Кіріспе

Мортон округінің орталығы – Мандан қаласы. Мандан – Мортон округінің шығыс шекарасында орналасқан қала және Солтүстік Дакота штатындағы халық саны бойынша сегізінші қала. 1879 жылы Жоғарғы Миссури өзенінің батыс жағасында құрылған, ал 1881 жылы Мортон округінің орталығы деп бекітілді. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 24 206 адамды құрайды. Миссури өзенінен Бисмарк қаласының қарсы жағында орналасқан Мандан, Бисмарк-Мандан қалалық статистикалық аймағының маңызды қаласы болып табылады.

Атау беру

Қала атауы осы аймақтың тарихи түпкілікті халқының есімімен байланысты. Мандандар қазір штаттың батыс бөлігіндегі Миссури өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан Форт-Бертольд резервациясының Үш Біріккен Тайпасының құрамына кіреді. Олардың халқы штаттың қалаларында және басқа да аймақтарда да тұрады. 2010 жылғы халық санауында Мандан халқының шамамен 5% өзін түпкілікті американдықтар деп атады. Шығыс Мандандағы Қайғылы Төбе (Crying Hill) төменгі жағындағы Мандан үнді ауылы 1738 жылға дейін жазылған және олардың басшысының құрметіне «Жақсы Жүн Тон» (Good Fur Robe) деп аталған. Бұл елді мекен сондай-ақ географиялық ерекшеліктеріне орай Қайғылы Төбе (Crying Hill) және Екі Жүзді Тас (Two Face Stone) деп те аталды. Бұл, Қарақ (Knife) және Қаңқалы (Cannonball) өзендері арасындағы Батыс жағалаудағы алты Мандан ауылының бірі болды. Қаланың атының тарихы әлі де даулы. Джон Эндрю Реа 1876 жылы Бисмаркке өзен арқылы келіп, қаланың негізін қалаушының ұзақ болмаған кезеңінде газеттің уақытша редакторы болып қызмет етті. Кейін Реа 1880 жылдың маусымынан бастап сегіз жыл бойы Бисмарк аумақтық астанасындағы мемлекеттік жер кеңсесінің тіркеушісі болып жұмыс істеді. Реа өзінің және Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы инженері Томас Л. Россердің осы атты ойлап тапқанын мәлімдеді. Ол Санкт-Пол Пионер Пресс газетіне хат жазып, бүгінге дейін қолданылып келе жатқан атауды жариялады және танымал етті. Алайда, көбінесе қабылданған нұсқа қаланың атын Фредерик Жерарға жатқызады. Жерар Форт-Бертольд сауда бекетін басқарған кезде Арикара/Ри әйелі Хелена Кэтринге үйленген. Жерар 1878 жылдың наурыз айында құрылған Мортон округінің алғашқы бағалаушысы болып Дакота аумақтық губернаторы тағайындады. Ол 1878 жылдың қараша айында Мортон округі комиссары болып сайланған үш адамның бірі болды.

