Кіріспе
Венгр-канадтық статистик Иван Петер Феллеги, OC (венгр тілінде: Fellegi Péter Iván; 1935 жылдың 22 маусымында туған) – венгр-канадтық статистик және зерттеуші, 1985 жылдан 2008 жылға дейін Канаданың Бас статистигі қызметін атқарды. Халықаралық Статистикалық Институттың бұрынғы президенті, Канада Статистикалық Қоғамының құрметті мүшесі және Корольдік Статистикалық Қоғамының құрметті мүшесі, сондай-ақ басқа да қауымдастықтардың мүшесі доктор Феллеги статистиканың түрлі салалары, ықтималдық, математика, статистиканың әлеуметтік және экономикалық салдары, сонымен қатар статистикалық ұйымдарды табысты басқару туралы көптеген академиялық және ғылыми еңбектердің авторы немесе авторларының бірі. Өз саласындағы құнды сарапшы және өмірін Канада халқына қызмет етуге арнаған үлгілі мемлекеттік қызметкер Феллеги көптеген наградалармен және құрметпен марапатталды, оның ішінде алты құрметті докторлық диплом, Канада ордені, Венгрия Республикасының Еңбегі үшін ордені, Канадтық саясатты зерттеулер бастамасының мансаптық жетістіктері және Канада мемлекеттік қызметіндегі ең үлкен жетістіктері. 2008 жылдан бері ол Канада Статистикасында Бас статистик зейнеткері болып табылады және бүгінге дейін кеңсесін сақтап келеді.
Ivan Peter Fellegi, OC (Hungarian: Fellegi Péter Iván; born June 22, 1935) is a Hungarian Canadian statistician and researcher who was the Chief Statistician of Canada from 1985 to 2008. Former President of the International Statistical Institute, Honorary Member of the Statistical Society of Canada and Honorary Fellow of the Royal Statistical Society among other associations, Dr. Fellegi has authored or co authored extensive academic and research papers about various aspects of statistics, probability, mathematics, the social and economic implications of statistics, and the successful management of statistical organizations. An invaluable expert in his field and an exemplary public servant who has dedicated his career to serving the Canadian public, Fellegi has been honored with numerous awards and accolades, including six honorary doctorates, the Order of Canada, the Order of Merit of the Hungarian Republic, Career Achievement Award of the Canadian Policy Research Initiative, and the Outstanding Achievement Award of the Public Service of Canada. Since 2008, he has been the Chief Statistician Emeritus at Statistics Canada, where he continues to maintain an office today.
Ерте өмір
Венгрияның Сегед қаласында туған Феллеги 1956 жылы Венгрия көтерілісі басылған кезде Эөтвос Лоранд университетінде математикалық білімін аяқтауға ұмтылып жатқанда оқиға орын алды. 21 жасында анасы оның туберкулезбен ауырғанын растау үшін мейірімді дәрігерге жүгінді, осылайша ол Аустрия шекарасына емделуге баруға мүмкіндік алды. Алайда, алдын ала келісілген контрабандистер табылмай, бірақ бірнеше жергілікті жасөспірімдер, жергілікті ағаш кесушінің көмегімен, оны және оның туысын орыс күзетінен қауіпсіз жерге шығаруға келісті. Екеуі де қараңғы түнгі уақытта тауларды кезіп, Австрия шекарасына аман-есен жетті. Содан кейін Феллеги Канаданың Онтарио провинциясындағы Оттава қаласына, үлкен әпкесіне қосылып, Канада Статистика басқармасында (бұл кезде Доминион Статистика бюросы деп аталған) жұмыс істеуге кірісті. 1957 жылы Феллеги Карлтон университетіндегі түнгі курстарда оқуын аяқтады. 1958 жылы ол Карлтон университетінің ғылым магистрі дәрежесін алған тұңғыш студент болды. 1961 жылы математикалық статистика бойынша докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, ол Карлтонның алғашқы Ph.D. түлегі атанды. Оның бағдарламасы үшін оқу жоспары болмағандықтан, оның зерттеулері көбінесе өздігінен жүргізілді. Математикалық статистика оның өміріне айналғанмен, Феллегидің ең бағалысы – әдебиет және поэзия болды. 14 жасында ол Венгрия Жазушылар одағының ең жас мүшесі болды. Университетке түсу емтихандарына дайындалып жатқанда оқу бағытын өзгертті. Профессорларының кеңесіне қарамастан, математика нақты ғылым екенін және әдебиетке қарағанда интерпретацияға азырақ ұшырайтынын шешті, сондықтан 1953 жылы математикадан емтихан тапсырып, елі бойынша үздік бес студенттің қатарына ілікті.
