Кіріспе

Қаржы саласында опцияларды сатып алу немесе сату үшін баға (премия) төленеді немесе алынады. Бұл мақалада осы премияны есептеудің жалпы принциптері талқыланады. Қосымша мәліметтер үшін қараңыз: математикалық негіздері үшін; қаржылық инженерияны қолдану үшін; және жалпы ақпарат алу үшін.

Премиум компоненттер

Бұл бағаны екі бөлікке бөлуге болады: нақты құндылық және уақыт құндылығы (кейде "сыртқы құндылық" деп те аталады).

Премияға әсер ететін басқа факторлар

Опциондық сыйлықақыға әсер ететін көптеген факторлар бар. Бұл факторлар опцияның сыйлықақысына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Осы факторлардың кейбіреулері төменде келтірілген:

Негізгі активтің бағасы: Негізгі активтің (акция/индекс/тауар) бағасындағы кез келген өзгеру опциондық келісімшарттың сыйлықақысына ең үлкен әсер етеді. Негізгі активтің бағасының өсуі сатып алу опциясының сыйлықақысын арттырады және сату опциясының сыйлықақысын төмендетеді. Негізгі активтің бағасы төмендегенде керісінше болады.

Атқару бағасы: Атқару бағасының қазіргі бағадан (споттан) алшақтығы опциондық сыйлықақыға да әсер етеді. Мысалы, егер NIFTY 5000-нан 5100-ге дейін өссе, 5000-ның және 5100-ның сыйлықақысы 5500 немесе 4700 атқару бағасымен салыстырғанда көп өзгеріп кетеді.

Негізгі активтің құбылмалылығы: Негізгі актив – үнемі өзгеріп отыратын нысан. Оның бағасының қаншалықты ауытқуы құбылмалылық деп аталады. Күн сайын екі жағынан 5% ауытқуы бар акция, мысалы, тұрақты көк шип акцияларына қарағанда, құбылмалылығы жоғарырақ болады, олардың ауытқуы 2–3% шамасында. Құбылмалылық сатып алу және сату опцияларына бірдей әсер етеді. Жоғары құбылмалылық сатушыға туындайтын үлкен тәуекелге байланысты опциондық сыйлықақыны арттырады.

Дивиденд төлемі: Дивиденд төлемі туынды құралдардың құнына тікелей әсер етпейді, бірақ акция бағасы арқылы жанама әсер етеді. Дивиденд төленген кезде акциялар дивидендсіз болады, демек акция бағасы төмендейді, бұл сату опциясының сыйлықақысын арттырады және сатып алу опциясының сыйлықақысын төмендетеді.

Жоғарыда аталғандардан басқа, облигациялық доходтылық (немесе пайыздық ставка) сияқты басқа факторлар да сыйлықақыға әсер етеді. Себебі сатушы салған ақша кез келген жағдайда тәуекелсіз табыс әкеле алады, сондықтан опцияны сату кезінде ол одан да көп табыс табуы керек, өйткені ол жоғары тәуекелге ұшырайды.

Дағдарыстан кейінгі кезең

2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін, бұрынғыдай пайданы дисконттау үшін тәуекелсіз мөлшерлеме қолданылатын болса, енді бағалауға қарсы тараптың несиелік тәуекелі де ескеріле бастады. Опция бағасын анықтауда үш маңызды өзгеріс болды: дисконттау үшін бір күндік индекстелген своп (OIS) қисығы көбінесе «тәуекелсіз мөлшерлеме» ретінде қолданылады, бұл бұрынғы LIBOR-дан өзгеше (LIBOR 2021 жылдың соңына дейін тоқтатылады, оның орнына SOFR және TONAR сияқты шаралар енгізілуде); қараңыз. Сондай-ақ, «көп қисық жүйесі» қазірде пайыздық деривативтерді бағалауда және жалпы алғанда, облигациялық талдауда стандартты болып табылады. Белгілі болғандай, опция бағасын есептеу модельдері құбылмалылық бетін ескеруі керек, ал сандық есептеулер үшін алдымен калибрлеу қадамы қажет, яғни жаңа бағалар мен/немесе «гректер» есептелуіне дейін нақты бағалар қайтарылуы тиіс. Мұндай жұмыстар үшін банктер жергілікті немесе стохастикалық құбылмалылық модельдерін қолданады, мысалы, жоғарыда аталған Хестон моделі (немесе сирек қолданылатын, жасырын ағаштар). Қауіпсіздік құны, қандай жолмен есептелгеніне қарамастан, кредиттік бағалау түзетуі (CVA) және басқа да XVA түрлері арқылы қарсы тараптың несиелік тәуекелінің әсеріне сәйкес түзетіледі.