Кіріспе
Сириядағы қала Ракка (ٱلرَّقَّة, сондай-ақ Ракка) – Сириядағы қала. Евфрат өзенінің сол жағалауында, Алеппоның шамамен шығысында орналасқан. Сирияның ең үлкен бөгеті – Табка бөгетінің шығысында жатыр. Эллиндік, римдік және византиялық қала және епископтық Каллиник (бұрын латын, ал қазір маронит католик титулдық орын) 796 және 809 жылдар аралығында Харун әл-Рашид билігі кезінде Аббасид халифатының астанасы болды. Сонымен қатар, 2014-2017 жылдар аралығында Ислам мемлекетінің де астанасы болды. 2021 жылғы ресми санақ бойынша халқы 531 952 адамды құрайтын Ракка – Сириядағы алтыншы ірі қала. Сирия азаматтық соғысы кезінде 2013 жылы қаланы сириялық оппозиция, ал кейін Ислам мемлекеті басып алды. Ислам мемлекеті 2014 жылы осы қаланы өз астанасы деп жариялады. Қаланың негізін салуды Ұлы Александрға байланыстырып, оның тиімді орналасқан жерін негізгі себеп деп көрсетеді. Парфиялық бекеттердегі Характың Исидоры да қаланың негізін Александрға жатқызады. Алайда, Аппиан Никефорионды Селевкид патшасы Селевк I Никаторға (б.з.д. 301–281 жылдары билеген) тиесілі деп санайды. Никефорион, Антемозиас сияқты басқа қалалармен бірге, македониялықтар құрған және грекше атқа ие болған.
Raqqa (ٱلرَّقَّة, also Rakka) is a city in Syria on the left bank of the Euphrates River, about east of Aleppo. It is located east of the Tabqa Dam, Syria's largest dam. The Hellenistic, Roman, and Byzantine city and bishopric Callinicum (formerly a Latin and now a Maronite Catholic titular see) was the capital of the Abbasid Caliphate between 796 and 809, under the reign of Harun al Rashid. It was also the capital of the Islamic State from 2014 to 2017. With a population of 531,952 based on the 2021 official census, Raqqa is the sixth largest city in Syria. During the Syrian Civil War, the city was captured in 2013 by the Syrian opposition and then by the Islamic State. ISIS made the city its capital in 2014. attributes its founding to Alexander the Great, citing the advantageous location as the rationale behind its establishment. Similarly, Isidore of Charax, in the Parthian Stations, also credits its foundation to Alexander. Conversely, Appian includes Nikephorion in a list of settlements he attributes to Seleucid King Seleucus I Nicator (reigned 301–281 BC). Nikephorion, alongside other cities like Anthemousias, was established by Macedonians and bore a Greek name.
Ерте ислам кезеңі
639 немесе 640 жылы қала мұсылман басқыншысы Ияд ибн Ганмның қолына түсті. Содан бері ол араб тілінде әл-Раққа немесе "батырақ" деп аталады. ), және оның кем дегенде төрт монастыры болды, олардың ішінде әйгілісі – Әйгілі Закхеус монастыры. Қалада 12 ғасырға дейін еврей қауымы өмір сүрген, саяхатшы Бенжамин Тудела оны аралап, синагогасына барған. Кем дегенде Омейядтар кезеңінде қалада шағын сабиан діншілдері де болған. Ибн Ганмнан кейін Раққа мен Джазираның әкімі Саид ибн Әмір ибн Хидйам қаладағы алғашқы мешітті салдырды. Кейіннен ғимарат монументальді көлемге дейін кеңейтілді, шамамен 15 метрдей, және мүмкін 10 ғасырдың ортасында төртбұрышты кірпіштен жасалған минарет салынды. Мешіт 20 ғасырдың басына дейін сақталды, 1907 жылы неміс археологы Эрнст Герцфельд оны сипаттады, бірақ кейін жоғалып кетті. Мұхаммедтің көптеген сахабалары Раққада тұрған. 