Мансап
1957 жылы Феллеги ағылшын немесе француз тілдерін толық меңгермеген және Канада азаматы болмаған күйінде Канада статистикасында статистик ретінде жұмысқа қабылданды. 1962 жылы Феллеги сынама алуды зерттеу және консультация бөлімінің директоры болып тағайындалды, ал 1965 жылы ол сынама алуды зерттеу және консультация штатының директоры болып тағайындалды, кейін 1971 жылы әдістеме және жүйелер басқармасының бас директоры болды. 1973 жылы бас статистик көмекшісі, 1984 жылы бас статистик орынбасары болып жоғарылатылды. Statistics Canada қызметінде Феллегидің екі зерттеу жұмысы, «Жазуларды байланыстыру теориясы» (1969) және «Автоматты түзету және толықтыруға жүйелі тәсіл» (1973) 1934 және 1990 жылдар аралығында жарияланған 19 маңызды зерттеудің қатарына енді. Бас статистик көмекшісі ретінде ол 1978 жылы президент Джимми Картер құрған АҚШ статистикалық жүйесін қайта ұйымдастыру жөніндегі АҚШ комиссиясында жұмыс істеу үшін ақысыз демалысқа шықты. 1985 жылдың 1 қыркүйегінде, 30 жылға жуық тәжірибесімен Феллеги Канаданың бас статистигі болып тағайындалды. Statistics Canada әлемдегі ең үздік статистикалық агенттіктердің бірі саналады және оның басшылығымен 1991 және 1993 жылдары The Economist журналы осы агенттікке жоғары баға берді. Феллеги 2008 жылдың 15 ақпанында 23 жылдық қызметтен кейін бас статистик қызметінен зейнетке шықты. Ол Канадаға ерікті түрде бас статистик ретінде қызмет етуді жалғастыруда. 1995-1997 жылдары Карлтон университетінің директорлар кеңесінің төрағасы болды. Халықаралық деңгейде ол 1993-1997 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясының Еуропалық статистиктер конференциясына төрағалық етті және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Статистика комитетінің алғашқы төрағасы болды. Осылайша ол ЭЫДҰ Статистика комитетінің және Еуропалық статистиктер конференциясының (бір-бірімен байланысты) міндеттерін үйлестіруде маңызды рөл атқарды. Карьерасының әртүрлі кезеңдерінде ол Халықаралық статистика институтының, Халықаралық зерттеу статистиктері қауымдастығының және Канада статистикалық қоғамының президенті болды. Ол көптеген халықаралық статистикалық жобаларға қатысты, соның ішінде Ұлттық ғылым академиясы арқылы АҚШ халық санағы бойынша жұмыстарға қатысты. Феллеги демократияға көшкеннен кейін туған Венгриясына статистикалық мәселелер бойынша кеңес берді және 2004 жылы Венгрия Республикасының Еңбегі үшін орденімен марапатталды. Ол сонымен қатар Швейцария мен Португалияның статистикалық жүйелерін қарауды тапсырды. Феллеги Канадада және әлемде статистика және мемлекеттік қызмет саласына қосқан үлкен еңбегі үшін танылды. 1965 жылы ол Америка статистикалық қауымдастығының мүшесі болып сайланды. 1992 жылы ол Канада орденінің мүшесі атанды, ал 1998 жылы офицер дәрежесіне көтерілді. Ол Халықаралық статистика институтының құрметті мүшесі және Корольдік статистикалық қоғамның құрметті мүшесі, Венгрия ғылым академиясының мүшесі және Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі. Оған Канада статистикалық қоғамының алтын медалі (1997), Еуропалық қауымдастықтың Роберт Шуман медалі (1997), Париж қаласының медалі (1999), Канада мемлекеттік қызметінің үздік жетістіктері сыйлығы (2002), Ресми тілдер комиссиясының басшылық сыйлығы (2002), Канада саясатын зерттеу бастамасының мансаптық жетістіктері сыйлығы (2002), Канада мемлекеттік қызметінің үздік мансаптық сыйлығы (2017) және Канада статистикасының үздік қызмет сыйлығы (2017) табысталды. Канаданың бас статистигі ретінде Феллеги тәжірибесімен бөлісіп, Statistics Canada қызметкерлеріне бағалы кеңес пен нұсқаулар беруді жалғастыруда. Ол өзінің жетістіктерінің көп бөлігін отбасының сүйіспеншілігі мен қолдауына, соның ішінде көп жылдар бойы әйелі Марика Феллеги мен екі қызына, екеуі де медицина саласында табысты маман болғандарына байланысты деп есептейді.
