Кіріспе

Американдық және канадалық футболдағы ойын

Американдық және канадалық футболда, квотербек тізе бүгуі, сондай-ақ «тізеге төмендеу», «қорғанысқа тізе бүгуі», «түсірілген тізе бүгуі» деп те аталады. Бұл ойыншының міндеті – допты жоғалтқан кезде оны қалпына келтіріп, алға жылжытуға тырысатын қорғаныс ойыншысын тоқтату болып табылады. Осы негізінен «қорғау» жауапкершілігіне байланысты, бұл формациядағы құйрық шын мәнінде еркін қауіпсіздік немесе ашық алаңда tackles жасауға дағдыланған басқа қорғаныс ойыншысы болуы мүмкін. Ойынның өзі өте аз уақытқа созылатын болса да, американдық футболдың ережелері ойын сағатын тоқтатпайды (допты тасымалдаушы шекте шешілген кез-келген ойын сияқты). NFL және NCAA-да 40 секундтық ойын сағаты, NFL-де екі минут ескертумен бірге, егер қорғаныс командасының уақыт үзілісі болмаса, команда екі минуттан астам уақытты үш рет тізе бүгіп қалу арқылы өткізе алады. Жеңімпаз команда ойынға 40 секунд қалғанда (XFL-де 25 секунд немесе USFL-де 35 секунд) алаңға шабуыл жасай алады. Мұндай жағдайларда, ойын техникалық тұрғыдан аяқталмай тұрып (яғни ойын сағаты әлі де жалғасып жатыр), қарсыластардың жаттықтырушылары, команда қызметкерлері мен ойыншылары (оның ішінде соңғы ойын кезінде алаңға шықпағандар) бір-бірімен қол алысып, бұқаралық ақпарат құралдары мен басқа да аккредиттелген адамдар да алаңға келіп, сұхбаттар бастауы әдеттегі нәрсе. XFL-де ережеге сәйкес 75 секундтан (немесе USFL-де 1:45) қалған үш рет «жеңіс формациясы» жасалуы мүмкін. Түйініп отыруды көбінесе «жеңіс формациясы» деп атайды, өйткені оны жеңісті сақтау үшін ойынның соңында жеңіске жеткен команда жиі жүргізеді. Ұтқан ойын болған жағдайда жеңімпаз команда күрделі ойынның нәтижесінде болатын допты жоғалтудан аулақ болуға тырысады. Жеңімпаз команданың жалпы ұпай айырмашылығы плей-оффқа жолдама алу перспективаларына әсер етпейтін, біржақтырақ бәсеке жағдайында ойынды спорттық әдеп ретінде (жеңімпаз команда ұпай жинауға мүмкіндік бермейді) және жарақаттар мен/немесе жазалардан аулақ болу үшін өткізуге болады. Статистика тұрғысынан алғанда, квотербектің тізе бүгуі әдетте -1 немесе -2 ярдқа жүгіру әрекеті ретінде тіркеледі. Басқа спорт түрлері де «жеңіс формациясы» терминін тек жарақат алу мүмкіндігі аз уақытқа дейін жүруге арналған ойын үшін қолданады, мысалы, роллердер дербидегі кедергі жасаушы артта қалады немесе жекпе-жектің соңғы секундтары аяқталып жатқанда топқа жеңіл ғана қарсы шығады.

