Кіріспе

Чад әскерінің әуе күштерінің бөлімі

Чадтың әуе күштері (القوات الجوية التشادية) – Чад Ұлттық Армиясының авиациялық бөлімі. Ол 1961 жылы Чадтың Ұлттық Ұшу / Эскадрильясы (Escadrille Nationale Tchadienne немесе ENT) ретінде құрылды. Бұл күштер Н'Джамена Халықаралық Әуежайында француз күштерімен бірлесіп орналасқан.

Басталуы

1969 жылы Чад ұлттық эскадрильясы бес Дуглас С-47 жүк ұшағымен және үш Макс Холсте MH.1521 Бруссард байланыс ұшағымен жабдықталды. Олардың көпшілігін француз ұшқыштары басқарды, себебі жергілікті ұшқыштар өте аз болды. 1970 жылдардың ортасында эскадрилья алты AD 4N Skyraiders және қосымша C-47 мен Дуглас C-54 көлік ұшақтарымен күшейтілді, сол кезде олардың жалпы саны 13-ке жетті. Бұл ұшақтардың барлығы Франция тарапынан сыйға берілді, және көпшілігі әлі де француз экипаждарымен жұмыс істеді. 1977 жылы үш Реймс Cessna FTB337 ұшағы да жеткізілді.

Бірінші жауынгерлік операциялар

ENT 1977 жылғы маусым-шілде айларында Ливия қолдауымен FROLINAT көтерілісшілеріне қарсы өзінің алғашқы ірі жауынгерлік операцияларына қатысты. Зуар қаласына жасалған шабуылдан кейін, Фая Ларжо әуежайынан барлау миссиялары іске қосылды. Бірінші шабуылдық рейс 1 шілдеде Skyraiders ұшақтарымен жасалды. Көтерілісшілердің бекіністеріне бомбалар, ракеталар мен артиллериялық оқтар қолданылды, бірақ қатысқан барлық ұшақтар жерден атылған оқтардан зақымданды. Келесі күні тактика өзгертілді, ұшқыштар 60 метрлік биіктіктен шабуылдауға және барлық қаруларын бір ретте қолдануға шешім қабылдады. Қайырған отқа түсу қаупі азайғанына қарамастан, бірнеше ұшақ бомбалар мен ракеталардың жарылысынан зақымдалды. 3 шілдеде Skyraider ұшағының қозғалтқышына оқ тиді, нәтижесінде пилоты Зуар маңындағы қолданылмайтын аэродромға қонуға мәжбүр болды. Оны серігі тез арада құтқарып алды. Кейін C-47 ұшағымен келген техникалық топ ұшақты жөндеп, келесі күні ұшырып жіберді. ENT-тің күш-жігеріне қарамастан, 6 шілдеде Зуар қаласы FROLINAT көтерілісшілері басып алды. Бірнеше айлық дайындықтан кейін, FROLINAT-тың келесі ірі шабуылы 1978 жылғы қаңтарда басталды. Тибестидегі барлық ANT гарнизондары басып алынды. FROLINAT және Ливия армиясының ілгерілеуін ENT бақылады. Мұндай миссиялардың бірінде, 29 қаңтарда, C-47 ұшағы өте төмен биіктікте ұшып бара жатқанда 9K32 Strela 2 (SA-7) MANPADS зымырандарына түсті және құлады, оның барлық экипажы мерт болды. Келесі күні құтқару операциясы ұйымдастырылды, C-54 ұшағы Фая Ларжоға бір Skyraider және француз армиясының жеңіл авиациялық SA 330 Puma тікұшағын қолдау үшін жіберілді. Алайда, Фая Ларжодан ұшып шыққаннан кейін бірнеше минут өткен соң, C-54 ұшағы екі SA-7 зымыранына түсті, пилоты екі қозғалтқышы өртеніп жатқанда шұғыл қону жасады. Экипаждың барлық бес мүшесі аман қалды және Puma тікұшағымен құтқарылды. SA-7 зымырандарының қаупі Файя аймағындағы ENT операцияларын тоқтатты. Қолдаусыз, қала гарнизоны 18 ақпанда құлады. Ливия қолдауымен жасалған көтерілісшілердің шабуылына қарсы Чад президенті, генерал Феликс Маллум француз әскери араласуын сұрады. Француз үкіметі келісім берді, осылайша сәуір айының басында "Tacaud" операциясы басталды. ENT 16 сәуірде FROLINAT-тың Салалға жасаған шабуылы кезінде француз әуе күштерінің ұшақтарымен бірге қайтадан әрекетке кірісті. Оның бір Skyraider ұшағы SA-7 зымыранымен атып түсірілді, пилоты қаза тапты.

Қайта құрастыру

Чад әуе күштері 1984 жылы Армэ де л'Аир Чадене деп қайта құрылды. Жаңадан құрылған әуе күштерінің алғашқы ұшақтары АҚШ-тан сыйға берілген төрт Lockheed C-130A болды. 1986 жылға қарай, ол үш C-47, бір C-54, бір CASA C-212 және екі Pilatus PC-7 ұшағын да пайдаланды. Сол кездегі командирі капитан Морнаджи Мбайсанабе болды және құрамында шамамен 200 адам болды. Техникалық қызмет көрсетуде француздерге тәуелді болды, көптеген ұшқыштары француз немесе зайрлық болды, ал шадиандықтар аз ғана болды. ААТ-тың C-130 паркі Тойота соғысы кезінде елдің солтүстігіне орналастырылған FANT әскерлерін қолдау үшін кеңінен қолданылды. 1987 жылдың соңында осы ұшақтардың бірі Еббибу маңындағы аэродромда өртеніп, тасталып қалды.

