Кіріспе

Фролинат () – 1966–1993 жылдары Чадта белсенді әрекет еткен көтерілісшіл топ.

Шығу тегі

Ұйым Ибрагим Абатча басқарған солшыл Чад Ұлттық Одағы (UNT) мен Ахмед Хасан Муса басқарған Чад Ұлдарының Жалпы Одағы (Union Générale des Fils du Tchad немесе UGFT) арасындағы саяси одақтың нәтижесі болды. Муса исламшыл болғандықтан, Мұсылман бауырластығына жақын болды. UGFT жаңа топтың ішінде Чадтың Азаттық Фронтының (FLT) туы астында автономиясын сақтап қалды. Одақ пен топтың туы 1966 жылдың 19-22 маусымы аралығында Судандағы Нила конгресінде келісілді. Абатча Бас хатшы болып жарияланды, ал UNT-ның тағы бір жетекшісі Абу Бакар Джалабу, қозғалысты шетелде өкілдік ететін делегацияны басқаруға тағайындалды. Конгресте UNT және FLT-ден теңдей алынған отыз мүшеден тұратын комитет те сайланды. Фронт тек мұсылман солтүстіктерден құралды және Орталық Африка Республикасындағы оңтүстік эмигранттарымен байланыс орнатуға тырысу болмады. Нила конгресінде бекітілген қозғалыстың ресми бағдарламасында сепаратизмді, конфессиялық саясатты және этникалық кемсітушілікті қабылдамау жарияланды және "атамекеніміздің толық ұлттық тәуелсіздігін қайтару" үшін неоколониализмге қарсы күресу қажеттігі айтылды. Ұлттық және демократиялық коалициялық үкімет құрылып, барлық саяси тұтқындар босатылуы тиіс еді. Барлық шетелдік әскерлер елден шығып кетуі керек, ұлттық азаттық қозғалыстарына қолдау көрсетіліп, оң бейтараптық сыртқы саясаты іздестірілуі керек еді. Экономикалық мақсаттар нақты емес болды: жалақылар көтерілуі керек, ерікті салықтар жойылуы керек және жерлер шаруаларға берілуі керек еді. Қорытындылай келе, "бұл құжат өте жалпылама және тұжырымдамалық болғандықтан, ол кез келген ел үшін жазылған сияқты". FROLINAT бастапқыда аз мүшелерден тұрғандықтан, Чад мемлекетінің күйреуіне сүйенді; оңтүстік үстемдігіндегі үкімет мұсылмандық дәстүрлі басшыларды сыйламай, айналып өтті, ал 1963 жылы солтүстіктің ең маңызды саясаткерлері тұтқындалды, Чад Қарулы Күштеріндегі және жергілікті басқарулардағы барлық маңызды лауазымдар мұсылман емес оңтүстіктерге берілді. Сэм Нолуччунгудың айтуынша, "барлығы режимнің жемқор, қатыгез, еркіндіксіз және абсурдты екенін білді". Бұл наразылық 1965 жылдың қарашасында болған қанды Мангалме көтерілісінен кейін пайда болды және Чадтың орталық және шығысындағы шала дамыған шаруалар көтерілістеріне жол ашты, олар Мангалмеден және жақын орналасқан Бата префектурасынан Уаддай және Саламат префектураларына жылдам тарады, онда 1967 жылдың ақпанында префект пен оның орынбасары қаза тапты. 1965 жылға қарай Солтүстік Чадтың БЭТ префектурасында тәртіпсіздіктер күшейді. Сондықтан, 1966 жылдың қарашасында Солтүстік Кореяда оқыған жеті серігімен бірге Абатча Шығыс Чадқа енгенде, ол елдің толыққанды көтерілісте екенін сезді. Муса мен FLT-нің ең консервативті топтары 1966 жылдың соңында FROLINAT-тан шықты, бірақ социалистік, антиимпериалистік, тіпті Панафрикалық UNT және консервативті және регионалистік UGFT дәстүрі арасындағы қақтығыс әрдайым сақталды. Тағы бір дау тудырған мәселе – көтерілістің екі бастапқы ошағы, Канем мен Шығыс арасындағы айырмашылықтар болды: Канем негізінен Мысыр мен Орталық Африка Республикасында тұратын чадтықтардың қолдауын алды, ал Шығыс негізінен Суданнан қолдау тапты.

