Қопт православиесіндегі әулие Самуил Қаламундық

Кіріспе

Копт православтық әулие Самуил Исповедник (ғылыми әдебиеттерде Каламунның Самуилі немесе Каламунның Самуилі деп аталады) – барлық Шығыс Православ шіркеулерінде құрметтелген копт православтық әулие. Ол халцедондық византиялықтардың қолынан келген қиындықтарға шыдағаны, арабтардың Египетке шапқандығына куә болғаны және Каламун тауында оның атымен аталатын монастырды салғаны үшін танымал. Ол христиандық имандылығы үшін азап көргендіктен "исповедник" атағын алған, бірақ шейіт болған жоқ. "Каламунның Самуилінің аяны" деп белгілі копт мәтінінің қолжазбаларында оның есімі автор ретінде көрсетілген.

Өмірбаян

Самуил 597 жылы Мысырдың Даклуб қаласында дін қызметкері Арселаос дегеннің баласы болып дүниеге келді, ол халцедондық емес болатын. Ол өзінің жас кезінің көп бөлігін Агатонның шәкірті ретінде өткізді. Сент-Макарий монастырында болғанда, Византия императорлық елшісі шөлдегі монахтарды халцедондық сенімді қабылдауға көндіруге тырысты. Самуил ынтасымен, императордың хатын алып, жыртып жіберді: «Бұл кітап және оған сенетіндердің бәрі аттандырылсын, ал біздің қасиетті әкелердің православиелік сенімін өзгертуге тырысатындар қарғысқа ұшырасын». Елші ашуланып, Самуилді қамшымен ұруға, қолдарынан байлап асып, бетін кесуге бұйырды. Бір соққыдан оның бір көзі жоқ болып қалды. Александриялық Кир Файюм қаласына келгенде, Самуилді тізбектеп, ұры сияқты әкелді. Самуил Раббыға қуанышпен сыйынды және: «Ей, Құдай, бүгін Мәсіхтің аты үшін қанымды төгуге маған мүмкіндік бергіл», – деді. Кир оны көргенде, әскерге оны судай ағызғанша ұруға бұйырды. Содан кейін ол оған: «Сәмуил, сен зұлым, тәкаппар адамсың. Сені монастырьдың иесі етіп кім тағайындады және маған, сондай-ақ сеніміме қарғыс айтуға үйретті?» – деді. Ыйық әке Самуил жауап берді: «Сен және сенің шайтандық іліміңнен гөрі Құдайға және Оның қасиетті архиепископы Бенжаминге бағыну жақсы. Сен, Иблис ұлы, Мәсіхке қарсы, азғырушы!» Кир сарбаздарға: «Сенің рухың қызып тұр, Самуил, себебі монахтар сені аскет ретінде мақтайды. Бірақ мен сені лауазымды тұлғаларды қаралаудың қандай екенін үйретемін, өйткені сен маған архиепископ ретінде және Мысыр жерінің кірістерін басқарушы ретінде тиіс құрмет көрсетпейсің». Самуил жауап берді: «Сондай-ақ, Шайтан да басшы болды, оның астында періштелер болды. Бірақ оның мақтанышы мен сенімсіздігі оны Құдайдың нұрынан айырды. Сен де, халцедондық алдаушы, сенің сенімің бұзылған және сен шайтан мен оның періштелерінен де қарғысқа ұшырадың». Мұны естіген Кир қасиетті кісіге деген ашумен толысып, әскерге оны өлтіруге белгі берді, бірақ Файюм билеушісі оны олардың қолынан құтқарды. Кир Самуил қашқаннан кейін, оны Нитрия шөлінен қууға бұйырды. Скеттен шыққаннан кейін Самуил қазіргі Жоғарғы Мысырдың Миния облысында орналасқан Каламун тауында тұрды. Каламун тауында Самуил өзінің атын алған монастырь құрды, ол бүгінге дейін сақталған. Самуил бір кезде күнге табынушы берберлердің қолынан да азап көрді, олар оны біраз уақытқа тұтқынға алды. Тұтқында ол Скетистің бас діни қызметкері Юанниспен кездесіп, дос болды, оны да берберлер тұтқынға алған еді. Берберлер Самуилді күнге табынуға көндіре алмағаннан кейін, оның аяғын темір тізбекпен бір қыздың аяғына байлап, түйелерді бағуға жіберді, осылайша қыз Самуилді азғырып, күнге табынушы етуді үміттенеді. Бірақ Самуил сенімінен таймады және христиандық сенімінде берік тұрды. Ақырында, қожайынының өлім аузында жатқан ұлын айықтырғаннан кейін, ол босатылып, Каламун тауына қайтуға рұқсат алды. Оралғаннан кейін ол 641 жылы Мысырға арабтардың шапқыны туралы пайғамбарлық айтты және оның куәсі болды. Самуил Мойындаушы 8 Koiak 412 AM (17 желтоқсан 695 жылы) қайтыс болды.

