция Элизабет Лэндонның «Дамасктегі кафелер» атты поэзиялық суреті, Уильям Генри Бартлетттің суретіне сәйкес, Фишердің 1837 жылғы «Дизайн бөлмесі» кітабында жарияланған. «Киноқала» кинотеатрында (бұрынғы Димашқ кинотеатры) қазіргі уақыттағы фильмдерді көруге болады. Тишрин саябағы – Дамасктегі ең ірі саябақтардың бірі. Бұл жерде жыл сайын Дамаск гүл көрмесі өтеді. Басқа саябақтардың ішінде әл-Жахиз, әл-Сибки, әл-Тиджара, әл-Вахда және т.б. бар. Қаланың әйгілі Гута оазисі де демалыс күндері танымал демалыс орны. Қалада спорт клубтары, бассейндер және гольф алаңдары сияқты көптеген демалыс орындары жұмыс істейді. Дамасктегі Сирия араб жылқысы қауымдастығы жылқы өсірушілер мен атпен айналысатындарға кең ауқымды қызметтер мен мүмкіндіктер ұсынады.

Жақын маңдағы көрікті жерлер

Мадая: таулы шағын қала және танымал демалыс орны. Блудан: Дамаскіден солтүстік-батысқа қарай орналасқан қала, жаз айларындағы орташа температурасы және төмен ылғалдылығы Дамаскіден, Сирияның түкпір-түкпірінен, Ливаннан және Парсы шығанағынан көптеген саяхатшыларды қызықтырады. Забдани: Ливанмен шекараға жақын қала. Оның қолайлы климаты мен әдемі табиғаты қаланы туристер мен басқа Сирия қалаларынан келгендер үшін танымал демалыс орнына айналдырды. Маалула: батыс неоарамик тілінде сөйлейтін халқы басым қала. Саидная: теңіз деңгейінен биік тауларда орналасқан қала, ол ежелгі Антиохия Патриархатының епископтық қалаларының бірі болған.