Пікірталастар

1968 жылдың 11 ақпанында Абатча шайқаста қаза тауып, оның орнын басу үшін күрес басталды. Нәтижесінде Абба Сидик жеңіске жетті. Ол – солшыл көзқарастағы, Франсуа Томбалбайдың бұрынғы министрі, 1970 жылы FROLINAT-тың жаңа бас хатшысы болып тағайындалды және ұйымның штаб-пәтерін Триполиде құрды. Сиддик 1971 жылы түрлі топтардың бірігуін ұсынғанда, Гукуни Уэддей мен Гиссен Хабре оған қарсы шықты. Хабре FROLINAT-тың екінші азаттық армиясына қолбасшылық етті, ол 1972 жылдың ақпанында Солтүстік Қарулы Күштерінің Командалық Кеңесі (Conseil de Commandement des Forces Armées du Nord немесе CCFAN) деп атала бастады. Тек FROLINAT-тың шығыс және орталық-шығыс Чадта әрекет ететін бірінші армиясы ғана Сиддикке адал қалды. Тағы бір қарулы топ – Мұхаммед Бағлани құрған, ислами көзқарасы бар FROLINAT тобының құрамындағы «Волкан армиясы» болды. 1969 жылы Чад президенті Франсуа Томбалбай Франциядан көмек сұрады. Осының нәтижесінде француз миссиясы келіп, әскер мен мемлекеттік қызметте реформалар жасауға, халыққа ұнамайтын заңдар мен салықтарды жоюға кеңес берді. Сондай-ақ, олардың ұсынысы бойынша дәстүрлі мұсылман билеушілерінің сот өкілеттігі қайта жаңартылды. 1971 жылы көптеген саяси тұтқындарды босату және бұрынғыдан гөрі көбірек солтүстік өкілдерін қамтитын теңгерімді үкімет құру да татуластыру шарасы болды. Бұл әрекеттердің нәтижесі оң болды: көтерілісшілер Тибести аймағымен шектелді, ал француздар 1969-1971 жылдары маңызды рөл атқарған әскерлерін кері қайтара бастады. FROLINAT-ты жеңгеніне сенімді Томбалбай 1971 жылдың жазында реформалардан бас тартып, Ливияның көмегімен төңкеріс жасауға тырысқан жақында босатылған саяси тұтқындардың кейбіреулерін айыптады. Ливия президенті Муаммар әл-Қаддафи оған қарсылық білдіріп, Абба Сиддиктің FROLINAT-ын ресми мойындады және оған экономикалық және логистикалық қолдау көрсетті. Ливиялықтар Аузу аймағын басып ала бастады. 1971 жылдың қарашасында студенттік наразылықтар Чад штабының бастығы генерал Жак Думроның орнынан кетуіне себеп болды, ал оның орнын полковник Феликс Маллум иеленді. 1972 жылы Томбалбай жүздеген саяси қарсыластарын түрмеге қамап, жауларын тоқтату үшін Ливия мен Францияға қатысты ым-ишара саясатын бастады. Ливия Сиддикке деген қолдауын азайтып, FROLINAT-тың бірінші армиясы мен Хабренің FAN-ы арасында қақтығыстар басталды. Бірінші армия Эннедиді бақылауына алып, жеңіске жетті, ал FAN Борку мен Тибестиге шегінді. 