Стратегия

Футболшының тізе бүгіп отыруын көбінесе ойын сағатында екі минуттан аз уақыт қалғанда, есебі алдағы команда допты иеленген кезде қолданады. Екі минуттық ескерту NFL ойынында сағатты автоматты түрде тоқтатады; демек, қандай жағдай болмасын, екі минуттық ескертуден кейін допты ұстаған команда сағатты қайта іске қосу үшін ойын жасауы керек. Сондықтан, NFL және NCAA-да 40 секундтық ойын сағатымен, екі минут (120 секунд) теориялық тұрғыдан үш тізбектелген футболшының тізе бүгіп отыруына жұмсалатын максималды уақыт; бұл бірінші төмендік және қорғаныста тайм-аут қалмаған деп есептесек. Команда үш рет қатарынан футболшының тізе бүгіп отыруын жасай алмайды, себебі төртінші рет жасалса доп қарсыласына өтеді және оларға кем дегенде бір ұпай жинау мүмкіндігі беріледі. Футболшының тізе бүгіп отыруын қолдану туралы шешім ойынның қалған уақытына, төмендікке және қорғаныста қалған тайм-ауттардың санына байланысты. Мысалы, егер бірінші төмендікте ойын сағатында бір минут қалса және қорғаныста бір тайм-аут қалса, шабуыл сағатты толығымен аяқтау үшін екі тізбектелген тізе бүгіп отыруды қолдана алады, ал егер қорғаныс тайм-аутын қолданса, шабуыл сағатты аяқтау үшін үшінші тізе бүгіп отыруды жасай алады. Дегенмен, егер үшінші төмендікте ойын сағатында бір минут қалса, қорғаныс қанша тайм-аутқа ие болса да, футболшының тізе бүгіп отыруы сағатты толығымен аяқтамайды және шабуыл бірінші төмендікке жетуге тырысуы керек. XFL мұны 75 секундқа дейін қалған жағдайда рұқсат етеді; бұл лига 25 секундтық ойын сағатын пайдаланады. Футболшының тізе бүгіп отыруының тізбегі сағатты толығымен аяқтамаса да, екі минуттан аз уақыт қалғанда алдағы команда қарсыласының теңдесу немесе жеңіске жету мүмкіндігін азайтатын жағдайда тізе бүгіп отыруды қолдануға кеңес берілуі мүмкін. Мысалы, 2018 жылдың 22 қыркүйегінде Орегон Дакс Стэнфорд Кардиналды үш ұпаймен басып өтті және Стэнфордтың 43 ярды сызығында екінші төмендікте үш ұпаймен допты иеленді, ойын сағатында 58 секунд және Стэнфордта бір тайм-аут қалды. Орегон Дакс командасының сол кездегі бас жаттықтырушысы Марио Кристобаль футболшының тізе бүгіп отыруының орнына жүгіріп ойнауға шақырды, бірақ Орегон допты Стэнфордқа қайтарды, ол кейіннен ойынды теңестіріп, қосымша уақытта жеңіске жетті. Кристобаль бірнеше тізе бүгіп отыруды бұйырғанда, Стэнфорд, әрине, футболды иеленуді қайтадан қалпына келтірмек еді, қалған он секундқа дейін және олардың қолынан ешқандай тайм-аут қалмады. Стэнфордтың теңдесуге немесе жеңіске жету мүмкіндігі өте аз болғандықтан, Кристобаль командасы жеңілгеннен кейін қатты сынға ұшырады. Бес жылдан кейін, 2023 жылдың 7 қазанында Кристобаль тізе бүкпеуді таңдағаны үшін тағы да қатты сынға алынды. Осы жағдайда Кристобальдың Майами Урагандары Джорджия Техникалық университетінің Сары Жакеттерін үш ұпаймен басып өтті, Майами үшінші төмендікте ойынның соңына 34 секунд қалғанда және Джорджия Техникалық университеті барлық тайм-ауттарын қолданған. Футболшының тізе бүгіп отыруын шақырудың орнына, Кристобаль жүгіріп ойнауға шақырды, нәтижесінде Майами допты жоғалтты, оны Джорджия Техникалық университеті қалпына келтірді. Кейіннен Джорджия Техникалық университеті қалған ойын уақытын пайдаланып, ойынды жеңіп алған тачдаунға ұтып алды. Кристобальға қатысты сын-пікірлер Джорджия Тех Майами ойынынан кейін әлдеқайда қарқынды болды, себебі тізе бүккен Кристобальдың Ураган командасының жеңісін қамтамасыз етер еді, ал тізе бүккен Кристобальдың Қаздар командасының Стенфорд Орегон ойынында жеңіске кепілдік бермейтін еді. Футболшының тізе бүгіп отыруын көбінесе бірінші жартылайдың соңында жартылай уақытқа дейін ұпай жинауға аз мүмкіндік бар деп ойлаған командалар қолданады. Кейде ол