Кіріспе

Мойка (Мо́йка /MOY ka/, сонымен қатар латынша Мойка) – Санкт-Петербургтегі қысқа өзен, Нева өзенінен бөлінеді. Нева, Фонтанка өзендері және Грибоедов пен Крюков каналдарымен бірге Мойка қаланың орталық бөлігін қоршап, осы аймақты арал немесе аралдар тобына айналдырады. Өзен атын ингрия тіліндегі "муя" сөзінен алған, ол "батпақ" немесе "соры" дегенді білдіреді, ал оның бастауы бұрынғы батпақ жерлерде болған. Оның ұзындығы және ені шамалы. Өзен Фонтанка өзенінен бастау алады, ол өзі Неваның саласы болып табылады, Жазғы бақтың жанынан Марс алаңы арқылы өтіп, Невский проспектісі мен Крюков каналын басып өтеді, содан кейін Нева өзеніне құяды. Ол Аққу каналы мен Қысқы канал арқылы да Невамен байланысты. 1711 жылы Ұлы Петр өзеннің жағалауларын нығайтуға бұйрық берді. Төрт жылдан кейін Крюков каналы оны Фонтанка өзенімен байланыстырғаннан кейін, өзен бұрынғыдан гөрі тазарып, аты Муядан "Мойка" деп өзгертілді, соңғысы орыс тіліндегі "жуу" етістігінен шыққан. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Ресейде автомобильдер мен оларға қызмет көрсетулердің таралуымен, "Мойка" деген орыс сөзі өзенмен байланысты емес, көбінесе (автомобиль) жуу мағынасын білдіреді, бұл шетелдік туристерді жаңылыстыруы мүмкін. 1736 жылы алғашқы Мойка келігі ағаштан салынды. Бастапқыда өзен үстінен төрт көпір салынған: Көк, Жасыл, Сары және Қызыл. Киелі Исаак алаңының астында қазір көріне бермейтін кең Көк көпір бүкіл қаладағы ең кең көпір болып саналады. Мойка жағалауында орналасқан 18 ғасырға жататын сәнді ғимараттардың қатарында Строганов сарайы, Разумовский сарайы, Юсупов сарайы, Жаңа Голландия аркасы, Киелі Михаил сарайы және Александр Пушкин тұрған соңғы үйі мен мұражайы бар.

Өзен жағалауындағы сәулет нысандары

Ресей империясының 18-19 ғасырлардағы астанасы арқылы өтетін Мойка өзенінің жағалары, басқа орталық өзендер мен көшелер сияқты, орыс дворяндарының қалалық сарайларымен, үйлерімен және бақтарымен, тарихи шіркеулермен, ескерткіштермен, тұрғын үйлермен, қонақүйлермен және қоғамдық алаңдармен көркейтілген.

Бастапқы дереккөз: Жазғы бақ, Қасиетті Михаил залы, Михайловский бақ және Марс өрісі

Мойка – Фонтанканың оң жақ саласы және Жазғы бақтың оңтүстігінен бастау алады, бақтың оңтүстік шекарасын құрайды және оны қызыл түсті Сент-Михаил сарайынан бөліп тұрады.

Жазғы бақ

Жазғы бақ, бұл жерлер 1703 жылы Ұлы Солтүстік соғысында Ресейге қосылғанға дейін шведтердің иелігінде болғанда, швед армиясының майорына тиесілі болған. Санкт-Петербург жерінде Ресейдің жаңа астанасы құрылып, жоспарланғаннан кейін, Ресейдің жеңімпаз Петр I осы жер учаскесін түйірлі баққа айналдырды. Онда ол Ресей тарихында алғаш рет грек және рим мифологиясының кейіпкерлерінен жасалған бірнеше импортталған мүсіндерді орналастырды және Еуропаға жасаған саяхатында көрген және ұнаған голландиялық үлгілер негізінде өзінің жазғы сарайын салдырды. Жазғы бақ пен сарай, сондай-ақ жақын жердегі Михаил сарайы мен бақшасы, кеңес үкіметінен кейінгі Ресейде Ресей мұражайының ұлттық қазынасының бөлімшелеріне айналды және оларды көруге болады. Жазғы бақ Александр Пушкинның жиі серуендеген жері ретінде, сондай-ақ орыс әдебиетінің классикалық романы «Евгений Онегин» есімді өлеңдегі басты кейіпкерінің француз тәрбиешісімен бала кезінде серуендеген жері ретінде айтылған. Бақтың Мойка қоршауын Людвиг Карл Македонский жобалаған. Қоршаудың артында жылы күндері аққулар жіберілген тоған бар.