Samuel was born in 597 AD in the city of Daklube, Egypt, to a non Chalcedonian priest called Arselaos. He spent most of his early years as a disciple of Agathon. While at the Monastery of Saint Macarius, a Byzantine imperial envoy attempted to convince the desert monks to confess the Chalcedonian faith. Samuel became zealous and seized the imperial letter and rent it into pieces saying "Excommunicated is this tome and everyone who believes in it, and cursed is everyone who might change the Orthodox faith of our Holy Fathers." Seized with anger, the envoy ordered Samuel to be beaten with pins and to be hanged up by his arms, and that his face be smitten. One of the strikes enucleated one of his eyes. When Cyrus of Alexandria came to the city of Faiyum, he had Samuel brought to him in chains like a thief. Samuel went rejoicing in the Lord and saying, 'Please God, it will be given me this day to shed my blood for the name of Christ.' When Cyrus saw him, he ordered the soldiers to beat him until his blood ran like water. Then he said to him, 'Samuel, you wicked ascetic, who is he that made you abbot of the monastery, and bade you teach the monks to curse me and my faith?' Holy Abba Samuel answered, 'It is good to obey God and His holy Archbishop Benjamin rather than obey you and your devilish doctrine, O son of Satan, Antichrist, Beguiler.' Cyrus bade the soldiers to smite him on the mouth, saying, 'Your spirit is kindled, Samuel, because the monks glorify you as an ascetic: but I will teach you what it is to speak evil of dignities, since you render me not the honour which is my due as Archbishop and my due as Controller of the Revenues of the land of Egypt.' Samuel replied, 'Satan also was controller, having angels under him: but his pride and unbelief estranged him from the glory of God. So with you also, O Chalcedonian Deceiver, your faith is defiled and you are more accursed than the devil and his angels.' On hearing this, the Cyrus was filled with fury against the saint, and signed to the soldiers to strike him dead, but the ruler of Faiyum delivered him from their hands. When Cyrus saw that Samuel had escaped, he ordered him driven away from the Nitrian Desert. After leaving Scetes, Samuel dwelt in Mount Qalamoun, currently in the Upper Egyptian governorate of Minya. At Mount Qalamoun, Samuel founded a monastery that carries his name and still exists to this day. Samuel also suffered at the hands of sun worshiping Berbers who took him captive for some time. In his captivity, he met and befriended Youannis the Archpriest of Scetes, who was also captured by the Berbers. When the Berbers failed to convince Samuel to worship the sun, they tied his leg with an iron chain to that of a maiden, and sent them to attend the camels, hoping that the maiden would seduce Samuel and win him as a sun worshipper. Yet, Samuel did not deny his faith and remained strong in his Christian faith. Eventually, after healing his master's son who was on the verge of death, he was released and permitted to return to Mount Qalamoun. After his return, he prophesied about and witnessed the Arab invasion of Egypt in 641 AD. Samuel the Confessor died on 8 Koiak 412 AM (17 December 695 AD).

