Кіріспе

2009 жылғы деректі фильм

The Cove – Луи Психойос режиссерлік жасаған 2009 жылғы американдық деректі фильмі. Ол Жапониядағы дельфиндерді аулау тәжірибесін талдап, сынға алады. 2010 жылы «Үздік деректі фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болды. Фильм дельфиндерді жаппай қырып-жою мен тұтқынға алуды тоқтатуға, жапондық балық аулау әдістерін өзгертуге, сондай-ақ дельфин етін жеуден туындайтын сынап уытының қаупі туралы халықты хабардар етуге және білім беруге шақырады. Психойос – бұрынғы National Geographic фотографы және «Океанды қорғау қоғамының» негізін қалаушылардың бірі. Фильм мұхитты қорғаушының көзқарасынан ұсынылған. Оның бір бөлігі 2007 жылы су асты микрофондары мен тасқа ұқсас жоғары сапалы камералар арқылы жасырын түрде түсірілді. Фильмде Тайжидегі дельфин аулау кезінде өлтірілген дельфиндердің саны Антарктидада өлтірілген киттерден әлдеқайда көп екені, ал Жапониядағы кит аулау индустриясы жыл сайын 23 000 дельфин мен порпоизаны қырып-жоятыны айтылады. Көшіп келе жатқан дельфиндер шығанаққа жиналып, торға түсіріледі. Жасымды әрі сұлулары әлемдегі мұхиттар мен дельфинариумдарға сатылады, ал қалғандары қатыгездікпен өлтіріледі. Фильм Жапониядағы дельфин аулаудың қажетсіз және қатыгез екенін көрсетеді. Фильм шыққаннан бері «The Cove» бейтараптығының жетіспеуі, жасырын түсіру тәсілдері және жапон халқының бейнеленуіне байланысты пікір қақтығыстары тудырды. 2009 жылдың қаңтар айында Санденс кинофестивалінде «АҚШ көрермендерінің жүлдесін» жеңіп алды. Бұл фильмге осы санатта 879 өтінім келіп түскен.

Қысқаша мазмұны

Фильмде бұрынғы дельфин жаттықтырушысы, белсенді Рик О'Барридің Тайжи, Вакаяма, Жапониядағы дельфин аулау операцияларын құжаттауға жасаған тырабы айтылады. 1960 жылдары О'Барри сол аттас телесериалдағы "Флипер" рөлін сомдаған бес жабайы дельфинді ұстап, оқытуға көмектескен. Бұл шоу дельфиндерге деген жалпыға бірдей құштарлықты қозғап, дельфиндерді көрмелердің біріне қосатын теңіз саябақтарының дамуына әсер етті. О'Барридің айтуынша, дельфиндердің бірі өз еркімен демік тесігін жауып, суға батып қайтыс болған. Осыдан кейін ол дельфин тұтқындау және дельфин аулау индустриясын қатыгездік пен адамдыққа жатпайтындық деп санаған. Бірнеше күннен кейін ол Бимини аралынан тұтқынға алынды, себебі ол тұтқынға түскен дельфинді босату үшін теңіз қоршауына тесік жасауға тырысқан. Содан бері, фильмде айтылғандай, О'Барри өзін әлемдегі дельфиндердің мүддесін қорғаушы ретінде толық уақытқа берді. О'Барримен кездескеннен кейін Психойос және оның командасы Тайжиге, Жапонияға, дельфиндер мен киттерге құрмет көрсетілетін қалаға сапарлайды. Жергілікті балықшылар тобы дельфин аулаумен айналысады және бүкіл әлемдегі аквариумдар мен теңіз саябақтарына тұтқынға түскен дельфиндерді сату арқылы қала үшін үлкен кіріс көзіне айналады, әсіресе ұрғашы бөтелке мұрынды дельфиндерге жоғары баға беріледі. Алайда, сыммен қоршалған және "Кірмеу" белгілері бар оқшауланған шығанақта қала тұрғындары жұртшылықтан жасыруға тырысатын бір іс-әрекет болып өтеді. Сатылмаған дельфиндер шығанаққа айдалып, өлтіріледі, ал етін сатудан алынатын табыс шамалы. Фильмде ұсынылған дәлелдерге сәйкес, жергілікті билік өкілдері сойылды жасыруға көмектеседі, ал жапон халқы фильмде айтылғандай, дельфин етіндегі қауіпті деңгейдегі сынап туралы көбінесе хабардар емес. Тайжи қаласының екі кеңесшісі сұхбат беру кезінде сынапқа байланысты алаңдаушылықтарды білдіріп, жергілікті мектептердегі түскі астынан дельфин етін алып тастауды ұсынды. Дельфиндерді көруге немесе түсіруге тырысқан барлық белсенділерге жергілікті полиция мен үкіметтің қолдауымен балықшылар кедергі келтіреді, ал фильм түсірушілерді қадағалап, сұраққа тартады. Осы жағдайға тап болған Психойос, О'Барри және команда арнайы тактика мен технологияны пайдаланып, шығанақта болып жатқан оқиғаларды жасырын түрде түсіреді. Фильмнің соңында Психойос сұхбатында оқиғаны азайтуға тырысқан жапон шенеунігіне дельфиндерді өлтіру кезінде түсірген қорқынышты кадрларды көрсетеді. Шенеуніктің жылы жүзі суықтанып, Психойостан видеоның қашан және қайда түсірілгенін сұрайды. Фильм сондай-ақ Жапонияның Халықаралық кит аулау комиссиясындағы кедей елдердің дауыстарын "сатып алуы" туралы хабарлайды, Доминика IWC-ден шыққаннан кейін Жапония өзінің кит аулау күнтізбесіне келесі елдерді тартқан: Камбоджа, Эквадор, Эритрея, Гвинея-Бисау, Кирибати, Лаос және Маршалл аралдары Республикасы. Психойос жапон шенеунігіне кадрларды көрсеткеннен кейін, фильм О'Барридің IWC жылдық жиналысын тоқтатуына ауысады. Жапондық делегат жапон балықшыларының кит аулау тактикасын қалай адамгершілікке келтіргенін айтып жатқанда, О'Барри кеудесіне байланған теледидар арқылы шығанақтан түсірілген кадрларды ойнатып, толған жиналыс залына кіреді және оны ғимараттан шығарып жібергенше айнала жүреді.

