Түркияның оңтүстік-шығысындағы Тур Абдин таулы аймағы – ежелгі христиан монастырларымен, тарихымен және Сирия шекарасына жақын орналасқан мәдени орталық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы таулы аймақ
Mountain range in Turkey
Түр Абдин (طور عبدين; Turabdium; немесе) – Түркияның оңтүстік-шығысында, Мардин провинциясының шығыс жартысын және Тигрдің батысындағы Шырнақ провинциясын қамтитын, Сириямен шекаралас және Рим империясы мен Сасани империясының шекарасындағы христиан монастырларымен ежелгі заманнан бері мәшһүр дөңгелек аймақ. Аймақ Анти-Таурус тауларындағы төменгі жазық, батыста Мардиннен шығыста Тигрге дейін созылады және оңтүстікте Месопотамия жазылықтарымен шектелген. Түр Абдинде 80-нен астам ауыл және 70-ке жуық монастырь ғимараты орналасқан. 20-ғасырдың басына дейін аймақтың көп бөлігі сириялық-православтықтарда болды. Ең ерте сақталған христиандық ғимараттар 6-ғасырға дейін сақталып келген. Түр Абдин сириялық-православ ассириялықтар үшін зор маңызға ие, себебі бұл аймақ бұрынғыда олардың монастырь және мәдени орталығы болған. Түр Абдиннің ассириялық/сириялық қауымдастығы өздерін Suryoye деп атайды және дәстүрлі түрде Turoyo деп аталатын орталық неоарам диалектісінде сөйлейді.
Tur Abdin (طور عبدين; ; Turabdium; or ) is a hilly region situated in southeast Turkey, including the eastern half of the Mardin Province, and Şırnak Province west of the Tigris, on the border with Syria and famed since Late Antiquity for its Christian monasteries on the border of the Roman Empire and the Sasanian Empire. The area is a low plateau in the Anti Taurus Mountains stretching from Mardin in the west to the Tigris in the east and delimited by the Mesopotamian plains to the south. The Tur Abdin is populated by more than 80 villages and nearly 70 monastery buildings and was mostly Syriac Orthodox until the early 20th century. The earliest surviving Christian buildings date from the 6th century. Tur Abdin is of great importance to the Syriac Orthodox Assyrians, for whom the region used to be a monastic and cultural heartland. The Assyrian/Syriac community of Tur Abdin call themselves Suryoye, and traditionally speak a central Neo Aramaic dialect called Turoyo.
Елді мекендер
Мидят қаласы және Ха, Бекусионе, Дейро да Слибо, Салех (Мор Якубтың ескі монастырымен), Ивардо (Мор Хушхабомен), Анхель, Кафро, Арка (Харабале, Дейро Мор Малкемен), Бет Сбирино, Миден (Миддо), Кербуран, Бинкельбе (Мор Самун Зайтемен) және Бет Забдай (Ацех) ауылдары – сансыз көп басқа ауылдармен бірге маңызды Сирия Православие елді мекендері болды. Хах, бүгінде Анитли деп аталады, ежелгі 'Идто д'Йолдат Алохо, Құдай анасының шіркеуіне ие.
The town of Midyat and the villages of Hah, Bequsyone, Dayro da Slibo, Saleh (with the old monastery of Mor Yaqub), Iwardo (with Mor Huschabo), Anhel, Kafro, Arkah (Harabale, with Dayro Mor Malke), Beth Sbirino, Miden (Middo), Kerburan, Binkelbe with Mor Samun Zayte and Beth Zabday (Azech) were all important Syriac Orthodox settlements among with countless other villages. Hah, today called Anıtlı, has the ancient 'Idto d'Yoldath Aloho, the Church of the Mother of God.
