Кіріспе
Солтүстік Америкадағы негізінен жоғарғы кредалық және бірқатар төменгі палеоцендік тау жыныстарының жан-жақты зерттелген құрылымы, Монтана штатының Джордан қаласының жанындағы Hell Creek өзені бойындағы жартастарға сәйкес аталады. Бұл құрылым Монтана, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота және Вайоминг штаттарының аумақтарында орналасқан. Монтанада Hell Creek формациясы Фокс Хилл формациясының үстінде жатыр. Помпей бағанасы ұлттық ескерткіші – Hell Creek формациясының шағын, оқшауланған бөлігі. 1966 жылы Hell Creek қазбалар аймағы Ұлттық саябақтар қызметімен Ұлттық табиғи ескерткіш мәртебесіне ие болды. Бұл Maastrichtian және Danian кезеңдерінде (креда кезеңінің соңы және палеогеннің басы, сәйкесінше) өзендердің құбылмалы арналары мен дельталарында, тұщы және тұзды судың сазды, құмды және сазтасты шөгінділерінен қалыптасқан, ал төменгі шығыс континенттік жиекте сирек кездесетін торфты батпақтардың шөгінділерінен тұрады. Бұл аймақ бұрынғы Кредалық Батыс Ішкі теңізіне шектес болған. Климаты қоңыл, крокодилдер мен пальма ағаштарының болуы субтропиктік және қоңыржай климатты көрсетеді, онда ұзақ қыс болмаған. Креда мен кайнозой дәуірлерін бөліп тұратын, иридийге толы белгілі креда-палеоген шекарасы, формацияның үстіндегі Форт-Юнион формациясымен шекарасына жақын, формацияның үстінде және кейде ішінде, үзіліссіз бірақ жұқа маркерлі қабат ретінде кездеседі. Hell Creek қазбаларының ең ірі коллекциясы Монтана штатының Бозман қаласындағы Роки таулары мұражайында сақталады және көрсетіледі. Көрмеге қойылған экспонаттар мұражайдың "Hell Creek" жобасының нәтижесі, ол 1998 жылы мұражай, Монтана штатының университеті, Вашингтон университеті, Калифорния университеті (Беркли), Солтүстік Дакота университеті және Солтүстік Каролина университеті арасындағы бірлескен күш-жігердің нәтижесі болып табылады.
The Hell Creek Formation is an intensively studied division of mostly Upper Cretaceous and some lower Paleocene rocks in North America, named for exposures studied along Hell Creek, near Jordan, Montana. The formation stretches over portions of Montana, North Dakota, South Dakota, and Wyoming. In Montana, the Hell Creek Formation overlies the Fox Hills Formation. The site of Pompeys Pillar National Monument is a small isolated section of the Hell Creek Formation. In 1966, the Hell Creek Fossil Area was designated as a National Natural Landmark by the National Park Service. It is a series of fresh and brackish water clays, mudstones, and sandstones deposited during the Maastrichtian and Danian (respectively, the end of the Cretaceous period and the beginning of the Paleogene) by fluvial activity in fluctuating river channels and deltas and very occasional peaty swamp deposits along the low lying eastern continental margin fronting the late Cretaceous Western Interior Seaway. The climate was mild, and the presence of crocodilians along with palm trees suggets a subtropical and temperate climate, with no prolonged annual cold. The famous iridium enriched Cretaceous–Paleogene boundary, which separates the Cretaceous from the Cenozoic, occurs as a discontinuous but distinct thin marker bedding above and occasionally within the formation, near its boundary with the overlying Fort Union Formation. The world's largest collection of Hell Creek fossils is housed and exhibited at the Museum of the Rockies, in Bozeman, Montana. The specimens displayed are the result of the museum's Hell Creek Project, a joint effort between the museum, Montana State University, the University of Washington, the University of California, Berkeley, the University of North Dakota, and the University of North Carolina which began in 1998.
