Кіріспе

Сирияның географиялық ерекшеліктері

Сирия Батыс Азияда, Арабия түбегінің солтүстігінде, Жерорта теңізінің шығыс жағасында орналасқан. Солтүстікке қарай Түркия, батысқа және оңтүстік-батысқа қарай Ливан мен Израиль, шығысқа қарай Ирак, оңтүстікке қарай Иорданиямен шектеседі. Оның батысында тау жоталары және ішкі аймақтарда тік жарлы жерлер бар. Шығысында Сирия шөлі, ал оңтүстігінде Джабал әл-Друз таулары орналасқан. Евфрат өзені осы аймақты екіге бөледі. 1973 жылы Евфрат өзенінде салынған бөгет нәтижесінде Асад көлі пайда болды, ол Сириядағы ең ірі көл. Сирияның ең биік нүктесі – Ливан шекарасындағы Хермон тауы. Ылғалды Жерорта теңізі жағалауы мен құрғақ шөл аймақтарының арасында, елдің үштен екі бөлігін қамтитын жартылай шөлді тік аймақ жатыр, ол шөлден соққан ыстық, құрғақ желдерді қабылдайды. Сирияның жерінің 28 пайызы егістікке жарамды, 4 пайызы тұрақты егістік дақылдарына, 46 пайызы жайылымдарға, ал тек 3 пайызы орман мен бұталы жерлерге арналған. Сирия он төрт әкімшілік облысқа немесе мухафазаға (бірлік: мухафаза) бөлінген. Әкімшілік облыстар жалпы алпыс ауданға немесе манатикке (бірлік: минтақа), ал аудандар тағы да кіші аудандарға немесе науахиға (бірлік: нахия) бөлінеді. Елорда Дамаск – Сириядағы екінші ірі қала, ал оның агломерациясы жеке әкімшілік облыс құрайды. Солтүстік Сириядағы Алеппо (халық саны 2,301,570) – ең ірі қала. Латакия және Тартус Жерорта теңізіндегі Сирияның маңызды портылары болып табылады.

Географиялық аймақтар

Бұл аймақтың ауданы шамамен 185 180 шаршы километрді құрайды, оның ішінде шөлдер, жазықтар мен таулар бар. Ол жағалау аймағына және әлдеқайда үлкен шығыс жазығына бөлінеді. Жағалау аймағының батысындағы өңірде екі тау белдеуі тар шеңбер құрып, шұңқырды қоршап жатыр. Климаты көбінесе құрғақ, елдің үштен екі бөлігінде жылдық жауын-шашын мөлшері аз. Егістік жер – мемлекеттің ең маңызды табиғи ресурсы, оның көлемін арттыру үшін суару жобалары жүзеге асырылуда.

Жағалаудағы жазық

Жерорта теңізі бойымен Түркия шекарасынан Ливанға дейін тар жағалау жазығы созылып жатыр. Құмды төбелермен жабылған осы жағалаудың тегістігі тек таулардан теңізге қарай созылатын мүйістермен ғана бұзылады. Басты порлар – Латакия және Тартус. Сирия Жерорта теңізінің жағалауынан белгілі бір аумақтық шектерді талап еткен. Бірақ 2003 жылы Сирия Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы бойынша рұқсат етілген 12 теңіздік шақырымға сәйкес, теңіз аймақтарын бір жақты түрде жариялады.

Биіктік аймақтар

Жағажайлық жазыққа параллель орналасқан Джабал ан-Нусайрия тау тізбегінің орташа биіктігі теңіз деңгейінен 1212 метрден асады; ең биік шыңы – Наби Юнис, теңіз деңгейінен 1575 метр биіктікте. Батыс беткейлері ылғалға толы батыс теңіз желдерін ұстап алады, сондықтан олар шөлден соққан ыстық, құрғақ желдерді ғана қабылдайтын шығыс беткейлеріне қарағанда құнарлырақ және халыққа толы. Ливан шекарасына және Анти-Ливан тауларына жеткенше Джабал ан-Нусайрия жотасы аяқталады, содан кейін Хомстан Ливанның Триполи портына дейін өтетін тас жол мен темір жол өтетін «Хомс ойысы» деп аталатын дәліз қалдырылады. Хомс ойысы ғасырлар бойы жағалаудан елдің ішкі аймақтарына және Азияның басқа бөліктеріне сауда мен шапқындардың таралған жолы болды. Шығысқа қарай әл-Ансария тауларының жолы Джабал аз-Завия тау тізбегінен және жазық аймағынан Ал-Габ аңғарымен бөлінеді, ол бұрмаланып ағатын Оронт өзенімен кесілген құнарлы, суарылатын кеңістік. Ішкі және оңтүстікке қарай Сирия мен Ливан шекарасында Анти-Ливан таулары теңіз деңгейінен 2700 метрден асатын биіктікке көтеріледі және шығысқа қарай жазық аймаққа қарай кеңейеді. Шығыс беткейлерінде жауын-шашын және өсімдік жамылғысы аз, соңында шөлмен бірігеді. Оңтүстік-батыста Сирия мен Ливан шекарасындағы биік Ермон тауы (Жабаль аш-Шейх) Жерорта теңізінен жаңбыр әкелетін желдер соғатын Хауран жазығына қарай төмендейді. Дегенмен, Ермон тауының ең төменгі бөліктерін қоспағанда, қалған бөліктерінде адам тұрмайды. Дамасктың оңтүстігінде және Анти-Ливан тауларының шығысында орналасқан жанартау конустарының кейбіреуі 900 метрден асады және бұрын құнарлы болған Хоран жазығында шашырап жатыр. Хауранның оңтүстік-батысында елдің друздар халқының мекені – Джабал әл-Друз тау тізбегінің жоғары жанартау аймағы орналасқан. Бұл Сауд Арабиясына дейін созылатын Харрат аш-Шаам вулканикалық алабының бір бөлігі. Джабал әл-Друздың солтүстік-шығысында жерсеріктік суреттерде көрінетін Аль-Сафа деп аталатын үлкен лава алаңы бар.