Ерте тарих

Американың жергілікті тұрғындары өзен бойындағы аймақта бұрыннан бері қоныстар құрғанмен, алғашқы ақ нәсілді саяхатшы француз Сиер де ла Верендьер болды, оның экспедициясы 1738 жылы келді. 1800-жылдардың басында ғана еуропалық-американдық шекарашылар аймаққа үнемі келе бастады, олардың ішінде 1804 және 1806 жылдары Льюис пен Кларк экспедициясы, 1832 жылы Джордж Кэтлин және 1834 жылы Принц Максимилиан мен Карл Бодмер ең белгілілері болды. 1830 жылы американдық тері компаниясы трапперлерді қолдау үшін Миссури өзенінен 40 шақырым жоғарыда Форт Кларк сауда бекетін құрды. Шығыстан келе жатқан темір жол желісін және одан кейін келетін қоныс аударушыларды қорғау үшін АҚШ армиясы 1872 және 1873 жылдары аймақта екі бекініс орнатып, қорғады. Форт Грили (кейін Форт Хэнкок деп аталды) өзеннің шығыс жағында алғаш құрылды. Батыс жағында Heart және Missouri өзендерінің қосылған жерінен жоғары жартастарда Fort McKeen атты жаяу әскер бекінісі салынды. 1873 жылы Конгресс атқыштар бекетін қосуға рұқсат берді және жаяу әскерлер атты әскерлерге қарсы тиімсіз деп табылған соң, оның атауын Форт Абрахам Линкольн деп өзгертті. Бекіністің солтүстік жанында Линкольн деген тұрақты азаматтық елді мекен орналасқан. 1872 жылы Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы өзен арқылы өтуді жоспарлап отырғанын хабарлағанда, жер иеленушілер өткелдің батыс жағында болашақ қала орналасатын ықтимал жерлерде жерді иеленуге асықты. Бірақ 1873 жылғы ұлттық қаржылық дағдарысқа байланысты Солтүстік Тынық мұхиты өзен көпірінің жобасын кейінге шегерді. Соңғы орналасқан жері Форт Абрахам Линкольннің солтүстігіне шамамен бес шақырым жерде белгілі болғаннан кейін, 1878 жылдың желтоқсанында батыс жағалауында өз пошта кеңсесімен бірге жұмыс лагері пайда болды. Бұл елді мекен темір жолдың батысқа қарай жүргізілген зерттеуіне негіз болды. 1879 жылдың 3 наурызында пошта кеңсесі Миссури өзенінің батыс жағалауынан Манданның алғашқы темір жол депосы мен жүк ғимаратының (қазіргі Коллинз даңғылы) Майн-стрит пен Старк даңғылындағы блоктарындағы темір жол қаласының учаскесіне көшірілді. Төрт қаланың аты төрт пошта бастығының атына сәйкес келді. 1878 жылғы алғашқы теміржол жұмыс лагерінің пошта кеңсесі Мортон деп аталды. Мандан деген атау 1879 жылдың наурыз айында сегіз күн ғана сақталды, содан кейін сол тегі бар пошта бастығы Кушман оны өзгертті. 1879 жылдың қыркүйегінде пошта кеңсесі Мандан атауына қайта оралды. Мандан қаласы 1881 жылдың 24 ақпанында ресми түрде құрылды және Мантани үндістерінің немесе "жардың халқының" есімімен аталды. Мандан Солтүстік Дакота заң шығарушы органы 1881 жылы Бурли округінің 1879 жылы жерді басып алғаннан кейін бұрынғы округ шекараларын қалпына келтіргеннен кейін қайта құрылған Мортон округінің округтік орталығы болды. Линкольн қаласы 1878 жылдан 1879 жылға дейін округтің орталығы болды. 1881 жылы Монтанаға темір жол аяқталғаннан кейін Форт Абрахам Линкольн өзінің негізгі мақсатын орындады және 1891 жылы ресми түрде тасталғанға дейін біртіндеп құлдырады. Линкольн қаласы ақырында ұмытылып қалды.

Көлікті дамыту

Еуро-америкалықтардың қоныстануының алғашқы жылдарында Миссури өзені – негізгі сауда және көлік арнасы болды. Тіпті 1870 жылдары теміржол келгеннен кейін де, өзен 1930 жылдардың ортасына дейін, ұлттық тас жол жүйесі дамығанға дейін солтүстік-оңтүстік бағыт бойынша басты арна болып қала берді. Бу кемелері отын ретінде көмірді пайдаланды, ал Манданнан батысқа қарай жеті шақырымда орналасқан Симс кеніші – лигниттік көмірдің маңызды көзі болды. Егер көмір жеткіліксіз болса, бу кемелерінің экипаждары өзен бойындағы шаруалардан ағаш сатып алатын. Белоус-Лэндинг, қазіргі R M Hesket электр станциясының орны, мұз сақтау қоймасы бар жанармай құю бекеті болды. Тарихи жазбалар 1832 жылы «Еллоустоун» өзен кемесі Форт Юнионға жеткен кезде, ол бу кемелерінің қозғалысына қызмет еткенін көрсетеді. Миссуриде жүйелі бу кемелер қызметі 1860 жылы басталды. 1870 жылдардың соңында АҚШ үкіметі оны басқаруды өз қолына алғанда Белоус-Лэндинг Рок-Хейвен деп аталды. Армия инженерлік корпусы өзен жағасын кеңейтіп, құрғақ док және кеме жөндеу жайларын қоса, көптеген жөндеу жұмыстарын жүргізді. Ол АҚШ армиясының шекаралық бекіністерін жабдықтау кемелерін қамтамасыз етті және өзендегі ең қолайлы аяқталған жер деп есептелді. Көптеген өзен портына қарағанда, бұл аймақ көктемгі мұздың еру кезеңінде де тұрақты және қауіпсіз болды. 1934 жылы ол өз қызметін тоқтатты.