Таңдалған жарияланымдар
"Ұлттық статистикалық басқармаларда статистикалық әдістеме және әдістемелік зерттеулерді ұйымдастыру". Сауалнама әдістемесі 36, № 2 (2010). "Жоғары ұлттық статистикалық кеңсесінің тиімділігі: сырттан қарағандағы плюстері, минустері және қиындықтары". Ресми статистика журналы 21, № 2 (2005). Авторлары: Якоб Райтен. "Ресми статистиканың сенімділігін сақтау". Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясының Статистикалық журналы 21, № 3–4 (2004). "Ресми статистика – қысым мен қиындықтар. ISI президентінің шақырылған лекциясы, 2003" Халықаралық статистикалық шолу 72, № 1 (2004). "Ұлттық статистика институтының (ҰСИ) жұмысын бақылау". Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясының Статистикалық журналы 16, № 4 (1999). Авторлары: Гордон Брэкстон. "Статистикалық қызметтер – болашаққа дайындық". IASS/IAOS бірлескен конференциясының естеліктері, Мексика, 1998. Ұлттық статистика, география және ақпарат институты. "Әлеуметтік статистика жүйелеріне қарай". Халықаралық статистика институтының бюллетені. 51-ші сессияның материалдары, Стамбул, 1997. Майкл Вольфсонмен бірге жазылған. "Жетістікті статистикалық жүйенің ерекшеліктері". Халықаралық статистикалық шолу/Revue Internationale de la Statistique 64, № 2 (1996). "Талқылау: Раст, К. Ф., Онжылдық санаудың үздіксіз өлшеудің баламалары". Сауалнамалық зерттеу әдістері жөніндегі бөлімнің материалдары: Америка статистика қауымдастығының жылдық жиналысы, Торонто, 1994 жылғы 13–18 тамыз. Александрия, Вирджиния: Америка статистика қауымдастығы. "Ресми статистикадағы статистикалық саясат". Мемлекеттік статистика бөлімінің материалдары: Америка статистика қауымдастығының жылдық жиналысы, Торонто, 1994 жылғы 13–18 тамыз. Александрия, Вирджиния: Америка статистика қауымдастығы. "Талқылау: Тортора, Р. Д., Мискура, С. М. және Диллман, Д. А., 2000 жылғы санақ жобасына қарай: зерттеу нәтижелері". Сауалнамалық зерттеу әдістері жөніндегі бөлімнің материалдары: Америка статистика қауымдастығының жылдық жиналысы, Сан-Франциско, 1993 жылғы 8–12 тамыз. Александрия, Вирджиния: Америка статистика қауымдастығы. "Пікір: Фридман және Навиди: 1980 жылғы санақты түзетуіміз керек пе?" Сауалнама әдістемесі журналы 18, № 1 (1992). "Жоспарлау және басымдықтарды белгілеу – канадалық тәжірибе". 20 ғасырдың соңындағы демократиялық үрдістегі статистика: Еуропалық статистиктер конференциясының 40-шы пленарлық сессиясының мерейтойлық басылымы. Висбаден: Германия Федеративтік Республикасының Федералды статистика басқармасы, 1992. "Ресми статистикаға халықтың сенімін сақтау". Корольдік статистика қоғамының журналы. А сериясы (Қоғамдағы статистика) 154, № 1 (1991). "Канада статистикасындағы маркетинг". Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясының Статистикалық журналы 8, № 3–4 (1991). "Қартайған қоғамды шаруалай аламыз ба?" Канадалық экономикалық бақылаушы 1, № 4 (1988). "Статистика жекеше ма, әлде көпше ма?" The Canadian Journal of Statistics 16, S1 саны (1988). Авторлары: Мартин Б. Уилк. "Халық және тұрғын үйдің 1976 жылғы санағының бағалау бағдарламасы. Үлгілеу". Корольдік статистика қоғамының журналы. D сериясы ("Статистик"), 29, № 4 (1980). "Халық санағының нәтижелерін бөлу мақсатында түзетуі керек пе? – Теңдік мәселелері". 1980 жылғы санақ бойынша конференцияның материалдары, Арлингтон, Вирджиния, 1980 жылғы ақпан. Вашингтон: АҚШ халық санағы бюросы. "Стратификацияланған көп сатылы үлгілердің негізінде тәуелсіздік және жарамдылықтың шамамен сынақтары". Сауалнама әдістемесі 4, № 1 (1978). "Функционалдық талдауты қолдану – Канада статистикасының қазіргі үрдістері". Еуропалық статистиктер конференциясы, 27 маусым – 1 шілде 1977. Авторлары: Якоб Райтен. "Болжамды компьютерлік жабдық және бағдарламалық жасақтама және олардың статистикалық кеңселер үшін маңызы". Еуропалық статистиктер конференциясының семинары туралы есеп: Статистикалық қызметтер он