1974 жылдың сәуір айында Хабре күштерінің француз археологы Франсуаза Клаустрені Бардайда ұрлап әкетуі Франциямен арақатынастарды уландырды. 1973 жылдың маусымында Томбалбай штаб бастығы генерал Маллумды түрмеге қамады. Саяси қарсыласы, либералды Отель Боно, Парижде өлтірілді, ал Томбалбай осы қылмысқа қатысы бар деп айыпталды, ол жаңа саяси партия құруға азырақ қалғанда осы оқиғаға тап болды. Президент өзінің партиясы – Чадтың прогрессивті партиясынан (ППТ) қолдауын жоғалтты, сондықтан Томбалбай оны жаңа партиямен, Мәдени және әлеуметтік революция үшін ұлттық қозғалысымен (ММКР) алмастырды және африкаландыру науқанын бастады. Кейбір қалалардың отарлық атаулары жергілікті атаулармен ауыстырылды: Лами форты Н’Джамена, Аршамбо форты Сарх және т.б. Ол өзінің атын Франсуадан Нгартаға өзгертті. Бұл африкаландырудың бір бөлігі – Сара тайпасының (оның этникалық тобының) азаматтық қызмет пен әскерде лауазым алуға ниеттенгендердің бәріне арналған йондо баптау рәсімдерін енгізу болды, бұл рәсімдер христиан дініне қарсы саналды. Бұл, сондай-ақ, халықты ауыл шаруашылығы науқандарына мәжбүрлі түрде "ерікті" жұмылдырумен бірге, оның оңтүстіктегі қолдауын азайтты. Ол сондай-ақ көптеген жас офицерлерді тұтқындау арқылы әскердің қолдауын жоғалтты, оларды төңкеріс жасауға тырысқан деп айыптады. Нәтижесінде Томбалбай 1975 жылдың 13 сәуірінде төңкеріспен өлтіріліп, құлатылды. Оның орнын Жоғарғы әскери кеңестің (ЖЖК) басшысы Феликс Маллум басты. Жаңа үкіметке көптеген солтүстік өкілдері кірді, бірақ оңтүстік өкілдері көпшілікті сақтап қалды. Халыққа бағытталған кейбір шараларға қарамастан, үкімет халықтың талаптарын қанағаттандыра алмады. Елордада жаңа студенттік ереуілдер болды және кәсіподақтар тоқтатылды. 1976 жылдың сәуір айында Маллумды өлтіруге талпыныс жасалды, ал 1977 жылдың наурыз айында елордадағы әскер бөлімдерінің көтерілісі оның көшбасшыларын атып тастау арқылы басылды. Томбалбай қайтыс болғаннан кейін FROLINAT өз тарапынан бұзылуын жалғастырды. Шығыста белсенділік танытқан FLT тобы шілде айында Н’Джаменаның жаңа үкіметіне кірді. Уэддей Кичидеми 1975 жылдың жазында Ливиядағы жер аударылуынан оралды, ал оның ұлы Гукуни Уэддей онда қалды. Хабре мен Гукуни FROLINAT-тың барлық солтүстік элементтерін біріктіру мақсатымен CCFAN құрды, бірақ қазіргі жағдай Клаустре ісімен күрделенді, бұл Францияны көтерілісшілермен тікелей келіссөздер жүргізуге және Томбалбайдың ізбасары Маллумды қолдаудан бас тартуға мәжбүр етті, ол Чадтағы 1500 француз әскерін елден кетуге шақырды.