тең ойынның екінші жартысының соңында ойынды қосымша уақытқа жіберумен қанағаттанған командамен өткізіледі. Әдетте, ойынды кейде ойын соңында жеңіліп бара жатқан команда өткізеді, ол үмітсіз артта қалып, ойыншының денсаулығына қауіп төндірмей, ойынның аяқталуын жеделдетуді қалайды. Жоғары мектептердегі немесе шағын колледждердегі спорт түрлеріндегі жарылыс жағдайларында екі жаттықтырушы тең бас тарту туралы шешім қабылдайды, егер ол кемшілік өте үлкен болса. Аула қақпасының қашықтығында және үш немесе одан аз ұпаймен тең немесе артта қалған команда ойынды жеңу немесе алаң қақпасын теңдеу алдындағы уақытты бітіру үшін бір немесе бірнеше тізе бүгіп отыруды қолдана алады. Бұл жағдайда футболшы сол немесе оң жағына бірнеше метр жүгіріп, кейін тізе бүгіп, алаңға гол салуға тырысады немесе топты белгілі бір хэш белгісіне жақындатады, егер команданың гол соққышысы олардың гол соққысы үшін қалаулы орынға ие болса. Идеалды жағдайда сағат гол соққысы кезінде аяқталуы керек, келесі тепкіні және келесі команданың ұпай жинауға тырысуына жол бермейді. Атланта Фэлконс командасының бас жаттықтырушысы Артур Смит осы жағдайларда футболшының тізе бүгіп отыруын жиі қолданады, осылайша гол соққышы Янгхо Ку үшін ойынды жеңіп алуға мүмкіндік береді және Атлантаның қарсыластарына шабуылмен жауап беру мүмкіндігін бермейді. Бұл стратегия Смиттың Фэлконс командасы үшін төрт рет сәтті болды (2021 жылы Майами және Жаңа Орлеансқа қарсы, 2022 жылы Аризонаға және 2023 жылы Хьюстонға қарсы жеңістер). Футболшының тізе бүгіп отыруы бұрын ойынның соңында жеңіске жеткен немесе қорғаныс тачдаунынан кейін жасалған голдан кейінгі әрекетте мақсатты түрде басталатын; NFL ережелері әрекетті шабуыл мен қорғаныс арасында орындауды талап етеді, тіпті егер шабуыл қажетсіз ұпайларды қабылдамай, қарсыласын ренжіту немесе ашудан сақтау ниеті болса да. Бұл 2017 жылғы плей-офф кезіндегі «Миннеаполис ғажайыбында» ең көп көрінді, онда жеңіске жеткен Миннесота Викингтеріне қарсы әрекетке қарсы тұру үшін Жаңа Орлеан Сэйнтс командасының шабуыл және қорғаныс бойынша сегіз ойыншысы шкафтан қайта оралды. Футболшы Кейс Кинум допты төмен түсіріп, кейін ауаға лақтырып, Викингтердің жеңісін тойлады, ал Сэйнтс ешқандай күш жұмсаған жоқ. Ереже 2018 жылғы маусымда ойынның нәтижесіне әсер етпесе, әрекетті жою үшін өзгертілді. Егер әрекет қорғанысқа екі ұпаймен жеңіске жету немесе теңдесу мүмкіндігі болғандықтан орындалуы керек болса, футболшы осыны болдырмау үшін тізе бүгіп отырады. Сирек жағдайларда, команда ойынды асыра көрсетуге болмайтын жарыс кезінде тізе бүгіп отыруды қолданады, тіпті сағатта маңызды уақыт қалған болса да. Бұл 2011 жылғы ЛСУ Тигрлері мен Ол Мисс Рибелс арасындағы Магнолия Кубогында болды. Ойынның соңына бес минут қалғанда және ЛСУ 52–3 есебімен жеңіске жеткенде, Тигрлердің бас жаттықтырушысы Лес Майлс үшінші қатардағы футболшы Зак Меттенбергерге Ол Мисс бір ярды сызығындағы бірінші және голдан тізе бүгіп отыруға бұйрық берді және келесі үш ойында да тізе бүгіп отыруды жалғастырды. Майлс тағы бір тачдаун Ол Мисс жаттықтырушысы Хьюстон Наттты одан әрі ұялтады, ол Рибелс ЛСУ-ды қабылдағаннан 12 күн бұрын маусым соңында кетіп қалатынын жариялаған. Тигрлер бұл сериядағы ең үлкен жеңіске ие болды. Сонымен қатар, 2023 жылғы NFL маусымының үшінші аптасында Майами Долфинс Денвер Бронкосын 70 ұпаймен жеңді, бұл NFL тарихында команданың бір ойында жинаған ең көп ұпайы болды. Ойынның соңына қарай Долфинс, бұрыннан 70 ұпай жинаған, алаң қақпасының қашықтығына жетті, демек, команданың бір ойында жинаған ең көп ұпай рекордын жаңару мүмкіндігі болды. Дегенмен, Майамидің бас жаттықтырушысы Майк МакДаниэл рекордты жаңарудың орнына жүгіріп ойнауға шешім қабылдады...