жылда, Вашингтон, 1977 жылғы 21–25 наурыз. Оксфорд: Пергамон баспасы. Авторлары: Эдвард Отрата. "Идеалдық" статистикалық жүйенің функционалдық талдауы". Еуропалық статистиктер конференциясының семинары туралы есеп: Статистикалық қызметтер он жылда, Вашингтон, 1977 жылғы 21–25 наурыз. Оксфорд: Пергамон баспасы. "Автоматты редакциялау және импутацияға жүйелі тәсіл". Америка статистика қауымдастығының журналы 71, № 353 (1976). Авторлары: Дэвид Холт. "Автоматты редакциялау және сандық деректерді импутациялау". Халықаралық сауалнама статистикалықтарының ассоциациясының жиналысы, Варшава, 1975 жылғы 1–9 қыркүйек. "Соршыгердің шәкірті: деректерді өңдеу мәселелері басқарушылардың көзқарасымен". Деректерді өңдеу институтының жылдық жиналысы, 1975. "Корреляцияланған жауап дисперсиясын бағалаудың жақсартылған әдісі". Америка статистика қауымдастығының журналы 69, № 346 (1974). Марокконың қос жазбалық тәжірибелік зерттеуі үшін сауалнама дизайнының кейбір аспектілері. Халық статистикасының зертханаларының халықаралық бағдарламасы, Биостатистика департаменті, Каролина халық орталығы, Солтүстік Каролина университеті, 1974. "Сауалнама деректерін редакциялау және түзету туралы ойлар". Статистика және оған қатысты тақырыптар жөніндегі симпозиумның материалдары, Оттава, 1974 жылғы 24–26 қазан. Оттава: Карлетон университеті. "Статистикалық құпиялылық: теория және деректерді таратуға қолданылуы". Экономикалық және әлеуметтік өлшемдер анналы 3, № 2 (1974). Авторлары: Джон Л. Филипс. "Автоматты редакциялау және импутацияға жүйелі тәсіл". Халықаралық статистика институтының бюллетені. 39-шы Халықаралық статистика институтының сессиясының материалдары, Вена, 1973 жылғы 20–30 тамыз. Авторлары: Дэвид Холт. "Сауалнама қателіктерінің әртүрлі көздері арасындағы тепе-теңдік – кейбір канадалық тәжірибелер". Халықаралық статистика институтының бюллетені. 39-шы сессияның материалдары, Вена, 1973 жылғы 20–30 тамыз. Авторлары: Алан Б. Сантер. "Сауалнама нәтижелерінің дәлдігін бағалау: кейбір канадалық тәжірибелер". Халықаралық статистикалық шолу/Revue Internationale de Statistique 41, № 1 (1973). "Статистикалық құпиялылық мәселесі бойынша". Америка статистика қауымдастығының журналы 67, № 337 (1972). "Кезеңдік сауалнамалардағы үлгілеу қателіктері". Әлеуметтік статистика бөлімінің жылдық жиналысының материалдары: Америка статистика қауымдастығы, Колорадо, 1971 жылғы 23–26 тамыз. Вашингтон: Америка статистика қауымдастығы. Авторлары: Г. Б. Грей. "Канада үкіметіндегі статистикалық деректер базалары және олардың қолданылуы". Халықаралық статистика институтының бюллетені. 38-ші сессияның материалдары, Вашингтон, 1971. Авторлары: Дж. Вандер Нот. "Компьютер және мемлекеттік статистика". Латын Америкасындағы экономикалық және әлеуметтік зерттеулерде компьютердің рөлі: Ұлттық экономикалық зерттеу бюросының конференциялық есебі, Куэрнавака, Мексика, 1971 жылғы 25–29 қазан. Нью-Йорк: Ұлттық экономикалық зерттеу бюросы. "Микро деректер жиынтықтары, модельдеу және статистикалық жүйелер". Микро деректер жиынтықтары жөніндегі Брукингс институтының семинары, Вашингтон, 1970 жылғы 22–23 қазан. Авторлары: Саймон А. Голдберг, Дженни Р. Подолук және Т. Гигантес. "Жазуларды байланыстыру теориясы". Америка статистика қауымдастығының журналы 64, № 328 (1969). Авторлары: Алан Б. Сантер. "Компьютерлердің ресми статистикаға тигізетін әсерінің кейбір аспектілері". Халықаралық статистика институтының бюллетені. 37-ші сессияның материалдары, Лондон, 1969. Авторлары: Саймон А. Голдберг. "Жазуларды байланыстырудың оңтайлы теориясы". Халықаралық статистика институтының бюллетені. 36-шы сессияның материалдары, Сидней, 1967. Авторлары: Алан Б. Сантер. "Канада еңбек күші сауалнамасының жаңа дизайны". Америка статистика қауымдастығының журналы 62, № 318 (1967). Авторлары: Г. Б. Грей. "Доминион статистика бюросындағы географиялық кодтау және деректерді іздеу үшін компьютерлік әдістер".