Қасиетті Михаил сарайы

Жазғы бақтың қарсы бетінде, Мойканың арғы жағында, Ресей императоры Павел I 18 ғасырдың соңында өзі үшін салдырған Санкт-Михаил қамалы орналасқан. Ол осы жерде, өзінің ресми түрде баласыз және үйленбеген әпкесі Елизавета I Ресейдің тағы бір жазғы сарайы болған кезде дүниеге келген. Батыс Еуропа үлгілерінен шабыттанған қамал, императордың романтикалық және батырлық бейілімдерінің де, өміріне қатысты қорқыныштарының да символы болды. Еуропалық рыцарьлардың рухына құмар болған Павел, Мальта орденіне ресейде пана берді, оның мүшелері Наполеон әскерлеріне аралдарын жоғалтқан болатын. Павелдің бұл шешімі, олардың Рим-католик және оның Орыс православие шіркеуі арасындағы бәсекелестігі ескерілгенде, ерекше жағдайды тудырды. Ол уақытша олардың Ұлы магистрі болды, ал қамал Гатчина монастыры сарайы сияқты, оның басқа да резиденцияларымен байланысты болды. (Рыцарь госпитальерлердің орыс дәстүріне қараңыз). Оның еріксіз ішкі және сыртқы саясаты, оған қарсы қастандық жасаған сарайдың кейбір қызметкерлерінің наразылығын тудырды, және ол барлық сақтық шараларына қарамастан, қамалының жатын бөлмесінде өлтірілді: қамалдың төрт жағы да сумен қоршалған, көпірлер әр түнде көтерілетін, бірақ күзетшілер қастандық жасаушыларды жіберді, өйткені олардың арасында жоғары дәрежелі бақылаушы офицерлер де болды. Одан кейін қамал, оның үлкен ұлы және мұрагері Александр I Ресейдің патшалық отбасы тарапынан дерлік назарсыз қалды және болашақ жазушы Федор Достоевскийді қамтыған әскери инженерлік мектепке айналғанға дейін, императорлық үйдің кейбір мүшелері үшін ортақ тұрғын жай ретінде пайдаланылды. Кадеттер Павелдің үшінші ұлы, Александрдың мұрагері, Ресей императоры Николай I билігінде оқыды және тұрды, сонымен қатар ғимарат «Инженерлер қамалы» деп те аталды. Кейіннен қамал Орталық теңіз кітапханасы сияқты түрлі советтік мекемелеріне орналасқан, қазір Ресей мұражайының бөлігі болып табылады, жөндеуден өтті және Ресей тарихымен байланысты ұлттық өнер көрмелерін өткізеді. Қамалдың жанында, Мойканың бастауына жақын Фонтанканың үстінде, 19 ғасылғы Император заң мектебінен өзен арғы бетінде орналасқан кішкентай құс – сискиннің «Chizhik Pyzhik» мүсіні тұр, оның студенттерінің формасының түсі құстың реңімен үйлеседі.