Ежелгі дәуір
Ассирия патшасы Адад нирари II, б.з.д. 10 ғасырдың соңында таққа отырған, арамалықтарды Кашиари тауларында (Тур Абдин) саяси биліктен ығыстырды. Б.з.д. 9-ғасырда Ассирия патшасы Ашурнасирпал II Наири аймағына шабуыл жасау жолында Тур Абдин (оның өзі "Кашиари" деп атайды) үстіртін бірнеше рет кесіп өткенін баяндады. Ол Матиатта, қазіргі Мидятта, Тур Абдинде ескерткіш орнатты, ол әлі күнге дейін табылмай отыр. Оның ізбасары, Ассирия патшасы III Салманасар да Тур Абдин арқылы өтті. Тур Абдиндегі көне ескерткіштердің көпшілігі христиандыққа жатады, бірақ Ассирия патшасы Ашурнасирпал II куәландырғандай, аймақтың христиандыққа дейінгі тарихы бар. Аймақтың ежелгі атаулары, онда тұратын халық Ассирия құдайларына табынғандығын көрсетеді. Заз және Салех шіркеулерінің солтүстік жағындағы аркалар, бұл жерлерде христиандыққа дейінгі құрылыстар болғандығын ұсынуда. Ежелгі Ассирия-Вавилон дінінің аймақта 18 ғасырға дейін сақталғанына сенімді. Б.з.д. 586 жылы пайғамбар Езекиел, Тирге қарсы болған өсиетінде, Тур Абдин жазығының оңтүстік жиегіндегі Излоның мәшһүр шарабын атап өтті. Әлемдегі ең көне Сирия Православие шіркеуі – Мор Габриэль монастыры 397 жылы аскет Мор Шмуэль (Самуил) және оның шәкірті Мор Шемун (Симон) құрған. Дәстүр бойынша, Шемунға түс көрініп, үш үлкен тас блоктармен белгіленген жерде дұға үйін салуды бұйырған періште келді. Шемун оянғаннан кейін ұстазын сол жерге алып барды және періште орнатқан тасты тапты. Осы жерде Мор Габриэль монастыры салынды. Кейінгі Антика дәуірінде, аймақ Рим империясының Месопотамия провинциясының бір бөлігі болды және Монс Масиус немесе Изла деп аталған Рим христиандығының маңызды орталығы болды. 6-ғасырлық грек тарихшысы Прокопий Рабдион бекінісін атап көрсетті, ал 6-ғасырлық Нотиция Антиохена және 7-ғасырлық грек географы Георгий Кипрдің еңбектері Турабдионның епископтық орын болғанын растайды.
The Assyrian king Adad nirari II, who came to throne in the late 10th century BCE, removed the Arameans from political power in the Kashiari mountains (Tur Abdin). In the 9th century BCE the Assyrian King Ashurnasirpal II described crossing the plateau of Tur Abdin (which he calls "Kashyari") on his way to attack the region of Nairi, more than once. He erected a monument in Matiate, modern day Midyat in Tur Abdin, which remains to be found. His successor, the Assyrian king Shalmaneser III, also crossed Tur Abdin. Most ancient monuments in Tur Abdin are Christian, but as attested by the Assyrian king Ashurnasirpal II, the area has a pre Christian history. Older names of the area indicate that the people living here worshipped Assyrian deities. Arches on the north side of the churches in Zaz and Saleh suggest pre Christian buildings originally stood on the sites. Ancient Assyro Babylonian religion is believed to have survived in the region until as late as the 18th century. In 586 B. C. the prophet Ezekiel mentions the famed wine of Izlo, on the southern edge of the plateau of Tur Abdin, in his prophecy against Tyre. The Mor Gabriel Monastery, the oldest Syriac Orthodox church in the world, was founded in 397 by the ascetic Mor Shmu'el (Samuel) and his student Mor Shem'un (Simon). According to tradition, Shem'un had a dream in which an Angel commanded him to build a House of Prayer in a location marked with three large stone blocks. When Shem'un awoke, he took his teacher to the place and found the stone the angel had placed. At this spot Mor Gabriel Monastery was built. In Late Antiquity, the area was part of the Roman Empire's province of Mesopotamia and an important centre of Roman Christianity, called in Mons Masius or Izla. The fortress of Rhabdion was mentioned by the 6th century Greek historian Procopius, while the 6th century Notitia Antiochena and the work of the 7th century Greek geographer George of Cyprus both attest that Turabdium was an episcopal see.