Тарих

1960 жылға дейін футбол ойынының ресми уақытын бақылау төрешінің міндеті болған. Стадиондағы ойын уақыты, егер көрсетілсе, ресми емес еді және көбінесе төмен сапалы аналогтық ойын кестесі сағаттарымен жасалатын, олардың көрсеткіштері лига стандартына сәйкес келмейтін, нақты уақытты анықтау үшін қосымша күш жұмсауды қажет ететін. Сонымен қатар, сол кезде көптеген стадиондарда негізінен бейсбол ойналатын, сондықтан ойын кестелері сол кезде ойын сағаты қолданылмаған спорт түріне оңтайландырылған (ойын сағатының пайда болуына ондаған жылдар бұрын), және көбінесе ойыншыларға оңай көрінбейтін, уақытты анықтаумен қатар, командалар жалға алған портативті құрылғылармен синхрондалмаған жерлерде орналасқан. Осылайша, командалар мұқият уақытты басқаруға мүмкіндік бермейтін, себебі жаттықтырушылар мен ойыншылар әр ойыннан кейін қалған уақытты шамамен білетін. Жартылай ойынның немесе ойынның қалған уақытын дұрыс есептемеу қаупі, әр мүмкіндікте шарды алға жылжыту мүмкіндігінен қасақана бас тартуға күшті кедергі болды. Футбол сағаты 1976 жылға дейін NFL-де енгізілмеген, яғни тізе бүгудің уақытын анықтау мүмкін емес еді. Дәстүрлі түрде, екі минут ескертуден кейін көшбасшы командалар көбінесе квотербектердің қысқа қашықтықтағы шабуылдарын (жарақат алу қаупі бар) немесе фулбектерге немесе басқа жүгірушілерге уақытты өткізу үшін ойынды жүргізетін. Стадиондағы ойын сағаты ресми мәртебе алғаннан кейін де бұл дәстүр біраз уақыт сақталды, өйткені осы дәуірдегі көптеген жаттықтырушылар тізе бүгуді қорқынышты немесе тіпті спорттық емес деп есептеді. Алайда, 19 қарашадағы Мейдоулендстегі керемет оқиға, онда Филадельфия Иглз командасының қорғаныс шебіндегі Герман Эдвардс Нью-Йорк Гигантс командасының квотербегі Джо Писарчик пен жүгірушісі Ларри Цонка арасындағы сәтсіз доп алмасуын қабылдап алды, бұл өзгеріске ұлттық теледидарда түрткіс берді. Бұл үлкен спорт түрлеріндегі сирек кездесетін жағдайлардың бірі, онда бүкіл спорт түріндегі стратегиялық тактиканың маңызды және жалпыға бірдей өзгеруіне нақты ойынға жауап ретінде қарауға болады. 31 секунд қалғанда, Гиганттар 17:12 есебімен алда тұрды, ал Иглз командасының қосымша уақыты болмады. Писарчик Ларри Цонкаға допты беруге тырысқанда, ол ауырсынып түсті; Эдвардс оны жинап алды және Иглз командасының 19:17 есебімен жеңіске жетті. Бұл ойын бүкіл ел бойынша Гиганттарға қарсы үлкен дау-дамай, мазақ және сын тудырды, әсіресе шабуыл координаторы Боб Гибсонға, ол қателігі үшін тізе бүгу ойынын қолданбағаны үшін айыпталды. Гибсон ойыннан кейін дереу жұмыстан босатылды және ешқашан футболмен айналыспады. Ойыннан кейінгі аптада Иглз және Гигантс командалары үш ойыншының артында қалған квотербекті қорғауға арналған арнайы формацияларды жасады. Бұрын осындай "уақытты өлтіру" ойынын орындаған квотербектер тығыз жиналған стандартты шабуылдан тек квотербекті жасырып жүгіріп өткен. Иглз плей-оффқа өтті, ал Гигантс 6:10 есебімен маусымды аяқтады. "Жеңіс формациясы" футболдың барлық деңгейлерінде жылдам тарады, өйткені жаттықтырушылар соңғы секундтарда допты жерге түсіру үшін айналым тәуекелін барынша азайтатын процедураны қабылдауға тырысты. Бір маусым ішінде ол кеңінен таралды. 