Кеңейту

Ливия мен Чад арасындағы қақтығыстың аяқталуынан кейін Ливиямен қарым-қатынастар 1994 жылы қалыпқа келтірілді. 1990 жылдардың ортасынан бастап ӘҚК (Әуе күштері) баяу, бірақ тұрақты өсе бастады. 1995 жылы Нидерландыдан екі қолданылған Aérospatiale Alouette III тікұшағы сатып алынды. 1990 жылдардың соңында екі Ми-24Д және бір Ми-17 тікұшағы да сатып алынды. Ливия сол кезеңде екі Антонов Ан-26 және 2006 жылы екі SIAI Marchetti SF.260 ұшағын сыйға берді. Украинадан 2000 жылы екі Ми-24В, 2001 және 2006 жылдары төрт Ми-17 тікұшағы жеткізілді. 2007-2008 жылдары осы елден тағы төрт Ми-24В жеткізілді. Бұл кезеңде ӘҚК-ның кеңеюі 2000 жылдардың ортасында басталған мұнай экспортынан түсетін роялтилер есебінен қамтамасыз етілді. 2005 жылы Франция 1980 жылдары сыйлаған екі PC 7 ұшағының бірі Griffon Aerospace компаниясымен қайта жөндеуден өтті, ал компания АҚШ-тың азаматтық нарығында тағы біреуін сатып алды. Содан кейін сол компания швейцариялық Pilatus Aircraft компаниясынан тікелей бір Pilatus PC 9 ұшағын сатып алып, ӘҚК-де қызмет ету үшін шамамен 50 француз, алжирлік және мексикалық маманды келісімшарт бойынша жұмысқа алды. Griffon Aerospace кейіннен бір Ми-17В 5, үш Ми-24В және PC 9 ұшақтарын Пәкістаннан алынған Mark 81 және Mark 82 бомбаларын тасуға мүмкіндік беретін арнайы бекіткіштермен жабдықтады. Сонымен қатар, үш Ми-24В тікұшағы түнгі көру көзілдіріктерімен үйлесімді болды. PC 9 ұшағының қаруландырылуы Швейцарияда наразылық тудырды, себебі Чад үкіметі оны жауынгерлік мақсатта қолданбайтынына уәде берген еді. Бұл оқиға Griffon Aerospace компаниясының Чадтағы жұмысын аяқтады, ал оның барлық қызметкерлері 2008 жылдың наурызына дейін елден кетіп қалды. Алайда, олар осы уақыт аралығында жауынгерлік операцияларға қатысқан. Келісімшарт бойынша жұмыс істейтін нұсқаушылар аз тәжірибелі чадтық ұшқыштармен бірге ұшты, әсіресе түнгі рейстерде. Олар 2008 жылы Нджамена шайқасында көтерілісшілердің техникасына шабуыл жасаған Ми-17 және Ми-24 тікұшақтарын да басқарды. Жалғыз PC 9 ұшағы 2008 жылдың қаңтар айында Дарфурда шабуыл жасады, Чад үкіметінің уәдесіне қарамастан. Судандық шенеуніктер сондай-ақ Чадтың ұшақтары қақтығыс кезінде Суданға бірнеше рет шекарадан тыс рейдтер жасағанын мәлімдеді. Бұл кезеңдегі маңызды сатып алулардың бірі Украинадан 2008-2010 жылдар аралығында жеткізілген алты Су-25 (төрт бір орынды және екі екі орынды) ұшағы болды. Бұл ел әуе күшінде жұмыс істейтін жалдамалы мамандардың көп бөлігін қамтамасыз етті, бірақ чадтық қызметкерлер Францияда және Эфиопияда оқудан өтіп, соңғы жылдары шетелдіктерді біртіндеп алмастыра бастады. 2008-2010 жылдары Сингапур Республикасының Әуе күшінен алты Eurocopter Fennecs тікұшағы да алынды. Осы кезде әртүрлі эскадрильялар құрылды, оның ішінде жауынгерлік, байланыс, көлік және тікұшақ эскадрильялары бар.

Оқиғалар

Авиациялық қауіпсіздік желісі 1976 және 1987 жылдар аралығында төрт оқиғаны тіркеді: біреуі – Douglas DC-3, екіншісі – Douglas DC-4, оны жер-әуе зымыранымен түсірді, ал қалған екеуі C-130 Hercules көлігімен байланысты болды, біреуі әдеттегі ұшып шығу кезінде, екіншісі қону кезінде апатқа ұшырады. 2004 жылы журналистер мен БҰҰ өкілдерін Кофи Аннанмен кездесуге апарып бара жатқанда, Чадтың тікұшақтарының бірі істен шығып, шөлде қиын қону жасады.