656 жылы Бірінші фитна кезінде Сиффин шайқасы, Әли мен Омейяд Муавия арасындағы шешуші шайқас Раққадан батысқа қарай өтті. Әлидің бірнеше ізбасарларының (мысалы, Аммар ибн Ясир мен Увайс әл-Қарани) қабірлері Раққада орналасқан және қажылыққа бару орындарына айналды. Қалада Әлидің қолтаңбасы бар бағана да болған, бірақ ол 12 ғасырда алынып, Алепподағы Гаут мешітіне жеткізілді. Исламның аймақты жаулап алуы аймақтағы сауда жолдарын көп бұзбады, және Византия монеталары 655 жылға дейін Раққаға келіп түсе берді. Византия үкіметі бұл аймақты уақытша қарсылық көрсеткен жер деп қараған болуы мүмкін. Раққадан батысқа қарай Харун әл-Рашид тұсында салынған аяқталмаған Жеңіс монументі орналасқан. Ол 806 жылы Кіші Азиядағы Византияның Гераклея қаласын бағындыруын еске алу үшін салынған деседі. Басқа теориялар оны космологиялық оқиғалармен байланыстырады. Ескерткіш диаметрі бойынша дөңгелек қабырғалы қоршаудың ортасында орналасқан төртбұрышты ғимараттың құрылымында сақталған. Бірақ жоғарғы бөлігі Харун әл-Рашидтің Үлкен Хорасанда кенеттен қайтыс болуына байланысты аяқталмады. Харун әл-Рашид Раққадағы сумен жабдықтауға да инвестиция жасады. Жазушы Ибн әл-Самани бір ғасырдан кейін осы өзгерісті жазбаға алды. Археологтар бұл порттың іздерін тапқан жоқ, бірақ ол Евфрат өзенінің жағасындағы әл-Мухтариканың оңтүстігінде орналасқан болуы мүмкін, себебі ол қаланың негізгі сауда орталығына жақын болған. 1800-1803 жылдар аралығында провинцияны күрдтердің Милли тайпасының әйгілі Милли Тимур пашасы басқарды. 1820 жылдардан бастап Раққа жартылай көшпелі арабтардың 'Афадла тайпалық конфедерациясы үшін қыстау орны болды және ол археологиялық қалдықтарынан басқа ештеңе емес еді. 1864 жылы Османлылар Аббасидтер қоршауының оңтүстік-шығыс бұрышында Қарақұл янысар гарнизонын құрды, бұл қазіргі Раққа қаласының қайта жаңғыруына әкелді. Раққаға қоныс аударған алғашқы отбасыларды айналасындағы жартылай көшпелі араб тайпалары "Гул" деп атады, олар Аббасидтер қоршауында янысар гарнизонының жанында қоныстану құқығын сатып алды. Олар қазіргі Раққаның алғашқы ғимараттарын салу үшін қоршаудың ежелгі кірпіштерін пайдаланды. Олар көрші тайпалардан шабуылдардан қорқудан басқа, айналасындағы араб тайпаларының қорғауында болды. Олар Осман гарнизонының батысындағы аумақты иеленді.
20 ғасыр
20 ғасырдың басында Кавказ соғысынан келген черкес босқындарының екі толқыны Осман империясынан Аббасидтер қоршауының батысындағы жерлерді алды. Ракка – Сириялық оппозиция басып алған алғашқы провинциялық орталық. «Әл-Қаидамен» байланысты «Әл-Нусра майданы» спорт орталығында шариғат сотын ашты, ал 2013 жылдың маусым айының басында Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті Раккадағы бас кеңсесінде арыз-шағымдарды қабылдауға дайын екенін хабарлады.
Көші-қон
Алеппо, Хомс, Идлиб және басқа да мекендеген елді жерлерден қалаға адамдардың қоныс аударуы елдегі азамат соғысының салдарынан болды, ал кейбір адамдар Раққаны оған көшіп келгендердің көптігіне байланысты "революцияның қонақ үйі" деп атады.