Гүкуни мен Хабре

1976 және 1977 жылдары Ливия FROLINAT-ты белсенді түрде қолдады. Файя Ларжо 1976 жылы екі рет қоршауға алынды, ал Бардай 1977 жылдың маусымында Хабре тарапынан басып алынды. Ливияның қолдауы мәселесі Гүкуни мен Хабре арасында жарылысқа себеп болды, екеуі де тубу тайпасынан болғанмен, дәстүрлі түрде қарсыласып келген рулардың өкілдері еді, алайда 1971 жылғы жағдай оларды одақтас еткен болатын. Хабре Ливияның Аузу жолағын аннексиялау жоспарына қарсы болды, ал Гүкуни Клаустрді ұрлауға қарсы тұрды. 1976 жылы Хабре, CCFAN күштерінің аз бөлігіне басшылық етумен, шамамен жүздей ізбасарларымен бірге негізгі ұйымнан бөлініп, Бата және Бильтин префектураларында штаб-пәтерін құрды және Солтүстік Қарулы Күштерін (FAN) құрды. Гүкуни қалған күштерімен бірге CCFAN атауын сақтап, 1977 жылдың қаңтарында барымталарды француз тарапына тапсырды. 1977 жылдың қыркүйегінде Хабре Малуммен және Жоғарғы Әскери Кеңеспен ұлттық бірлік үкіметін құру мақсатында одаққа келісуге кірісті, ол 1978 жылдың тамызында Малум президент, ал Хабре премьер-министр болып тағайындалған кезде құрылды. Сонымен қатар, Гүкуни солтүстіктегі өзінің беделін нығайтып, көтерілісшілердің көп бөлігін, соның ішінде FROLINAT-тың бірінші армиясын және CCFAN-ның көп бөлігін біріктірді. Бұл күштердің барлығы Гукуни басшылығымен, 1979 жылдың ақпанында Файя Ларжоны басып алып, Чад аумағының жартысына жуығын бақылауына алды. Оның астанаға қарайғы шабуылы тоқтатылмас сияқты көрінді, және француз әскерінің араласуы ғана оны Нджаменадан солтүстікке қарай 300 шақырымдай жердегі Атиде тоқтатуға мүмкіндік берді. 1979 жылы ұлттық бірлік үкіметі таратылды. Хабре мен Малум астанада қақтығысқа түсті, ал ақпан айында Хабре бақылауда қалды, ал Чад Қарулы Күштері (FAT) оңтүстікке шегінді. Осыған дейін, 1978 жылдың қаңтарында FROLINAT-тың тағы бір тобы құрылды, ол FROLINAT-тың үшінші азаттық армиясы (кейіннен Чадты азат ету үшін халықтық қозғалыс немесе MPLT деп аталды), оны бір кезде Гүкунидің одақтасы болған Абубакар Абдель Рахман басқарды; бұл топ батыстағы үкіметтік күштерді жеңді. FROLINAT-тың бірінші азаттық армиясы өз тәуелсіздігін қайта иеленді және шығыстағы Уаддай және Бильтин префектураларын бақылауға алды. Оңтүстікте Чад Қарулы Күштері, бұрынғы ұлттық армия, Малумның жандармериясының бұрынғы басшысы лейтенант Вадель Абделькадер Камуге тарапынан қайта ұйымдастырылды, ол 1979 жылдың мамырында елдің оңтүстігінде «Тұрақты комитет» деп аталатын үкімет құрды. Гүкуни осындай хаостық жағдайды пайдаланып, Хабре толық бақылауға ие болғанға дейін Нджаменада пайда болды және астананы басып алды.