Сипаттама
Хелл Крик формациясы – Солтүстік Америкадағы негізінен жоғарғы кредалық және бірқатар ерте палеоцендік тау жыныстарынан тұратын, Монтана штатының Иордания қаласының жанындағы Хелл Крик өзені бойындағы жартастарды зерттеуге байланысты аталған, жан-жақты зерттелген геологиялық құрылым. Бұл формация Монтана, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота және Вайоминг штаттарының аумақтарына созылады. Монтанада Хелл Крик формациясы Фокс Хилл формациясының үстіне орналасқан. 1966 жылы Хелл Крик қазбалар аймағы Ұлттық саябақтар қызметі тарапынан Ұлттық табиғи ескерткіш деп жарияланды.
Геология
Монтанадағы Хелл Крик формациясы Фокс Хиллз формациясының үстіне орналасқан және Форт Юнион формациясының астында жатыр, ал соңғысымен шекарасы креда-палеоген шекарасына (K Pg) жақын, ол креда кезеңінің соңын белгілейді және 66 ± 0,07 миллион жыл бұрын дауланған. Формацияның қалыңдығы шамамен 2 миллион жыл ішінде шөгіндіге түскен деп есептеледі. Хелл Крикке тән фауна (Лансиан құрлық омыртқалылар жасы) шекарадан бірнеше метр төменде табылады. K Pg шекарасы әдетте жоғарғы Хелл Крик пен Форт Юнион формациясының төменгі Лудлоу мүшесі арасындағы жатысқа жақын орналасқан, бірақ кейбір аймақтарда (мысалы, Солтүстік Дакотада) шекара Лудлоу мүшесінің ішінде, ал кейбір жерлерде Хелл Крикпен шекарадан жоғары орналасқан. Екінші жағынан, Монтананың шағын аймақтарында Хелл Крик формациясы K Pg шекарасын қамтиды және палеогенге сәл қарай созылады. Солтүстік Дакотадағы Танис учаскесі Чиксулуб метеоритінің соққысының салдарының жазбасы деп ұсынылған дәлелдерді қамтиды – мысалы, қазба сүйектердің хаостық араласуы және соққыдан кейін минуттар немесе сағаттар ішінде шөгіндіге түскен әсерлі іздері бар шыны тектиттер қабаты.
Палеобиология
Көптеген жануарлардың, оның ішінде динозаврлардың қалдықтары Хелл Крик формациясынан табылды. Оның Ларамидияның шығыс жағалауы мен Батыс Ішкі теңіз жолының батыс жағалауының арасындағы өзгеретін тұсында орналасуы, теңіз және құрлықта өмір сүрген жануарлардың қазбаларын сақтауға мүмкіндік берді. Омыртқалы жануарларға динозаврлар, птерозаврлар, крокодилдер, шампозаврлар, кесірткелер, жыландар, тасбақалар, бақалар және саламандралар жатады. Хелл Крик формациясынан балықтар мен сүтқоректілердің де қалдықтары табылды. Бұл формация омыртқасыздардың (амониттерді қоса алғанда), өсімдіктердің, сүтқоректілердің, балықтардың, бауырымен жорғалаушылардың (кесіртке Обамадонды қоса алғанда), теңіз жорғалаушыларының (мозазаврлар, плезиозаврлар және теңіз тасбақалары сияқты теңіз жорғалаушыларын қоса алғанда) және қосмекенділердің әсерлі жиынтығын қамтиды. Ерекше динозавр табылғандарының ішінде тираннозаврлар мен трицератопстар, сондай-ақ орнитомимидтер, Анзу сияқты кеенагнатидтер, түрлі шағын тероподтар, пахицефалозаврлар, анкилозаврлар, крокодиломорфтар және скваматтар бар, оның ішінде Хелл Крик формациясында табылған әртүрлі жануарлардың қазбалары да кездеседі. 2000 жылы Хелл Крик формациясынан табылған және 2007 жылдың желтоқсанында National Geographic деректі фильмінде кеңінен көрсетілген Эдмонтозавр – ең толық сақталған гадрозаврид динозавры. Құстардың, сүтқоректілердің және птерозаврлардың да бірнеше қазбалары табылды. Акулалар мен шаяндардың тістері кейде Хелл Крик формациясының өзендік бөлігінде кездеседі, бұл осы топтардың кейбіреулері сол кезде, қазіргідей, тұщы суға төзімді болғандығын көрсетеді. "Лансиан" фаунасы филогенетикалық тұрғыдан Шығыс Азия және Канада/Аляска фауналарына, Кампан кезеңінің Солтүстік Америка фауналарына қарағанда жақын. Күлтегіштің ішінде табылған инклюзиялардан жәндіктердің қазбалары белгілі.