Өндіріс

Шығанақта түсіру үшін фильм жасаушылар тасқа ұқсатып жасырылған арнайы жоғары ажыратымды камераларды қолданды. Бұл камералар соншалықты жақсы жасырылғандықтан, режиссер Луи Психойос айтқандай, оларды қайта табуда түсіру тобы қиындыққа тап болды. Фильмді түсіру барысында жоғары сапалы әскери жылулық камерасы және түрлі түнгі көру камералары да пайдаланылды.

Кино сыншылары

Фильм сыншылардың басым көпшілігінен оң пікірлер алды. Rotten Tomatoes сайтында 133 сыншының пікірлеріне сүйене отырып, 95% мақұлдау көрсеткіші тіркелді, орташа бағасы 8.00/10 құрады; сайттың "сарапшылардың консенсусы" мынадай деп жазылған: "Бір жақты болғанымен, The Cove – Жапониядағы дельфиндердің жасырын қырғынын ашып көрсететін, өте шебер жасалған, күмәнді фильм". Metacritic сайтында, мұндағы сыншылардың пікірлері 100 балдық шкала бойынша бағаланады, фильм 26 сынға сүйене отырып 84 бал алды, бұл "барлық тараптан мақтауға" ие екенін көрсетеді. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз (төрттен) беріп, оны "Оскарға міндетті түрде ұсынылатын фильм" деп атады. The New York Times газетінің журналисі Жаннет Катсулис оны "жақсы жасалған, тыңшылық триллері сияқты аңғартпалы дамып кететін деректі фильм" деп сипаттап, одан әрі оны "табиғатты қорғау қозғалысы тарихындағы ең батыл және қауіпті операциялардың бірі" деп бағалады. Басқа сыншылар да фильмнің тыңшылық сызығына назар аударды, соның ішінде Time журналының Мэри Полс, ол The Cove фильмінің "Mission Impossible сияқты голливудтық оқиғаларды ұятқа қалдыратынын" айтты, ал The Christian Science Monitor-дың Питер Райнер оны "нағыз өмірдегі триллерлік фильмдердің тартымды бөлігі" деп атады. Кейбір сыншылар фильмнің ойын-сауық құндылығын мойындады, бірақ оны "объективті деректі фильм" деп санамады. The Wall Street Journal газетінің сыншысы Джо Моргенстерн оны "жоғары технологиялық триллер ретінде ұсынылған жартылай деректі фильм" деп сипаттап, "пропагандалық стильге" ие екенін, сондай-ақ "көркемдік әрекеттері артық, фактілер жетіспейтінін" айтты. The Guardian Film Blog-тың Дэвид Кокс оны "нақыл сөздерге толы уағыз" деп атап, риторикалық сұрақ қойды: "Батыстықтар сиырды өлтіріп жейді. Шығыстықтар дельфиндерді жейді. Бұл несімен ерекшеленеді?". Movieline сайтындағы Мишель Оранж өзінің шолуын былай аяқтады: "Біз бұның қаншасына сенуіміз керек? Пропаганда ретінде The Cove керемет; ақылсыз қатыгездікке қарсы тапқырлық пен жеңістің оқиғасы ретінде өте жақсы айтылған; бірақ күрделі және терең мәселені жан-жақты қарастырмағандықтан, тіпті ең жақсы ниетті, құлшынысты белсенді фильмдерге тән ескертуді тудырады: Сатып алушы сақ болсын".