Михайловский бақшасы мен Марс өрісі

Мойканың оң жағалауында, Жазғы бақтан Лебедь каналы арқылы, Рим мифологиясындағы соғыс құдайының атымен Марс алаңы деп аталатын үлкен ашық алаң орналасқан. Себебі 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырда ол ел астанасы ретінде қалада дислокацияланған полктердің императорлардың әскери шерулері үшін пайдаланылған. Оған дейін, бұрын батпақты болған жер арналармен кептіріліп, ойын-сауықтармен бірге халыққа ашық жайға айналдырылған. Әскери мақсатқа қолданылғаннан кейін, алаң 18-шы ғасырдың екінші жартысындағы жеңімпаз орыс фельдмаршалдарына ескерткіштермен безендірілді. Ескерткіштердің бірі – граф Петр Румянцевке арналған обелиск кейін Васильев аралдағы кішкентай Румянцев бағына көшірілді, ал екіншісі – граф Александр Суворовты Марс бейнесінде бейнелейтін Суворов ескерткіші қазір Суворов алаңында, алаңның екінші шетінде, Үштік көпіріне қарай орналасқан. 1917 жылғы ақпан демократиялық революциясы, Ресейдің автократиясын жойғаннан кейін, алаңның бір бөлігі революциялық оқиғалардың құрбандарын жерлеу үшін пайдаланылды. Кеңес дәуірінде бұл бөлік Революция күрескерлеріне арналған монументке айналдырылды. Бұл монумент – большевик үкіметінің білім министрі Анатолий Луначарскийдің қаламгерлік арнауларымен жазылған гранитті тақталардан тұрады, ал ортасында газбен жанатын мәңгілік от орнатылды. Алаңға көптеген түрік гүлдері отырғызылды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Ресейде алаңның қалған бөлігінде бірнеше қоғамдық-саяси митингілер өтті. Михайловский бағы Мойкадан және Марс алаңынан, сондай-ақ Садовая ("Бақша") көшесінен өтеді. Бұл 19-шы ғасырдың ландшафтық бағы, оның оңтүстік бөлігі қаланың басты көшесі – Невский проспектына жақын жердегі Өнер алаңына қарап тұрған Михайловский сарайының баққа қараған қасбетімен шектеседі. Павел I-нің төртінші ұлы, Ұлы князь Михаил үшін салынған сарай кейін 19-шы ғасырда Александр III атындағы ұлттық өнер мұражайына айналдырылды, оның құрамында бүкіл елдік этнографиялық бөлім де болды. Бұл ғимараттар бүгінгі күні Ресей мұражайы және Ресей этнографиялық мұражайы болып табылады. Бақтың батыс жағындағы декоративті қоршау Екатерина II-нің тапсырысымен салынған, бірақ 1917 жылғы революциядан кейін драматург Александр Грибоедовтың құрметіне қайта аталған су жолына қарап тұр. Бақтың жанында Қан төгілген құтқарушы шіркеуі – жарқын түсті, биік ғимарат орналасқан. Бұл құдайға табыну орны, қазір мұражай, дәстүрлі орыс стилінде салынған. Осы жерде 1861 жылы крепостнойлық құқықты жойған император Александр II, 1881 жылғы 1 наурызда "Народная воля" қозғалысының террористері тарапынан өлтірілді.

Патшалық қоралар мен сол атын беретін алаң

Михайловский бағының батыс жағы Құтқарушының төгілген қандағы шіркеуіне және император Александраның, Ресейдің соңғы императорының әйелінің негізін салған, жоғары халықтық өнер мектебі (қолөнер) аталған колледжге жапсарлас. Бұл жерден Мойка – Грибоедов каналы басталып, одан батысқа қарай Көлік үйі мен жанындағы екі көшенің – Конусшеннаяның атымен аталатын алаң орналасқан, бұл алаң негізінен бұрынғы Императорлық ат қораларының екі ғимаратынан құралған. Көлік үйі алаңға қарап тұр, ал неоклассикалық тұрақ та Мойка бойымен созылып жатыр.

Александр Герцен атындағы Ресей мемлекеттік педагогикалық университетінің негізгі кампусы

18 ғасырдағы граф Разумовскийдің сарайы мен шаруашылық ғимараттары ғасыр соңында патшалық қайырымдылық мекемесіне айналдырылды – еліміздің тарихында алғаш рет заңды емес туған балаларға баспана берген жетімдер үйі. Аналар балаларын есімдерін жасыра отырып, қақпашының қарауындағы себетке тастауға мүмкіндік алды. Балалар тәрбиеленіп, жалпы және кәсіби білім алды, ал егер олар крепостной шаруалардың балалары болса, ата-аналарының жер иесіне бағынудан босатылды. Бұл мекеменің символы – балаларын емшектейтін кезінде өзін құрбан етеді деген сенімге ие болған пеликан. Бүгінде бұл құс бұрынғы сарай орнындағы қаланың ірі педагогикалық университетінің гербінде бейнеленген. Университет мектеп пәндері мен әкімшілік салалар бойынша біріктірілген колледждерде (факультеттер мен институттарда) көп деңгейлі жоғары білім береді және 1990 жылдары ұлттық маңызы бар мекеме деп танылды. Кеңес заманында бұл университет 19 ғасырдың орыс либералы, ойшылы және жазушысы Александр Герценнің есімімен аталып келді. Университеттің негізгі кампусы үлкен қалалық кварталды алып жатқан 20 ғимараттан тұрады, ал университеттің кейбір колледждері қаланың әртүрлі жерлерінде орналасқан.