Жақында болған тарих

2013 жылы Мандан Рэнд МакНалидің «Ең патриоттық қала» конкурсының финалисі ретінде таңдалды. Бисмарк-Мандан статистикалық аймағының бір бөлігі ретінде, аймақ Forbes журналының «Бизнес және мансап үшін ең жақсы шағын жерлер» және Милкен институтының «Ең жақсы шағын қалалар» тізімінде бірнеше рет алғашқы 5-ке кірді. Ағайын қалалар сондай-ақ CNN Money сайтының өмір сүруге ең жақсы 100 орын тізіміне де енді.

География

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 13.665 шаршы миль (35 км²) құрайды, оның ішінде 13.517 шаршы миль (35 км²) құрлық және 0.148 шаршы миль (0 км²) су алабын құрайды.

2010 жылғы санақ

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 18 331 адам, 7 632 шаруашылық және 4 921 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 7 950 тұрғын үй бірлігі орташа тығыздықпен орналасқан. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 91,7% ақ нәсілді, 0,6% афроамерикалық, 4,9% американдық үндістер, 0,2% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,5% басқа нәсілдер және 2,0% екі немесе одан көп нәсілге жататын азаматтар. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 1,8% құрады. 7 632 шаруашылықтың 31,6% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 48,4% -ы бірге тұратын жұбайлар, 11,5% -ы күйеуі жоқ әйелдер, 4,6% -ы әйелі жоқ ерлер, ал 35,5% -ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 28,9% жеке адамдардан тұрады, ал 10,5% -ы 65 жасқа толған жалғыз тұратын азаматтардан құралған. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,35 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,89 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 37,2 жасқа тең. Тұрғындардың 23,9% 18 жасқа дейін, 8,2% 18 мен 24 жас аралығында, 27,3% 25 пен 44 жас аралығында, 27,2% 45 пен 64 жас аралығында және 13,2% 65 жастан асқан. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 49,2% ер адам және 50,8% әйел адам.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 16 718 адам, 6 647 шаруашылық және 4 553 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 6 958 тұрғын үйден құралды, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала тұрғындарының этникалық құрамы: 94,98% ақ нәсілді, 0,20% афроамерикалық, 3,02% американдық үндістер, 0,33% азиялық, 0,01% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,15% басқа нәсілдер және 1,30% екі немесе одан көп нәсілге жататын азаматтар. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 0,78% құрады. Қаладағы ең көп кездесетін 6 тектік топ: неміс (61,3%), норвегиялық (15,4%), орыс (13,1%), ирланд (7,9%), ағылшын (4,2%) және американдық үндістер (3,02%). 6 647 шаруашылықтың 35,7%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 54,1%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,6%-ында күйеуі жоқ әйелдер, ал 31,5%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 26,4%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 10,1%-ы 65 жасқа толған жалғыз тұратын азаматтардан құралды. Шаруашылықтың орташа мүше саны 2,48, ал отбасының орташа мүше саны 3,01 болды. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер 27,0%, 18-24 жас аралығындағылар 9,0%, 25-44 жас аралығындағылар 29,7%, 45-64 жас аралығындағылар 21,6%, ал 65 жасқа жоғарылар 12,7% құрады. Орташа жас 36 жасқа тең. Әр 100 әйелге 97,0 еркек шақ келді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 93,6 еркек шақ келді. Шаруашылықтың орташа жылдық табысы 38 182 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 46 210 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 31 653 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 21 400 доллар болды. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 17 509 долларға тең. Халықтың шамамен 7,0%-ы және отбасылардың 10,0%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 12,2%-ы және 65 жастан асқандардың 13,6%-ы.