Тайжидегі (Жапония) реакция

Жапонияда кит пен дельфин аулау маусымы әдетте жыл сайын 1 қыркүйекте басталады, бірақ 2009 жылы ол 9 қыркүйекте басталды. Белсенділер бұл фильмнің қозғаған шуының нәтижесі деп ойласа да, кешігудің себебі ауа райы мен толқынды теңіз болған деп хабарланды. Кампания жүргізушілердің мәліметінше, 9 қыркүйекте ұсталған 100 дельфиннің бір бөлігі теңіз мұражайларына сатылды, ал қалғаны босатылды, сонымен қатар 50 қанатты балық өлтіріліп, сол күні ет ретінде сатылды. Кейбір кампания жүргізушілер «Кеуя» фильмінің жапон балықшыларының дельфин аулау тәсіліне әсер еткені анық болды деп мәлімдеді, бірақ 2010 жылдың 23 наурызында Жапон үкіметі: «Дельфин аулау – бұл елдің дәстүрлі балық шаруашылығының бір бөлігі және ол заңды түрде жүзеге асырылуда» деді. Фильм «Оскар» сыйлығын жеңіп алғаннан кейін Тайжи қаласының әкімі мен Тайжи балықшылар одағының басшысы: «Аң аулау Вакаяма префектурасының [Тайжи орналасқан аймақтың] рұқсатымен заңды және дұрыс жүзеге асырылады» деген мәлімдеме жасады. Фильм жарық көргеннен кейін, көбінесе жапондық емес белсенділер Тайжиге дельфин аулауға қарсы наразылық білдіру үшін немесе оны түсіру үшін келе бастады. Тайжи балықшылары жауап ретінде, аулау қызметін жақсы жасыру үшін және шығанақ айналасында күрделі конструкциялар салды. Фильм режиссері Мегуми Сасаки фильмнің және одан кейінгі шетелдіктер мен Sea Shepherd Conservation Society ұйымының белсенділігі мен науқаны Тайжи халқы тарапынан жағымсыз қабылданғанын, ал бұл наразылықтың нәтижесінде осы практика жалғасып келе жатқанын айтады.

Сейаверлдтің реакциясы

SeaWorld өкілі Фред Джейкобс фильмге жауап беріп: "Бізге қарсы болатын нәрсе үшін бізді әділетсіз түрде сынға алады деп ойлаймыз" және "SeaWorld, The Cove фильмінде құжатталған дельфиндерді аулауға қарсы. Біз осы аңшылықтардан ешқандай жануар сатып алмаймыз. Біздің күтіміміздегі теңіз сүтқоректілерінің 80 пайыздан астамы біздің парктерімізде дүниеге келген. Біз ондаған жылдар бойы жабайы табиғаттан дельфин ұстаған емеспіз", - деді, бірақ ол Тайжидегі дельфин аңшылығынан сатып алатындарды айыптамады. Осыған байланысты, кейбір адамдар О'Барриді дельфинарийлердің Тайжидегі дельфин аңшылығының экономикалық табысына үлкен үлес қосатынын баса көрсеткені үшін және дельфин қырғынын протесттеу үшін дельфин шоуларын бойкоттауға шақырғаны үшін сынға алды. Құрама Штаттарда, Тайжидегі аңшылық сияқты, аңшылықтан алынған дельфиндерді импорттау қазіргі таңдағы заң бойынша тыйым салынған, себебі бұл жануарларды ұстаудың адамгершіліксіз әдіс саналады. Теңіз сүтқоректілері парктері мен аквариумдары альянсының атқарушы директоры Марили Менард та фильм жасаушылардың "дүние жүзіндегі дельфиндері бар зоопарктар мен аквариумдардың көпшілігі осы жануарларды алып жатыр деп жаңылыстырып айтады" деп санайды. Бұл шешім екі айдан кейін, қазан айында қайта қарастырылды.