ГУНТ және оның сәтсіздіктері

Халықаралық деңгейде азамат соғысын тоқтатуға бағытталған шаралар қабылданды. Нигерия 1979 жылғы наурыз айында Кано қаласында келісім конференциясын өткізді. Осы конференцияға қатысу үшін жаңа партиялар құрылды, олардың Чадта терең тамырлары болмады, мысалы, Суданның қолдауымен құрылған Ауад Муктар Насер басқарған «Чадты азат ету халық фронты» (FPLT) немесе 1979 жылғы сәуірде құрылған Оңтүстік фронты – Судан полициясының сержанты (Чадтық тегі бар) Хаджаро әл Сенуси басқаратын, бірнеше ондаған жауынгерден тұратын мұсылман тобы. Олар «нағыз FROLINAT» екенін мақтан тұтты және Суданда 3000 саяхатқа дайын күштері бар екенін айтты. Суданда «Чад Ислам Республикасының эмиграциядағы үкіметі» деп аталатын ұқсас құрылым да болды. Бірақ, соңында Кано I конференциясына тек төрт күш шақырылды: FAN, FAP, ұлттық үкіметтің өкілі Малум және, таңқаларлықтай, Нигерияның қолдауына ие болған шағын MPLT. Кано келісімінің негізінде 1979 жылғы 29 сәуірде ұлттық бірлік үкіметі құрылды, онда Гукуни ішкі істер министрі, Хабре – қорғаныс министрі, генерал Негю Дього вице-президент болды (оңтүстіктің өкілі, бірақ Камугемен арасы үзілген). Президенттік лауазымға Нигерия ұсынған Хабренің сенімді адамы Лол Махамат Чуа тағайындалды. Ливия бұл келісімдерге наразылық білдірді, себебі олар Бағланидің ұшақ апатынан кейін қайтыс болғаннан соң «Вулкан армиясының» командирі болған Ахмат Асылды құрамынан шығарды. Осыған байланысты Асыл және басқа да ливиялық топтар жаңа үкіметке қарсы тұру үшін «Біріккен уақытша әрекет фронтын» (Front d'Action Commune Provisoire немесе FACP) құрды (бір айдан кейін бұл ұйым «Революциялық демократиялық кеңес» деп атала бастады). Бірнеше аптадан кейін осы келіспеушіліктерді реттеу мақсатында Нигерияның Лагос қаласында мамыр айында тағы бір бейбітшілік конференциясы өтті. Жазда жаңа үкімет құрылды – Ұлттық бірліктің ауыспалы үкіметі (GUNT). Шілдеде Лагоста өткен үшінші конференцияда Гукуни президент, Камуге вице-президент, ал Хабре қорғаныс министрі болып жарияланды. Нәтижесінде қыркүйек айына қарай француз әскерлері елден толықтай дерлік шығып кетті. Бірақ GUNT-тың бірлігі олар кеткеннен кейін ұзаққа соқпады: 1980 жылғы 22 наурызда Гокуни мен Хабре күштері арасында Нджаменада екінші шайқас болды. Бірнеше рет атысты тоқтату келісімі жасалды, бірақ ешқайсысы ұзаққа соқпады. Осы уақытта басқа да әскери лидерлер қақтығысқа араласты: Камуге Гукуниге, ал Асыл Хабреге қосылды, нәтижесінде қала екіге бөлінді – Гукуни солтүстік бөлігін, ал Хабре оңтүстік бөлігін бақылады. Хабре енді қорғаныс министрлігінен айырылды. Соғыс елдің басқа аймақтарына да тарады. Гукунидің күштері Фая Ларжеауды басып алып, Хабренің Суданмен байланысын үзіп тастады. 1980 жылғы 15 маусымда Чад пен Ливия өзара қорғаныс туралы шартқа қол қойды. Осы шартқа сәйкес Камуге мен Гукунидің күштері танк, ұшақ және басқа да әскери техника алды, соның нәтижесінде Хабренің күштері талқандалып, Камерунға қашып кетті, ал оның күштері елдің астанасы мен шығысында қарусыздандырылды. 1981 жылы Чад пен Ливия үкіметтері біртұтас мемлекет құру ниеттерін жариялады. Бірақ Гукуниге француздық қолдаудың күшеюі 1981 жылғы 29 қазанда GUNT президентінің ливиялық әскерлерді елден кетуді сұрауына себеп болды. Африкалық бейбітшілік сақтаушылардың көпұлтты контингенті жіберу жоспарланған, бірақ Нигерия, Сенегал және Заирден келген шағын күштер ғана келді. Ливия президенті Каддафи Ливия әскерлерін елден шығаруға келісті, бірақ оның орнына Африкалық Бірлік Ұйымының (ОАҰ) төрағасы болып сайлануын талап етті және ливиялықтардың Чадтан толықтай кетуіне бір жыл мерзім белгіленді.