Сақтау ортасы
Бұл Маастрихт және Даниян (сәйкесінше, креда дәуірінің соңы және палеогеннің басы) кезеңдерінде өзгермелі арналар мен дельталардағы өзендік әрекеттер нәтижесінде, және сирек кездесетін торфты батпақ шөгінділерімен бірге, төменгі шығыс континенттік шетінде орналасқан тұщы және ащы сулы саздар, саз тастар мен құмтастардан тұрады. Бұл шөгінділер креда дәуірінің батыс ішкі теңіз жолының алдындағы жағалау бойында қалыптасқан. Монтана штатының Форт-Пек аймағындағы жартастарда көрініс тапқан Хелл Крик формациясы, ангиосперм ағаштарынан бастап, қылқан жапырақтары, цикадеоидтар, гинкголар, папоротниктер және мүктер сияқты әртүрлі өсімдіктерге толы, салыстырмалы түрде субтропикалық климатқа ие, орманды жазық ретінде сипатталады. Хелл Крик формациясы Батыс ішкі теңіз жолының жағалауындағы жазықтағы өзендер арқылы қалыптасқан. Крокодилдердің кездесуі климаттың субтропикалық болғанын көрсетеді; суық маусым болған жоқ және жауын-шашын жеткілікті болды. Хелл Крик, Ланс және Сколлард формациялары – креда дәуірінде Солтүстік Американы батыс және шығысқа бөлген терең емес теңіздің батыс жағалауының әртүрлі бөліктерін көрсетеді. Сазды жазықтар түрлі жануарларға, оның ішінде динозаврларға мекен болды. Теңізден батысқа қарай, жаңадан пайда болған Роки тауларына дейін кең жағалау жазығы созылған. Бұл формациялардың құрамында негізінен құмтастар мен саз тастар бар, олар су тасқыны, өзен, көл, батпақ, саға және жағалау орталарына жатқызылған. Хелл Крик – осы ежелгі орталардың ең көп зерттелгені. Сол кезде бұл аймақта субтропикалық, жылы және ылғалды климат болған. Климат ылғалды, батпақтарда гүлді өсімдіктер, қылқан жапырақтары, пальмалар және папоротниктер өскен, ал ормандарда қылқан жапырақтары, ағаш қаптамасы, ағаш астындағы өсімдіктер, ангиосперм ағаштары мен бұталарының әртүрлі түрлері кездескен. Солтүстік-батыс Оңтүстік Дакотада, ылғалды жерлерге шөгіндірген қара қабаттардың жолақтары көмірге бай, ал өзен су тасқынынан жиналған құм мен саз қабаттарынан жарқын жолақтар пайда болған. Көптеген өсімдік түрлері, негізінен ангиоспермдер, сондай-ақ қылқан жапырақтары, папоротниктер және цикадеоидтар өскен. Оннан астам әртүрлі жерлерде табылған көптеген жапырақ қазбалары, бұл аймақтың көбінесе шағын және орташа өлшемді ағаштармен жабылған орманды болғанын көрсетеді.
Эуманирапторандар
Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген тістер әртүрлі дромаеозавридтер мен троодонтидтерге жатқызылған, олардың дене қазбалары тек ескірек формациялардан ғана белгілі, соның ішінде Дромаеозавр, Саурорнолестес және Троодон. Алайда, 2013 жылғы зерттеуде Эванс және авторлар Хелл Крик Ланс жиынтығында Acheroraptor-дан басқа бірнеше дромаеозаврид таксонына дәлелдердің аз екенін көрсетті, бұл осы формация үшін осы таксондарды жарамсыз ететін еді. Бұл 2015 жылы ДеПальма және авторлар жасаған зерттеуде жоққа шығарылды, олар жаңа туысты сипаттады – Dakotaraptor, дромаеозаврдың ірі түрі. Әртүрлі троодонтидтер мен целурозаврлардың қазбаланған тістері Хелл Крик формациясының барлық бөлігінде кең таралған; ең белгілі мысалдар – сәйкесінше Парониходон, Пектинодон және Ричардоэстезия.