Жапонияда жарық көру

Фильм бастапқыда Жапониядағы екі шағын орында көрсетілді: 2009 жылдың қыркүйегінде Токиодағы Шетелдік тілшілер клубында және 2009 жылдың қазан айында Токио халықаралық кинофестивалінде, онда ол аралас пікірлер алды. Жапондық кино дистрибьюторы Medallion Media/Unplugged кейіннен фильмді Жапонияда көрсету құқығын сатып алды және оны 2010 жылдың маусым айында жапон кинотеатрларында көрсетуге үміттенді. Фильмді жапондық көрермендерге ұсыну үшін компания Тайжи тұрғындары мен балықшылардың беттерін пикселдендірді. Ұлтшыл наразылық білдірушілер фильмнің Жапонияда көрсетілуіне кедергі келтіруге уәде берді, ал ондаған адам Токионың орталық бөлігіндегі дистрибьютордың кеңсесі алдында дауыс көтергіш құрылғылармен жабдықталған наразылық акциясын өткізді. 2010 жылдың сәуірінде Токиоға жақын орналасқан Йокота әуе базасының АҚШ Әскери-әуе күштері қолбасшысы полковник Франк Эппич фильмнің базадағы кинотеатрда көрсетілуін тыйым салды. Базаның өкілі "The Cove" фильмінің көрсетілуіне тыйым салынғанын айтты, өйткені фильмді көрсету үшін базаның орнын пайдалану фильмді қолдау ретінде қарастырылуы мүмкін, ол былай деді: "Бізде Жапониямен көптеген мәселелер бар және американдық базада жасалған кез-келген нәрсе сол оқиғаны мақұлдау ретінде қарастырылады". Жауап ретінде Луи Психойос Йокота базасының қызметкерлеріне фильмнің 100 DVD-көшірмесін беруге уәде берді. 2010 жылдың 26 маусымында Шибуядағы N театрында көрсетілім жоспарланған, бірақ қызметкерлерді наразылық білдірушілер мазалағаннан кейін, көрсетілім тоқтатылды. Unplugged фильмді көрсету үшін басқа кинотеатрлармен келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді. Кейін Токиодағы тағы бір кинотеатр мен Осакадағы тағы бір кинотеатр фильмді көрсетуден бас тартты. Оған жауап ретінде журналист Акихиро Отани мен кинорежиссер Йоичи Сайды қоса алғанда, 61 медиа қайраткері сөз бостандығына оңшыл топтардың қорқытуынан қауіп төнгеніне алаңдаушылық білдіретін мәлімдеме жасады. Жапонияның режиссерлер гильдиясы кинотеатрлардан "бұл демократияның негізі болып табылатын ой-пікірлер мен сенімдерді білдіру мүмкіндіктерін шектейді" деп, фильмді көрсетуден бас тартпауларын өтінді. 2010 жылдың 9 маусымында Цукуру баспасы Токиодағы Наканодағы Накано Зеро театрында фильмнің көрсетілімі мен панельдік талқылауды демеушілік етті. Талқылаушылар арасында жоғарыда аталған мәлімдемеге қол қойған бес адам болды. Кейін, "Исукай" ұйқышыл (оңшыл) тобының бұрынғы басшысы Кунио Судзуки оңшылдардың кинотеатрларға қарсы қоқан-лоқысын айыптап, фильмді көрсетіп тұруды талап етті, "Адамдар фильмді көре алмаса, ол жапонға қарсы болады" деді. Жапонияда фильмнің көрсетілімдері тоқтатылғаннан кейін, Жапонияның Nico Nico Douga видео ортақтастыру сайты 2010 жылдың 18 маусымында фильмді тегін көрсетті. Сол аптада Рик О'Барри Жапонияның бірнеше университеттерінде фильм туралы сөйлеуге шақырылды. О'Барри 2010 жылдың қыркүйегінде Тайжиге бірнеше Голливуд жұлдыздарын әкелуге жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2010 жылдың 3 шілдесінде фильм Сендай, Токио, Йокогама, Киото, Осака және Хачинохе қалаларындағы алты кинотеатрда көрсетіле бастады. Оңшыл ұлтшылдар төрт кинотеатрдың алдында наразылық білдірді (Токио мен Йокогама кинотеатрлары сот үкімін алып, кинотеатрдан тыс наразылық білдіруге тыйым салды), бірақ полицияның тығыз қадағалауы көру кестесіне кедергі келтірмей, көрермендердің кинотеатрларға еркін кіруін қамтамасыз етті. Жергілікті Тайжи белсенділері тобы "Мұхит үшін алаңдаған халық" 2011 жылдың 5 және 6 наурызында фильмнің жапон тілінде дубляжы бар DVD-дискілерін Тайжидің барлық 3500 тұрғынына тарататынын мәлімдеді.