1987 жылы NFL квотербектерге қорғаныс соққысын қабылдамай, жай ғана тізе бүгуге мүмкіндік беретін ережені қабылдады. Сиэтл Драгонс командасынан 32:23 есебімен алда тұрған Хьюстон Рафнекс командасының квотербегі П.Дж.Уокер өзінің 21 ярдтық сызығында төртінші қадамда тізе бүкті, сағатта үш секунд қалғанда. Төрешілер қателікпен ойынды аяқтады, осылайша Драгонс командасына кем дегенде бір шабуыл жасау мүмкіндігінен айырылды, онда (XFL-дің үш ұпайлық конверсия ережесіне байланысты) олар ойынды теңестіріп, қосымша уақытты мәжбүрлеуге мүмкіндік алған болар еді. Лига қателігін тез мойындады және COVID-19 пандемиясына байланысты қалған маусымын тоқтатқаннан кейін басқа барлық кәсіби спорт лигаларымен бірге одан әрі тексеруден аулақ болды. 2023 жылғы NFL маусымының соңғы ойындарында Нью-Орлеан Сентс командасы Атланта Фалконс командасының 1 ярдтық сызығында жеңіс формациясында тұрды. Шейх Шиано келесі аптада "Бакканерс" командасының "Даллас Каубойз" командасына қарсы ойында да осындай стратегияны қолданды. Келесі маусымда Филадельфия Иглз Буканерлерді бастап, Чип Келли квотербек Ник Фоулз Шианоның агрессивті тактикасын болдырмау үшін мылтық формациясын тізе бүктіруге тырысты, ол сәтті аяқталды. Көптеген жағдайларда, әсіресе маңызды ойындарда, қорғаныс жеңіске жетуге ниетті екенін көрсетіп, тізе бүгуге қарсы агрессивті шабуыл жасады. Супербоул XLIX-та, уақыт аяқталып, қарсыластарының қақпасының алдында тұрған Сиэтл Сихокс командасы Нью-Ингленд Пэтриотс командасының шабуылдық желісіне екі рет шабуыл жасады, біріншісі офсайд жазасына, екіншісі екі команданың ойыншылары арасындағы алаңдағы жанжалға әкелді, нәтижесінде Сихокс командасының ойыншысы Брюс Ирвин Супербоул тарихындағы бірінші (және 2020 жылға дейін жалғыз) ойыннан шығарылды. Үшінші тізе бүгу әрекеті кезінде шабуыл жасалмады. Бірнеше жыл өткен соң, Сан-Франциско 49ерс командасы да Супербоул LIV-тің соңғы шабуылының әр қадамында тізе бүгуге қарсы шабуыл жасады, нәтижесінде Патрик Махоумс үш тізе бүгу қадамында кері жүгіріп, төртінші қадамда ұзақ пасты лақтыруға мәжбүр болды, осылайша ойынның соңғы бес секундын аяқтап, Канзас-Сити Чифс командасының жеңісін қамтамасыз етті. Бұл "тізе бүгулер" 15 ярдтық жалпы шығынға әкелді және Махоумстың ойындық ярдтарын 44-тен 29-ға дейін төмендетті, бұл Вегас ставкалары үшін әсер етті (колледж футболында квотербектердің тізе бүгуі "Команда" жүгіруші ярдтары ретінде есептеледі, емес квотербекке). Қорғаныс әрекетін жасауға тырысудан басқа, жеңіліп жатқан, бірақ бір сенімді ұпайдан кем артықшылыққа ие командалар соңғы