Каламундық Самуилдің өмірі

Самуил туралы ең маңызды дереккөздердің бірі – хагиография, Каламундық Самуилдің өмірі. Бұл еңбек «Исаак Пресвитеріне» жатқызылады, оның туралы мәлімделгеннен басқа, Сент-Самуил монастырындағы монах болғаны ғана белгілі. Ол Самуилдің өлімінен кейін «төрт ұрпақ» өткен соң жазғанын айтады, бұл шамамен 8 ғасырдың соңы мен 9 ғасырдың басы аралығындағы кезеңді көрсетеді. Қазіргі уақытқа дейін төрт қолжазба сақталған: сахид копт тіліндегі бір нұсқа, эфиоп тіліне аударма, және екі фрагмент – біреуі сахид, екіншісі бохарид копт тілінде. Еңбекте Самуилдің ата-анасы Силас пен Космиане деп аталады. Самуил 12 жасында кіші диакон болып, ерте жасынан монах болуға және аскетикалық өмір сүруге ұмтылады. Әкесінің алаңдаушылығы періште оны жұбатқаннан кейін басылады. Силас шіркеу салып, ұлын диакон қылып тағайындайды. Самуил 18 жасында Космиане, ал Силас 22 жасында қайтыс болады. Самуил ағарту орталығы ретінде танымал Скетиске барады және онда қарт аскет Агафамен кездеседі. Ол Агафаның өліміне дейін үш жыл бойы оның басшылығымен тәлім алады, бірақ өте құрметті монахқа айналады және Агафаның рухымен күшейеді. Осы кезде Александриядан Кир Александрия бизофтыққа ие болу үшін келеді. Ол миафизиттер мен халцедондық христиандарды бір топқа біріктіруге тырысады, ал еңбек оның ілімдерін «Левтің Жарғысы» деп атайды. Кирдің елшісі Скетиске келгенде, Самуил «Левтің Жарғысының» көшірмесін көруді сұрайды, содан кейін оны жыртып тастайды. Осының салдарынан ол қатты сабаланип, Скетистен қуылды. Самуил және оның төрт адал шәкірті Файюм маңындағы Неклон монастырына оңтүстікке сапар шегеді. Ол онда үш жарым жыл тұрады, содан кейін епископ Кир Файюмға келе жатыр деген хабарды естиді. Самуил басқа монахтарға эвакуация жасауды бұйырады және Кирмен жеке кездеседі. Кир Самуилді қарсылық көрсетуді тоқтатуға көндіруге тырысқанда, олар «шехидтік» пікір алмасады. Самуилті өлтіре жаздайды. Ол Неклоннан шығып, Такинашқа барады, онда алты ай тұрады. Самуил Құдайдан дауыс естип, шөлге баруға бұйырылады. Құдай оны Каламундағы қираған шіркеуге жетеледі. Қажылықтан оралған ливиялық көшпелілер оны шіркеуде тауып, тұтқынға алады, бірақ оны мінгізген түйе Құдайдың құдіретімен қозғалмайды. Кейінірек қарақшылар оралып, одан да сәттілікке жетеді, оны Сиваға құл ретінде сату үшін алып кетеді. Сивада ол Джон Гетемонмен кездеседі, ол да құлдықта болады. Үш жылдық тұтқындық кезінде берберлер оны түрлі діндерге көнуге және пәктігінен бас тартуға мәжбүрлеуге тырысады, бірақ ол бас тартады. Құдай Самуилге кереметтер жасау қабілетін сыйлайды, ал берберлер оны бірнеше құнды түйелермен сыйлап, ақылмен босатады. Самуил Каламундағы монастырға қайта оралады, онда оның төрт шәкірті мен көптеген басқа адамдар қайта оралады. Монастырьға сыйлықтар түседі, оның ішінде әдетте сараң епископ Григорий Коэйстен, Самуилдің туысы болуы мүмкін Пелхип епархы Мена және монастырьдың қаржысын және саудасын басқаруды өз мойнына алған Аполлон есімді адам да бар. Самуил монастырьда тағы елу жеті жыл өмір сүреді.

One of the most important surviving sources on Samuel is a hagiography, the Life of Samuel of Kalamoun. The work is attributed to "Isaac the Presbyter", of which almost nothing is known other than he was a monk at the Monastery of Saint Samuel the Confessor, saying he wrote "four generations" after Samuel's death, suggesting a range between the end of the 8th century or the beginning of the 9th century. Four manuscripts survived to the modern era: a version in Sahidic Coptic, a translated version in Ethiopic, and two fragmentary versions, one in Sahidic and the other in Bohairic Coptic. In the work, Samuel's parents are named Silas and Kosmiane. Samuel becomes a sub deacon at the age of 12 and insists from an early age on becoming a monk and living an ascetic life. His father's concerns are quelled after an angel reassures him; Silas builds a church and ordains his son a deacon of it. Kosmiane dies when Samuel is 18, and Silas dies when Samuel is 22. Samuel sets out for Scetis, known as a center of enlightenment, and meets an aged ascetic, Agathou. He trains for three years under him until Agathou's death, but becomes a respected monk and is empowered by Agathou's spirit. At this point Cyrus of Alexandria arrives to take up the bisophric of Alexandria. He attempts to combine Miaphysite Christians and Chalcedonian Christians into one group; the work refers to his teachings as the "Tome of Leo". When a messenger of Cyrus arrives at Scetis, Samuel asks if he can see the copy of the "Tome of Leo", then tears it to shreds. He is severely flogged and expelled from Scetis as a result. Samuel and four loyal disciples travel south to a monastery at Neklone, near Fayyum. He lives there for three and a half years before he receives word that Bishop Cyrus is visiting Fayyum. Samuel tells the other monks to evacuate and meets Cyrus himself; he and the bishop have a "martyrological" exchange as Cyrus attempts to convince Samuel to cease his resistance. Samuel is beaten within an inch of his life. He leaves Neklone and goes to Takinash, where he resides for 6 months. Samuel hears a voice from God telling him to go into the wilderness. God leads him to a deserted church in Kalamun. Marauding Libyan nomads, returning from a pilgrimage, find him and seize him in the church, but the camel they put him on refuses to move, inspired by God to be obstinate. The marauders return later and are more successful, this time taking him to Siwa to be sold as a slave. While in Siwa, he meets John the Hegemon, who has also been enslaved. During his three year captivity, the Berbers attempt to convert him to paganism and to abandon his chastity, but he refuses. God grants Samuel the power to perform miracles, and the Berbers wisely release him with a gift of several fine camels. Samuel returns to the monastery at Kalamun, where his four disciples and many others return. The monastery receives donations, including from the normally miserly Bishop Gregory of Koeis; Mena the Eparch of Pelhip, who is possibly a relative of Samuel; and a man named Apollo, who takes over the finances and trade of the monastery. Samuel goes on to live at the monastery for fifty seven more years.