Кіріспе

Архаикалық жылдам өлшеу әдісі

Тахеометрия (,/t//æ//k//i/'/ɒ//m//ᵻ//t//r//i/; грекше "жедел өлшеу" деген мағынада) – Жер бетіндегі нүктелердің бір-біріне қатысты көлденең және тік орналасуын анықтауға арналған жылдам өлшеу жүйесі. Бұл жүйе тізбек немесе рулетка, сондай-ақ жеке тегістеу құралдарын қолданбай, тахеометр (теодолиттің бір түрі) арқылы жүзеге асырылады. Нүктені белгілеу үшін әдетте қолданылатын тіреудің орнына, деңгейлік штативке ұқсас штатив пайдаланылады. Штативтің биіктігі негізден немесе төбеден өлшеніп, қолданылатын тахеометр түріне сәйкес градуспен белгіленеді. Теодолит, тізбек және тегістеу құралдарымен жүргізілетін әдеттегі өлшеулер жер беті кедергілерсіз және аса тік болмағанда жеткілікті нәтиже береді. Алайда, жер бұталармен жабылған немесе жартастармен тілгіленген жағдайда бұл әдіс өте қиынға соғады. Тізбектің көмегімен өлшеулер баяулап, қателіктерге бейім болады, ал тегістеу жұмысы да жылдамдық тұрғысынан қиындықтар тудырады, бірақ нақтылығы төмендемейді. Осы қиындықтар тахеометрияның пайда болуына себеп болды. Тахеометрияда аспаптың торшасындағы стадиялық белгілер екі нүкте арасындағы қашықтықты өлшеу үшін қолданылады (стадиялық аралық). Бұл стадиялық аралықты стадиялық аралық коэффициентіне көбейту арқылы аспаптан стадиялық штативке дейінгі қашықтыққа айналдырылады. Егер стадиялық штатив аспаппен бірдей биіктікте болмаса, нәтиже аспап пен штатив арасындағы көтерілу бұрышына сәйкес түзетілуі керек. Қашықтықты анықтау үшін ең көп қолданылатын формула:

Мұнда – стадиялық аралық (жоғарғы көрсеткіштен төменгі көрсеткіштің айырмасы); – және – көбейту және қосу тұрақтылары. Әдетте, құрал есептеуді жеңілдету үшін және дәлдікті қамтамасыз ету үшін жасалады.

Субтензивтік тіркесім

Тахеометрияда өлшеу станциясы мен қажетті нүкте арасындағы қашықтықты өлшеу үшін қолданылатын тағы бір құрылғы – субтензиялық штанга. Бұл әдетте температура өзгерісіне сезімтал емес материалдан, мысалы, инвардан жасалған, белгілі бір ұзындығы бар (әдетте ). Субтензиялық штанга қашықтығын анықтау қажетті станцияның үстіне орнатылған штативке бекітіледі. Ол деңгейлендіріледі, ал штангадағы кішкентай телескоп штанганы бұрыш өлшейтін станцияға бағытталған көру сызығына перпендикуляр бағыттауға мүмкіндік береді. Субтензиялық штанганың екі ұшындағы белгілер арасындағы көлденең бұрышты өлшеу үшін теодолит қолданылады. Телескоптан субтензиялық штангаға дейінгі қашықтық – теодолиттің жоғарғы төбесінде және субтензиялық штанга ұзындығының табанындағы теңқабыршалы үшбұрыштың биіктігі, ол тригонометриялық есептеулер арқылы анықталады.