екі минутта уақытты тоқтатуға тырысады, егер қарсы команда квотербек тізе бүгуін орындаса. Командалар әр жартылайда үш уақытты тоқтатуға рұқсат берілгендіктен, сағат уақыт тоқтату кезінде тоқталып, допты беру кезінде қайта басталады, олар осындай жағдайларға оларды сақтап қалуға тырысады, осылайша жеңімпаз команданы ойын жасауға және бірінші қадам жасауға немесе, ең болмағанда, уақытты тоқтатуға мәжбүрлейді. Егер сағатта әлі жеткілікті уақыт болса және жеңімпаз команда тағы бір квотербек тізе бүгуін орындаса, қорғаныс командасының стратегиясы уақыт тоқтатылғанша, уақыт аяқталғанша немесе (ең қалаған нәрсе) команда қарсыласын ойынды тоқтатуға немесе допты жоғалтуға мәжбүрленгенше қайталанады. 2016 жылы Балтимор Рейвенс командасы Цинциннати Бенгалс командасына қарсы ойындағы соңғы шабуылдың үш қадамынан кейін қалған он екі секундты пункт формациясында өткізді, Самуэль Кох мақсатты аймақтың шегінде допты ұстап тұрды, ал Рейвенс командасына қарсы бірнеше ұстау жазалары Бенгалс ойыншыларын кері итеріп, тіпті итеріп тастады. Ойын Кохтың уақыт аяқталғаннан кейін мақсатты аймақтың артқы сызығына тиген кезде аяқталды және қасақана қауіпсіздікке әкелді (ойынның соңындағы бұзушылықтар, қорғанысқа қарағанда, қайта ойналмайды). Ойынның қасақана ұстау аспектісі 2016 жылғы NFL маусымынан кейін заңсыз деп жарияланды. Команда тізе бүгу кезінде уақытты дұрыс басқармағандықтан немесе дұрыс есептемегендіктен ойынды жоғалтуы мүмкін. Мысалы, 4 желтоқсан 2014 жылы UCF Golden Knights командасына қарсы өткен ойында Ист Каролина университетінің жаттықтырушысы Раффин Макнил командасына сағатта 1:47 қалғанда және 30:26 есебімен алда тұрғанда тізе бүгуге бұйрық берді. UCF соңғы уақыт тоқтатуын пайдаланды, ECU командасына уақытты тоқтатуға мүмкіндік бермеді, бірақ Макнил 37 ярдтық гол соққысын орындаудың орнына төртінші қадамда тізе бүгуді таңдады. Ойын сағатта 10 секунд қалдырды...

Ережелер

2011 жылғы NFL ережелері 7-баптың 2-бөлімі, 1-тармақ (c) бойынша: "Төреші допты өлі деп жариялап, ойынды аяқтайды, егер квотербек сызықтан кейін дереу тізесіне түсіп (немесе тізесіне түскендей қимыл жасап) кетсе". 2011 және 2012 жылғы NCAA ережелері 4-баптың 1-бөлімі, 3-тармақ (o) бойынша: "Доп тірі болмай, өлі болады және төреші сыбызғымен сигнал беріп немесе оны өлі деп жариялайды, егер допты ұстаған ойыншы тізесін жерге тигізгендей қимыл жасаса". Осы ереже Британдық-американдық футбол қауымдастығында да қолданылады. 2011 жылғы CFL ережелері 1-баптың 4-бөлімінде: "Доп өлі болады, егер квотербек допты ұстап тұрғанда, ойынның соңғы үш минутында қасақана тізесіне түсіп жерге отырса". Статистикалық есептеу ережелерінің 5(e) тармағында: "Егер квотербек ерікті түрде тізесіне түсіп, уақытты тоқтату үшін ярдтарды жоғалтса, жоғалған ярдтар команданың жоғалтулары ретінде есептеледі. ЕСКЕРТУ – Бұл жағдайда квотербекке сақ беруге болмайды".