Қазіргі заманғы
Гонт Бірінші дүниежүзілік соғыс басталар алдында ассириялықтардың саны 500 000 мен 600 000 аралығында болғанын бағалаған, бұл Осман империясының санағы бойынша көрсетілгеннен әлдеқайда жоғары көрсеткіш. Диярбекир вилаятіндегі Мидят қаласы Осман империясында ассириялықтардың көпшілік тұратын жалғыз қаласы болды, бірақ ол сириялық православиеліктер, халдейлер және протестанттар арасында бөлінген. Сириялық православиелік христиандар Мидяттың төбелі ауылдық аймақтарында, Тур Абдин деп аталатын жерде шоғырланған, онда олар шамамен 100 ауылда тұрып, ауыл шаруашылығымен немесе қолөнермен айналысты. Сириялық православиелік мәдениеті Мардинге жақын (Тур Абдиннің батысында) орналасқан екі монастырда – Мор Габриэль мен Дейрульзафаранда қалыптасқан. Сириялықтардың негізгі қоныстанған аймағынан тыс, Диярбакыр, Урфа, Харпут және Адиаман қалаларында, сондай-ақ ауылдарда да көптеген ассириялықтар тұрды. Тур Абдиннің сириялық тұрғындарынан өзгеше, осы сириялықтардың көпшілігі басқа тілдерде сөйлеген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясы жасаған геноцидте (сирия тілінде Сайфо, яғни ‘қылыш’) 300 000 ассириялық/сириялық христиан қаза болды. Соңғы онжылдықтарда күрдтерге қарсы түрік ассимиляциялық саясаты мен күрдтердің қарсылығының арасында қалған көптеген ассириялықтар/сириялықтар аймақтан қашып кетті немесе қаза тапты. Бүгінде олардың саны шамамен 5000-қа жуық, бұл 30 жыл бұрынғы христиан халқының төрттен бір бөлігін құрайды. Көбінесе олар Сирияға (олар Қамышлы қаласын салған жерге), Еуропаға (әсіресе Швеция, Германия, Ұлыбритания және Нидерланды), Австралия мен АҚШ-қа көшіп кетті. Соңғы жылдары бірнеше отбасы Тур Абдинге қайта оралды. Көші-қонның салдарынан, қазіргі Түркиядағы сириялықтардың негізгі тұрғын аймағы – Стамбул, онда 12 000-нан 18 000-ға дейін адам тұрады, және олар 30 ауылға, кішкентай елді мекендерге және қалаларға таралып орналасқан.
Gaunt has estimated the Assyrian population at between 500,000 and 600,000 just before the outbreak of World War I, significantly higher than reported on Ottoman census figures. Midyat, in Diyarbekir vilayet, was the only town in the Ottoman Empire with an Assyrian majority, although divided between Syriac Orthodox, Chaldeans, and Protestants. Syriac Orthodox Christians were concentrated in the hilly rural areas around Midyat, known as Tur Abdin, where they populated almost 100 villages and worked in agriculture or crafts. Syriac Orthodox culture was centered in two monasteries near Mardin (west of Tur Abdin), Mor Gabriel and Deyrulzafaran. Outside of the area of core Syriac settlement, there were also sizable populations in the towns of Diyarbakır, Urfa, Harput, and Adiyaman as well as villages. Unlike the Syriac population of Tur Abdin, many of these Syriacs spoke other languages. During World War I, 300,000 Assyrian/Syriac Christians were killed in the Ottoman Empire's Genocide in Syriac called Sayfo, or 'the sword'). In the last few decades, caught between Turkish assimilation policies against Kurds, and Kurdish resistance, many Assyrians/Syriacs have fled the region or been killed. Today there are only 5,000, a quarter of the Christian population thirty years ago. Most have fled to Syria (where the city of Qamishli was built by them), Europe (particularly Sweden, Germany, the United Kingdom and the Netherlands), Australia and the United States. In the past few years, a few families have returned to Tur Abdin. Due to migration, the Syriacs' main residential area in Turkey today is Istanbul, where between 12,000 to 18,000 lives there. and they are spread among 30 villages, hamlets, and towns.
Соңғы соғыс
2006 жылдың 10 ақпанында және келесі күні Тур Абдиннің Мидят қаласында ірі демонстрациялар өтті. Jyllands Posten газетінде жарияланған Мұхаммед карикатураларына наразы болған мұсылмандар қаланың жаңа бөлігі – Эстельде жиналып, ассириялықтар/сириялықтар тұратын Мидяттың ескі бөлігіне (6 шақырым қашықтықта) шеру тастады. Полиция ескі Мидятқа жетпес бұрын халық толқуын тоқтатты. 2008 жылы Мор Габриэль монастырына қатысты бірнеше сот процесі басталды. Кейбір жергілікті күрд ауылдары монастырь 1930 жылдан бері салық төлеп келген жерді өздеріне тиесілі деп талап етуге тырысты және монастырьға қарсы басқа да айыптар тақты. Бұл Еуропа және Түркия бойынша дипломатиялық және адам құқықтары саласындағы маңызды шараларға алып келді.
On 10 February 2006 and the following day, large demonstrations took place in the city of Midyat in Tur Abdin. Muslims angry about the Jyllands Posten Muhammad cartoons gathered in Estel, the new part of the city, and started to march towards the old part of Midyat (6 kilometers away), where the Assyrians/Syriacs live. The mob was stopped by the police before reaching old Midyat. In 2008 a series of legal challenges were made against the monastery of Mor Gabriel. Some local Kurdish villages sought to claim land on which the monastery had paid taxes since the 1930s as belonging to the villages, and made other accusations against the monastery. This led to considerable diplomatic and human rights action throughout Europe and within Turkey.