Ислам мемлекетінің де-факто астанасы (2014 жылдың қаңтары - 2017 жылдың қазаны)
ИМИР 2014 жылдың 13 қаңтарына дейін Ракка қаласының толық бақылауын алды. ИМИ қаладағы алавиттерді және Башар Асадты қолдайтындар деп күдіктенгендерді өлімге кесті, сондай-ақ қаланың шиит мешіттерін және христиан шіркеулерін, мысалы Армения католик шейіт шіркеуін қиратты. Бұл шіркеу кейіннен ИМИ полиция бас штабына және жаңа жауынгерлерді тартуға міндеттелген Ислам орталығына айналды. Азамат соғысы басталғанға дейін қала тұрғындарының шамамен 10% құраған Ракканың христиан халқы көбінесе қаладан қашып кетті. 2015 жылдың 15 қарашасында Франция, екі күн бұрын Парижде болған шабуылдарға жауап ретінде, Раккадағы ИДИЛ нысандарына шамамен 20 бомба тастады. Үкіметтік көздер 2016 жылдың 5-7 наурызы аралығында ИМ-ге қарсы көтеріліс болғанын хабарлады. 2016 жылдың 26 қазанында АҚШ қорғаныс министрі Эш Картер Ракканы ИМ-ден қайтарып алуға бағытталған шабуыл бірнеше апта ішінде басталатынын мәлімдеді. АҚШ қолдауымен Сирия демократиялық күштері (СДҰ) 2017 жылдың 6 маусымында Ракка үшін екінші шайқасты бастады және 2017 жылдың 17 қазанында қалада жеңіске жеткенін жариялады. АҚШ басқаруымен жүргізілген бомбалау салдарынан қаланың көп бөлігі, соның ішінде азаматтық инфрақұрылым да қирады. Шамамен 270 мың адам Раккадан қашып кетті.
Салдары
2017 жылдың қазан айының соңында Сирия үкіметі мәлімдеме жасады: "Сирия АҚШ және оның «одас» деп аталатын күштерінің Ракка қаласын ИСИД-тен азат еткені туралы мәлімдемелерін халықаралық қоғамдық пікірді осы одастың Ракка провинциясында жасаған қылмыстарынан аударуға бағытталған жалғандық деп санайды. Одас қала мен оған жақын елді мекендерді қасақана және қатыгездікпен бомбалау салдарынан Ракка қаласының 90 пайыздан астамы қиратылды, сондай-ақ барлық қызметтер мен инфрақұрылымдар жойылды және ондаған мың жергілікті тұрғындар қаладан кетуге және босқындарға айналуға мәжбүр болды. Сирия Ракканы әлі де оккупацияланған қала деп санайды, және Сирия Араб армиясы оған кірген кезде ғана азат етілген деп есептеледі".
Сирияның Демократиялық күштері бақылауында (2017 жылдың қазанынан қазіргі уақытқа дейін)
2019 жылдың маусым айына қарай 300 000 тұрғын қалаға оралды, оның ішінде 90 000-ы ішкі көшіп-қонушылар болды, ал қаладағы көптеген дүкендер қайта ашылды. Глобалды коалиция мен Ракка азаматтық кеңесінің күш-жігерімен бірнеше мемлекеттік ауруханалар мен мектептер қайта ашылды, стадион, Ракка мұражайы, мешіттер мен саябақтар сияқты қоғамдық ғимараттар қалпына келтірілді, жастарға арналған экстремизмге қарсы білім беру орталықтары құрылды және жолдарды, айналма жолдарды және көпірлерді қайта құру және қалпына келтіру, күн энергиясымен жұмыс істейтін көше жарығын орнату, суды қалпына келтіру, миналарды жою, қоғамдық көлікті қайта құру және үйінділерді жою жүргізілді. Алайда, аймақты тұрақтандыруға арналған жаһандық коалицияның қаржыландыруы шектеулі болды, ал коалиция Женева процесі арқылы Сирияның болашағы үшін бейбіт келісімге қол жеткізілгенге дейін кез келген ауқымды көмек тоқтатылатынын мәлімдеді. Тұрғын үйлер мен коммерциялық ғимараттарды қайта салу тек азаматтық тұрғындардың міндетіне жүктелді, кейбір аудандарда үйінділердің болуы, электр қуаты мен сумен үздіксіз қамтамасыз етудің қиындығы, мектептердегі негізгі жабдықтардың жетіспеуі және ИСИЛ ұйымының жасырын топтары мен жарыққыш құрылғыларының (IED) қаупі сақталып тұр. 2018 жылдың жазында қалада СДҚ-ға қарсы шағын наразылық акциялары өтті. 2019 жылдың 7 ақпанында СДҚ медиа орталығы қалада 63 ИСИЛ оператившісінің ұсталғанын хабарлады. СДҚ мәлімдемесіне сәйкес, ұсталғандар жасырын топтың құрамында болды және олардың барлығы 24 сағат ішінде ұсталды, бұл күні бұрын қалада енгізілген коменданттық сағатты аяқтады. 