Шығыс жазық

Бүкіл шығыс жазық аймағы төменгі тау тізбегімен кесіледі, оған Джабал ар-Руак, Джабал Абу Ружмайн және Джабал Бишри жатады, олар Джабал Аль-Арабтан Евфратқа қарай солтүстік-шығысқа қарай созылады. Осы таулардың оңтүстігінде Хамад деп аталатын шөлді, құнарсыз аймақ орналасқан. Джабал ар-Руактың солтүстігінде және Хомс қаласының шығысында Хомс шөлдігі деп аталатын тағы бір құнарсыз аймақ бар, оның беті тығыз қышпен жабылған. Түркия тауларынан бастау алып, Сирия арқылы Иракқа көлбеу бағытта ағатын Евфрат өзенінің солтүстік-шығысында құнарлы Жазира аймағы жатыр. Бұл аймақ Евфраттың екі саласы – Балык және Хабур арқылы суға ие. 1960-1970 жылдары суару жүйесі жақсартылып, астық пен мақтаның мол өнімі қамтамасыз етілді. Жазираның ең солтүстік-шығыс бөлігінде мұнай мен табиғи газ кендерінің табылуы аймақтың экономикалық әлеуетін едәуір арттырды.

Су

Елдің су жолдары оның ауыл шаруашылығы дамуы үшін маңызды рөл атқарады. Ең ұзын және ең маңызды өзен – Евфрат, ол Сирияның су ресурстарының 80 пайыздан астамын құрайды. Оның негізгі сол жағалауындағы Балык және Хабур өзендері – Сирия мен Түркия шекаралық аймағында бастау алатын шағын, жыл бойы суы толық өзендер. Евфраттың оң жағалауындағы қосалқы өзендер көбінесе вади деп аталатын шағын маусымдық арналар. 1973 жылы Сирия Ракка қаласынан жоғары орналасқан Евфрат өзенінде Табка бөгетін салуды аяқтады. Бөгет арқасында Асад көлі (Бухайрат әл-Асад) деп аталатын су қоймасы құрылды, оның ұзындығы шамамен 80 километр, ал ені орташа есебімен сегіз километрді құрайды. Дамасктың шығысындағы құрғақ жазық аймағындағы оазистер, арналар және батпақтар мен шағын көлдерге құятын бірнеше өзендер жергілікті суаруға қажетті сумен қамтамасыз етеді. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Барада, ол Анти-Ливан тауларында басталып, шөлге сіңіп кететін өзен. Барада Дамаск маңындағы Аль-Гута оазисін жасайды. Бұл 370 шаршы километрді алып жатқан жасыл аймақ Дамаскке ежелгі заманнан бері гүлденуге мүмкіндік берді. 1980 жылдардың ортасында Аль-Гутаның аумағы Дамаск қаласынан оазиске жақын орналасқан қалалық үйлер мен жеңіл өнеркәсіптің кеңеюіне байланысты біртіндеп азая бастады. Жазира аймағындағы жерлер Хабур өзенінің (Нахр әл Хабур) суларымен суарылып, егістікке айналдырылды. Тартус және Латакия облыстары арасындағы шекараны белгілейтін Синн өзені, Латакия портынан оңтүстік-батысқа қарай 32 шақырым жердегі Джабал ан-Нусейрияның батысындағы аумақты суару үшін пайдаланылады. Оңтүстікте жоғарғы Ярмук өзенін толықтыратын бұлақтар Харанды суару үшін басқа бағытқа бұрылады. Жер асты су қоймалары, көбінесе табиғи бұлақтар, суару және ауыз су үшін қолданылады. Жер асты су ресурстарына ең бай аймақ – Аль Габ, онда минутына мыңдаған литр су беретін 19 ірі бұлақ және жер асты өзендері бар.