Кіріспе

Астер тұқымдасының гүлді өсімдіктер туысы – Crepis өсімдіктер туысы. Әлемнің кейбір аймақтарында қазқайың немесе бүркітсақал деп белгілі (бірақ ұқсас атауы бар Hieracium туысымен шатастырмау керек), Crepis – Астер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық гүлді өсімдіктер туысы. Олар сыртқы түрімен бақбаққа ұқсас, бірақ Crepis-тің гүлшоғырлары көбінесе тармақталған және бірнеше гүлден тұрады (дегенмен, жалғыз гүлдер де кездеседі). Crepis атауы грекше krepis сөзінен шыққан, ол "жаяқ" немесе "сандал" деген мағынаны білдіреді, бұл, мүмкін, жемісінің пішінімен байланысты. Бұл туыс Солтүстік жарты шар мен Африкада кеңінен таралған, ал көптеген түрлері бүкіл әлемде енгізілген түрлер ретінде танымал. Crepis түрлерінің тұқымдары кейбір құс түрлері үшін маңызды тамақ көзі болып табылады.

Көбею

Креппис жыныстық немесе жыныстық емес жолмен көбейе алады. Креппис жәндіктермен тозаңданады, әдетте аралармен және басқа да бейімделуге қабілетті тозаңдаушылармен. Осы туыстың түрлері гибридтесу арқылы көбейе алатын тұқымдарды өндіре алады. Бұл гибридтердің кейбіреулері (ата-ана түрлеріне байланысты) өздігінен көбейе алады. Астралар сияқты, Креппис гүлдері жапырақша тәрізді сәулелермен қоршалған гүлшоғырға (капитулға) тығыз жиналған. Бір гүлшоғырдағы гүлдердің жыныстық қатынассыз көбеюі (немесе автогамия) осы туыста байқалған.

Крепистегі апомиксис

Астерацея тұқымдасының басқа бірнеше туысындай, Крепис туысының көптеген түрлері апомиксис көрсетеді – гүлдер ұрықтандыру қажеттілігінсіз клоналды тұқымдар өндіретін жыныссыз көбею түрі. Жынысты көбейетін, диплоидты жеке тұлғалардан айырмашылығы, апомиктер әдетте полиплоидты болады, үш немесе одан көп хромосома жиынтығына ие. Крепис апомиксисінің механизмі апоспория болып табылады, онда мейоз кезінде жұмыртқада диплоидты тіндер пайда болады. Апоспория арқылы жыныссыз тұқымдар апомиктикалық емес Крепис гүлдерінде спонтанды түрде дами алады. Крепис, Астерацея тұқымдасының Cichorieae тайпасының бір бөлігі және осы тайпада апомиксис көрсететін бірнеше туыстардың бірі. Жыныссыз түрлердің ең ірі тобы Солтүстік Америкада кездеседі және ол «Солтүстік Америка Крепис агамикалық кешені» деп аталады. Кем дегенде бір еуразиялық Крепис түрі – C. tectorum өзін-өзі ұрықтандыруға қабілетті екені байқалды. Апомиктер өндіретін түрлерге C. acuminata, C. barbigera, C. intermedia және C. occidentalis жатады. Полиплоидты жеке тұлғалар жынысты көбеюді жүзеге асыра алады, демек, жынысты ұрпақтарды өндіре алады, бұл жаңа полиплоидты гибридтердің пайда болуына мүмкіндік береді. Аралас апомиктік-жыныстық ата-аналық байланыс полиплоидты гибридті тудыруы мүмкін (мысалы, апомиктикалық C. barbigera диплоидты C. atribarba түрімен будандасқанда байқалғандай). Диплоидта тұқымның мөлшері азаюы мүмкін, немесе тозаңданудан алынған гибридтік тұқымдар көбейе алмайды немесе қалыпты өмір сүруге қабілетсіз болуы мүмкін. Апомик тозаңы диплоидты гүлдің тозаңдануына да кедергі келтіруі мүмкін. Полиплоидты жеке тұлғадан алынған тозаң диплоидты гүлдерді ұрықтандырғанда, нәтижесіндегі тұқымдар көбінесе полиплоидты болады, бұл ұрпақтар бойы диплоидты популяцияның азаюына әкеледі. Сонымен қатар, кейбір Крепис апомик түрлері басқа апомиктермен будандасуға қабілетті, нәтижесінде партеногенезбен қатар генетикалық рекомбинация жүзеге асырылады.

Қолданылуы

Грекияның Крит аралында гликосирида (γλυκοσυρίδα) деп аталатын Crepis commutata жапырақтары шикі, қайнатылған, буланған немесе салаттарда қуырылып жейді. Сол аралдағы тағы екі түрі, Crepis vesicaria, kokkinogoula (κοκκινογούλα), lekanida (λεκανίδα) немесе prikousa (πρικούσα) деп аталатын, сондай-ақ maryies (μαργιές) немесе pikrouses (πικρούσες) деп аталатын жергілікті сорттарының жапырақтары мен нәзік жас өршілдері жергілікті тұрғындар тарапынан қайнатылып жейді.

Екіншілік метаболиттер

Crepis туысы – guaianolide типті costus lactone-ның мол көзі, бұл сесквитерпен лактондарының бір классы болып табылады. Crepis-те кездесетін фенолдық заттарға лютеолин типті флавоноидтар және хлороген қышқылы мен 3,5-дикафеоилхинол қышқылы сияқты кофеилхинол қышқылының туындылары жатады. Бұдан өзге, Crepis түрлері кофеил тартрат қышқылы және цихорий қышқылы сияқты кофеил тартрат қышқылының туындыларын да қамтиды.