Жапондықтардың суреті

Фильмде жапон халқының кейбіреулерінің бейнеленуіне байланысты пікір қақтығыстары туды. Жапонияның Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы министрі Хиротака Акамацу: "Бұл фильмнің қатыгез жапондықтартың әдемі дельфиндерді өлтіруі туралы хабарлама ретінде түсірілуі өкінішті", - деді. Дегенмен, режиссер Луи Психойос жапон халқына деген ықыласын білдірді, олардың көпшілігі бұғаздағы жағдайдан хабарсыз екенін айтып: "Мен үшін бұл – махаббат хаты. Мен сіздерге үкіметіңіз бермейтін ақпаратты ұсынамын" деді.

Фильм түсіру техникасының мәселелері

"Жалпысынан Гендай" бағдарламасы, NHK телеарнасындағы тергеу журналистикасы бағдарламасы, фильмнің объективтілігіне қатысты сұрақтар көтерді. Фильмдегі бір эпизод камера үшін жасалған сияқты көрсетілді, содан кейін бағдарлама киноны деректі фильм деп атауға бола ма, жоқ па деген мәселені сарапшымен талқылады. Луи Психойос "Жалпысынан Гендай" бағдарламасына сұхбат берді, бірақ аталған сценарийленген және актерлік ойналған эпизодқа қатысты жауап эфирге шығармады. Басқа жерде ол фильмдегі ешбір эпизод сахналалмағанын қатегориялық түрде мәлімдеді. Тайжидегі балықшылар фильмде оларды камералардың қуып жететініне деген ашу-ызасы бір жақты бейнеленгеніне шағымданып, Sea Shepherd Conservation Society сияқты ұйымдардың белсенділері мен осы ұйымның зиянды кадрларды түсіргені үшін ұсынған сыйлыққа қызыққан адамдар тарапынан болған мазалауды жеткілікті түрде көрсетілмегенін айтты. NHK (бірақ "Жалпысынан Гендай" бағдарламасында емес) белсенділердің бұл әрекеттердің мақсаты – жергілікті балықшылардың ашулы және ызалы мінез-құлқының суретін түсіру болғанын қорытындылады.

Дұрыс емес

Фильмде сұхбат алған Хоккайдо денсаулық ғылымдары университетінің доценті Тетсуя Эндо фильм түсірушілер оған жалған сылтаумен жүзіп келгенін айтып шағымданды. Ол сондай-ақ фильмдегі сынаптың аса жоғары деңгейі (2000 бөлшек/млн) бар ет үлгісінің дельфин бауырынан екенін мәлімдеді. Тайжидің балықшылар одағы 2003 жылы оның ұсынысымен оны сатуға тыйым салған. Эндо өзінің түсірілген кадрларын фильмнен алып тастауды сұрады, ал олар алынбағандықтан, жапондық құқық иеленуші Medallion Media және дистрибьютор Unplugged компанияларына өзінің абыройына келтірілген зиян үшін 11 миллион иен талап етті. Сот процесі 2010 жылдың 1 желтоқсанында Токио аудандық сотында басталды. Фильмнің соңында Жапонияның Балық шаруашылығы агенттігінің кит аулау бөлімінің бас көмекшісі Хидеки Моронуки 2008 жылы "қызметтен босатылды" деп қате ақпарат берілді. Бұл қате туралы "Жалпы Гендайға жақындау" телебағдарламасы хабарлады, ал Психойос қарсылық білдіргенде, оның қате түсінген болуы мүмкін екенін мойындады.