Экономика

Аймақтың экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына негізделген. Мандан бұрын бес астық көтергіші мен ұн тартатын фабрикаға ие болған, бірақ қазір олардың ешқайсысы жоқ. Қала мал сату алаңы, шаруашылық құралдарын сатушылар мен жеткізушілер, сондай-ақ қаржы/несие беру ұйымдары арқылы ауыл шаруашылығы саласын қолдауды жалғастыруда. Алайда, оның бастапқы мақсаты темір жолға көмек көрсету болды. Темір жол көлігіне қол жеткізу арқасында ауыл шаруашылығы, сауда және өнеркәсіп секторлары дамыды. Соңғы онжылдықтарда Мандан экономикасын кеңейтіп, азық-түлік өңдеу, мұнай өңдеу, электр энергиясын өндіру, бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу, өндіріс және бөлшек сауда, сондай-ақ тұрғындарына кәсіби қызметтердің барлық түрлерін ұсынады. Қаланың іргесінде федералдық және мемлекеттік мекемелер орналасқан.

Ақпараттық қызметтер

National Information Solutions Cooperative (NISC) – мүшелеріне, негізінен коммуналдық кооперативтер мен кеңжолақты байланыс компанияларына бағдарламалық және аппараттық шешімдерді әзірлейтін және қолдайтын ақпараттық технологиялар компаниясы. NISC тұтынушылар мен абоненттерге есеп айырысу, бухгалтерлік есеп, инженерлік және операциялық қызметтер, сондай-ақ басқа да IT шешімдерін ұсынады. 2021 жылы IDG Insider Pro және Computerworld Magazine журналдары NISC-ді орташа көлемді ұйымдар үшін (1001-4999 қызметкері бар компаниялар) 18-інші рет қатарынан "IT саласында жұмыс істеуге ең үздік 100 орын" тізіміне енгізді. NISC және оның еншілес компанияларында Айова, Миссури, Солтүстік Дакота және Вирджиния штаттарында орналасқан кеңселерде 1300-ден астам адам жұмыс істейді. Олардың 450-ден астамы Мандан қаласындағы NISC-дің Верн Дош ұлттық кампусында жұмыс істейді, бұл оны қаланың екінші ірі жұмыс берушісіне айналдырады. Laducer & Associates, Inc. – клиенттерге, соның ішінде федералды үкіметке деректерді енгізу және деректерді жинауға баса назар аудара отырып, ірі көлемді ақпаратты өңдеу саласында маманданған компания. Бұл қаланың ірі жекеменшік жұмыс берушілерінің бірі.

Энергетика саласы

Маданның солтүстігіндегі Marathon Petroleum мұнай өңдеу зауыты 1954 жылы American Oil Company құрамындағы бөлімше ретінде, тәулігіне 29 000 баррель (BPD) өнімділікпен жұмыс істей бастады. Бүгінде Мандан мұнай өңдеу зауытының 73 800 BPD номиналдық қуаты бар, ол негізінен Солтүстік Дакотаның тәтті (күкірт аз) шикі мұнайын толық спектрлі тазартылған мұнай өнімдеріне өңдейді. Мұнай өңдеу зауыты 2001 жылғы қаңтарда BP Amoco бірігуінің аясында British Petroleum (BP) жүйесіне қосылды. BP 2001 жылғы қыркүйекте бұл нысанды Tesoro Corporation компаниясына сатты; Tesoro 2017 жылғы тамызда Andeavor болды; ал Marathon Petroleum 2018 жылғы қазанда Andeavor компаниясын сатып алды. Барлығы 250 қызметкер жұмыс істейді, оның ішінде жүк тасымалдау, шикі мұнай құбырлары және табиғи газды тасымалдау мен өңдеу операцияларын қолдайтын Andeavor Logistics LP тобы да бар. R. M. Heskett станциясы – Montana Dakota Utilities Co. компаниясы басқаратын электр энергиясын өндіретін станция. Ол Миссури өзенінің бойында, Мандан қаласының солтүстік-шығысынан шамамен төрт шақырым қашықтықта орналасқан. Станцияда екі лигниттік көмірмен жұмыс істейтін қазандық бар, кішірек қазандық – таратушылы, ал үлкені – ағынды. Екі агрегаттың кішісі 1954 жылы пайдалануға берілді және қуаты 25 мегаваттқа жетеді. Екіншісі 1963 жылы пайдалануға берілді және қуаты 75 мегаваттқа бағаланған. 2014 жылғы шілдеде станцияға 88 МВт қарапайым циклды жану турбинасы – «жойылғыш» қосылды. Зауыт Montana Dakota Utilities Co. компаниясын құрған Р. М. Хескеттің құрметіне аталған.