2019 жылдың ақпан айының ортасында Әл-Фухейха ауыл шаруашылығы маңындағы егістік жердің астында шамамен 3500 адамның денесі бар жаппай қабір табылды. Бұл ИСИЛ билігінен кейін табылған ең үлкен жаппай қабір еді. Тәндер ИСИЛ қалада билік құрған кезде жасалған жазалаулардың құрбандары екені хабарланды. 2019 жылы халықаралық ұйымдар Ракка азаматтық кеңесімен бірлесіп "Қорғау жобасын" іске қосты, бұл жоба жарым-жартылай қираған ғимараттардың тұрғындарына оларды қайта құруға көмектесу үшін қаржылай көмек берді. 2019 жылдың сәуірінде Евфрат өзеніндегі Ескі Ракка көпірінің қалпына келтіру жұмыстары аяқталды. Көпір 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық күштермен салынған. 2019 жылдың мамыр айында Раккадағы Ұлттық аурухана қалпына келтіру жұмыстарынан кейін қайта ашылды. 2019 жылы Түркияның Солтүстік-Шығыс Сирияға шабуыл жасауының салдарынан СДҚ Сирия Араб Армиясын өзінің бақылауындағы аймақтарға, соның ішінде Ракка аймағына кіруге шақырды, бұл Түркия әскерлерінің Солтүстік Сириядағы аумақтарды басып алуын болдырмау мақсатында жасалған келісімнің бір бөлігі болды.
Сирия үшін сканерлеу жобасы (2017-2018 жж.)
Ракка мұражайында көптеген саз жазуы бар балшық тақташалар мен көптеген басқа да заттар соғыс салдарынан жоғалып кетті. Осы тақташалардың бір бөлігін Лейден қаласынан келген археологтар Tell Sabi Abyad-та қазып шығарды. Қазба жұмыстарына қатысқан команда Нидерландыдағы келешек зерттеулер үшін тақташалардың силикон резеңке қалыптарын соғыс басталмас бұрын жасап алды. Түпнұсқа тақташалар тоналып кеткендіктен, бұл қалыптар Солтүстік Сирияның б.з.д. 12 ғасырының бір бөлігіне куәлік ететін жалғыз дерек көзіне айналды. Шамамен отыз жылға ғана шыдайтын қалыптар ұзақ мерзімді шешім бола алмады, сондықтан түпнұсқалардың жоғалуына қарсы тұру үшін оларды цифрландыру қажет болды. Осылайша, Сирияны сканерлеу (SfS) жобасы және Феодосий бұрынғы жарлығын кері қайтарды. 451 жылы Калиник епискобы Дамиан Халкидон соборында қатысты, ал 458 жылы Александриялық Протерий қайтыс болғаннан кейін провинция епископтары император Лео I Тракияға жазған хатқа қол қойды. 518 жылы Паулюс антихалкидондық Север Антиохияға қосылғаны үшін қызметтен алынды. Каллиникте 6 ғасырдың ортасында Иоанн епископ болды. Сол ғасырда Notitia Episcopatuum епархияны Осрхоен астанасы Эдессаның қарастырылатын аймағы ретінде тізімдеді.
Титулдық көріністер
Каллиник енді тұрғын үй епископтығы емес, католик шіркеуі оны екі рет титулярлық орын ретінде тізімдеді, Озроэна провинциясының митрополитіне бағынышты ретінде: біріншісі латын (кейіннен жойылған) және қазіргі уақытта маронит титулярлық епископтығы.
Дін және мәдениет
Раккада елеулі шиит қауымы болған ешқашан. Увейс әл-Қарани Ракканың маңызды діни тұлғасы және оны қаланың "қамқор қасиеттісі" деп атауға болады. Оған жауап ретінде ИДИЛ осы топтың мүшелерін өлтірді. 2017 жылы RBSS түсірген қала туралы фильм халықаралық аренада көрсетіліп, сол жылы Санденс кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетіліп, жүлдеге ие болды. 2016 жылдың қаңтар айында Софи Касики есімді француз авторы 2015 жылы Парижден қоршаудағы қалаға көшіп келгені туралы кітап жариялады, онда ол ауруханада жұмыс істеуге алданған және кейін ИДИЛ-ден қашып құтылған.
Көлік
Сирия азаматтық соғысына дейін қалаға Сирия теміржолдары қызмет көрсетті.