Хабре билікке келеді

Осы уақытта Хабре шығыстағы күштерін судандықтардың көмегімен қайта ұйымдастырып, бірнеше қаланы басып алып, науқан бастады. Ол Уаддай және Бильтин префектураларының бөлігін бақылады. Желтоқсан айында FAN ливиялық материалдарды алу мүмкін емес деп сенді, батысқа қарай жылжып, Оум Хаджер, Ати және Фая Ларжо қалаларын басып алды. 1982 жылдың ақпан айында ҰАҰ талап қойды, бірақ оның өтініші қабылданбады. Мамыр айында ГУНТ қорғанысқа көшті, ал Камуге оңтүстікте болған бүліктерді басу үшін күштерін кері тартты. Хабре осы мүмкіндікті пайдаланып, 1982 жылдың 7 маусымында елорданы іс жүзінде қарсылықсыз басып алды, ал Гукуни Камерунға қашып кетті. 19 маусымда Хабре жаңа ұлттық үкімет ретінде Мемлекеттік кеңес құрды, ал 21 қазанда өзін президент деп жариялап, жаңа үкіметті тағайындады. Гукуни және оның жақтастары солтүстікте қайта топтасып, Ливиядан қолдау алды, бұл Хабреге Ливияның аннексиялаған Аузу жолағын қайтарып алуға мүмкіндік берді. 28 қазанда Гукуни ГУНТ-тағы он бір ағымның сегізін біріктіріп, өзі басқаратын «Чадтағы бейбітшілік үшін ұлттық үкімет» (GNPT) және «Азаттық күштер» (FAL) құрды. FAL-дың алғашқы мақсаты 1983 жылдың қаңтарында шабуылға ұшыраған Фая Ларжоны басып алу болды; Хабре қаланы қорғау үшін күштерін жіберді, бірақ олар 20 ақпанда жеңіліске ұшырады. Бұл осылай болғанымен, Фая Ларжо Хабре бақылауында қалды. Гукуни солтүстікте тағы да бірнеше жеңіске жеткенін хабарлады, бірақ осы арада Франция мен Батыс Ливия қолдауымен Гукуниге қарсы тұру үшін Хабреге жан-жақты көмек көрсетті. 1983 жылдың наурыз айында Чад Біріккен Ұлттар Ұйымынан Аузу жолағындағы Чадтың егемендігін мойындауды сұрады және Ливияның оккупациясы мәселесін Гаага Халықаралық сотына жүктеді. Бірақ FAL 25 маусымда Фая Ларжоны басып алып, елдің үштен бірін иеленді; елордаға шабуыл жасалуы мүмкін болды, бірақ Франция Хабреге берген күшті қолдауының арқасында ол болған жоқ. Франция және басқа батыс елдері оған көптеген заманауи әскери жабдықтарды ұсынды, бұл оған 30 шілдеде Фая Ларжоны қайта басып алуға мүмкіндік берді. Ливия жауабында Ливияның әскерлерімен толықтай жабдықталған кең ауқымды қарсы шабуылды бастады. Хабре 10 тамызда мыңдаған сарбаздарын жоғалтып, оңтүстікке қарай 200 шақырымға шегінді. 1986 жылдың 18 қарашасында ГУНТ Хабре басшылығымен және Гукуни мен Камуге қатысуымен қайта құрылды. 1989 жылы Идрис Деби басқаратын Судандағы Хабре билігіне қарсы оппозициялық топтар Патриоттық құтқару қозғалысын (ПҚҚ) құрып, азамат соғысының жаңа кезеңін бастады. 1990 жылдың желтоқсан айында олар Абеше қаласын басып алғаннан кейін, елордаға кірді. Хабре тағы да қашуға мәжбүр болды, бірақ бірнеше айдан кейін 1991 жылдың қыркүйегінен 1992 жылдың қаңтарына дейін сәтсіз болған қарсы шабуылға тырысты. Соңында 1993 жылдың 15 қаңтары мен 6 сәуірі аралығында барлық тараптар мен партизандық күштер қатысқан ұлттық конференция өтті, нәтижесінде Деби төрағалығымен Жоғары Кеңес құрылды. Гукуни әлі де номиналды басшы болып табылатын ФРОЛИНАТ 1993 жылдың 14 қаңтарында таратылды.