Мемлекеттік мекемелер

Мортон округінің орталығы ретінде барлық негізгі мемлекеттік қызмет кеңселерi, сот ғимараты да Манданда орналасқан. Мортон округінде 170-ке жуық адам жұмыс істейді, олардың көпшiлiгi Манданда тұрады. Мандан қаласының кеңселерi шамамен 140 адамды орналастыруға арналған ғимараттарды қамтиды. 1912 жылдың тамызында Конгресс Солтүстік Ұлы Жазықтар зерттеу станциясын құру туралы заң қабылдады. 1913 жылдың қыркүйегінде құрылысы басталды. Ол елдегі екінші ірі федералдық құрғақ жерлердегі тәжiрибе станциясы болып қала береді. Станцияда құрғақ жерлердегi егiн шаруашылығының барлық түрлерi, сондай-ақ жаңа дәндi дақылдар мен жемістердi әзiрлеу жұмыстары жүргiзiледi. Станцияда шамамен 20 адам жұмыс iстейдi, оның iшiнде докторлық дәрежесi бар мамандар бар. Солтүстік Дакота жастарды түзеу орталығы жасөспiрiмдердiң 107-ге дейiнгi санын қабылдап, оларға қамқорлық көрсетедi. Солтүстік Дакота штатының басқаруымен кампуста төрт коттедж, әкiмшiлiк және бiлiм беру мекемелерi, жабық бассейнi бар спортзал, шiркей және асхана бар. 1947 жылға дейiн, сол кезде штаттық оқу мектебi деп аталған бұл мекеме, сонымен қатар, әсiресе түрмеге қамалған қылмыскерлердiң балалары үшiн жетiмдер үйi ретiнде де қызмет еткен. Бiрақ басқа да жетiм балалар, көбiнесе апаттардың салдарынан, сонда орналастырылған.

Жүк темір жолы

Қала Солтүстік Тынық мұхиты темір жолының жұмысын қамтамасыз ету үшін құрылды. Алғашқы жоспарлау құжаттары 1873 жылы тіркелді. 1881 жылы Мандан қаласында теміржол бөлімшесінің бас кеңсесі және ірі күтім-жөндеу орталығы құрылды, ол Миссури өзенінен батысқа қарай, Монтана штатындағы Глендив маңындағы Йеллоустоун өзеніне дейінгі учаскедегі жұмысты қолдау үшін арналған. Солтүстік Тынық мұхиты 1970 жылы Burlington Northern темір жолының бөлігіне, ал 1995 жылы Burlington Northern Santa Fe темір жолының бөлігіне енді. 2005 жылдан бері BNSF Railway деп белгілі, ол Мандан қаласы мен айналасындағы елді мекендердегі теміржол инфрақұрылымын басқарады. Манданда 320-дан астам BNSF қызметкері жұмыс істейді.

Қоғамдық көлік

Бис Ман Транзит Мандан қаласына белгілі бір маршруттармен және қажеттілікке қарай іске қосылатын қоғамдық көлік қызметін ұсынады.

Мандан станциясы

Мандан станциясы жолаушылар пойызымен қалаға келген саяхатшылар үшін басты қақпа болды. Депо 1930 жылы Солтүстік Тынық мұхиты темір жолымен салынды, ал кейін Берлингтон Солтүстік темір жолы және Амтрак теміржол қызметін қамтамасыз етті. Жолаушылар пойыздары 1979 жылға дейін Манданға қызмет етті, содан кейін Амтрак-тың «Солтүстік жағалауы» Хиаватасы тоқтатылды.

Білім

Мандан мемлекеттік мектептері Рузвельт бастауыш мектебін, Мэри Старк бастауыш мектебін, Льюис және Кларк бастауыш мектебін, Ф. Линкольн бастауыш мектебін, Кастер бастауыш мектебін, Ред Трейл бастауыш мектебін, Мандан орта мектебін, Мандан жоғары мектебін және Батыл орталық академиясының кешкі мектебін қамтиды. 2016 жылы Мандан мемлекеттік мектеп округі Мортон округінің ең ірі жұмыс берушісі болды, онда шамамен 700 қызметкер жұмыс істеді.

Ауруханалар

Триумф ауруханасы Орталық Дакота аймағындағы Мандан қаласында орналасқан, 41 төсектік жедел жәрдем ауруханасы.

Жергілікті БАҚ

Мандан баспа, радио және теледидар медиа нарығын Бисмаркпен бөліседі.