Кіріспе

Dead Birds) - 1963 жылы түсірілген Роберт Гарднердің Индонезиядағы Жаңа Гвинея аралының батыс жартысындағы, қазіргі Таулы Папуа провинциясының (сол кезде Папуа провинциясының Ириан Джая деп аталатын бөлігі) Балием аңғарында тұратын Дугум Дани халқының салт-дәстүрлі соғыс циклы туралы американдық деректі фильмі. Фильмде Гутэлу одағының (Курулу, Джаявижая) Вилихиман Валлалуа конфедерациясы (Вилигима, Вита Вая, Джаявижая Алула, Вита Вая, Джаявижая) мен Витая одағы (Вита Вая, Джаявижая) арасындағы шайқастардың кадрлары, шабуыл жасаған топтың шайқасында қаза болған кішкентай ұлдың қосылу рәсімі, шайқастар кезінде әйелдердің атқаратын жұмыстары және жаудың пайда болуын күту көрсетілген. 1964 жылы фильм Италияның Флоренция қаласында өткен 5-ші Festival dei Popoli rassegna internazionale del film etnografico e sociologico ("Халықтардың халықаралық кинофестивалі") фестивалінде "Marzocco d'Oro" бас жүлдесін, Нью-Йорк қаласының колледжі берген Роберт Дж. Флаэрти сыйлығын алды және Мельбурн кинофестивалінде (қазіргі Мельбурн халықаралық кинофестивалі) танымал фильм болды. 1998 жылы Dead Birds Конгресс кітапханасының Ұлттық кино реестріне енгізілген 25 фильмнің ішіне кірді, ол "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылды және сақтауға ұсынылды. Dead Birds этнографиялық фильмдердің арасында канондық мәртебеге ие болды.

Қысқаша мазмұны

Фильмнің тақырыбы – барлық адамның өліммен бетпе-бет келуі, фильмді аяқтаған Дугум Дани мифологиясындағы өлімнің пайда болуы туралы айтылғандай. Фильмде дөңгелек немесе тоқу арқылы байланысқан сюжеттік құрылым қолданылады. Бұл құрылым үш адамның үш өлім мен бір жақындағы өлім оқиғасы арқылы баяндалады, ал көрнекі суреттер мен кейіпкерлердің ойларын сипаттайтын әңгімеші дауыс фильмге түсініктеме береді. Әңгімеші дауыс құс пен жылан арасындағы үлкен жарыс туралы айтады, ол адамдардың тағдырын анықтауға тиіс болған: Адамдар жылан сияқты терілерін ауыстырып, мәңгі өмір сүруі керек пе, әлде құс сияқты өлуі керек пе? Құс жеңіске жетті: адам баласының тағдыры – өлім. Бірден экран жерлеу рәсімінен түсірілген суреттер мен дыбыстарға толады. Уейак ересек ер адам, шаруалық жұмыс істейді, шекараны қорғайды және күрделі тоқылған белбеу жасайды, ол Лака (немесе Лака) әйелінің картоп жинауымен және басқа әйелдермен бірге тұз жасауға баруымен қатар, жерлеу рәсімінде басқа біреуге сыйға беріледі. Кішкентай Пуа шошқа бағып, табиғатты зерттейді және достарымен ойнайды. Дұшпандар өз ниеттерін жариялайды, ерлер шайқас алаңына жиналады, ал әйелдер тұздықтарға беттейді, ал Пуа ойнайды және шошқаларын күтеді. Бір жауынгер жараланады, жаңбыр жауа бастайды, шайқас аяқталады. Фильм режиссері Гарднерден басқа, команда мүшелеріне Ян Брукхьюйзе (антрополог), Карл Хайдер (антрополог), Питер Маттиессон (натуралист) және Майкл Рокфеллер (дыбыс операторы) кірді. Гарднер 1961 жылдың басында команда келгеннен бастап түсірілімдерді жүргізді, ал Рокфеллер кейін пайдалану үшін жабайы дыбыстарды жазды, себебі түсірілімде сол кездегі жаңа синхронды дыбыс технологиясы қолданылмады. Гарднер фильмнің сюжетін құрастырды және 1961 жылдың тамызында АҚШ-қа оралғаннан кейін түсірілген материалды монтаждады. Осы кезеңдегі этнографиялық фильмдерге тән болатын сипатқа сәйкес, фильмдегі кейбір сахналар әртүрлі уақытта түсірілген кадрлардан жасалған. Карл Г. Хайдер "Батыс Ирианның Дани: Өлі құстар фильміне этнографиялық серік" атты этнографиялық монографиялар мен қысқаметражды фильмдердің авторы. Питер Маттиессен Дугум Дани және Балием аңғары туралы өз кітабында "Тау қабырғасының астында: Тас дәуіріндегі екі маусымның тарихы" деп жазды.

Өмірбаян

Dead Birds 1960 жылдардың басында пайда болған антропологияның, мемлекеттік емес қоғамдардағы соғыс салдарына қатысты туындаған алаңдаушылықтарын көрсетеді. Фильм сол кездегі басым құрылымдық-функционалдық парадигмаға да сәйкес келеді, ол мәдениеттің жалпы үлгісіне әртүрлі ерекшеліктердің қалай үйлесетінін көрсетуге баса мән берді. Dead Birds антропологиялық холизм тәсілінің мысалы ретінде қарастырылады, себебі ол шағын, көрінгенде маңызсыз сәттер мен іс-әрекеттерді, зор мәдени маңызы бар нәрселермен байланыстырады.

Шығару

Фильм алғаш рет 1963 жылдың 13 қарашасында Бостон қаласындағы Тэфтс университетінің Коэн өнер орталығында өткен Америка өнер және ғылым академиясының кешкі отырысында көрсетілді. Оның алғашқы дистрибьюторы Нью-Йорк қаласындағы Вест 25-ші көше, 267 нөмірде орналасқан Contemporary Films компаниясы болды.

Қабылдау

Фильмнің шығуынан бері кейбір сыншылар Гарднердің фильмді поэтикалық және кинематографиялық тұрғыдан ұсынуын жоғары бағалады, ал басқалары оны нақты ғылыми және этнографиялық бағыттың болмауы үшін сынады. Сыншылар оның Дани ертегісін еске түсіріп, құстардың түсірілімдерін қолдағанын жиі атап өтеді. Сыншылар фильмнің Дугум Дани әлемді қабылдауын баса көрсететінін айтады. Басқалары фильмте туыстық қатынастар жүйесі және тағам дайындау сияқты мәдениет туралы деректерге жеткілікті назар берілмегеніне наразылық білдірді. Стильдік тұрғыдан әсерлі болғанымен, "Dead Birds" фильмі оның шынайылығына қатысты сынға ұшырады. Фильмде сөйлейтін кейіпкерлерге ешқашан субтитр көрсетілмейді, тіпті дауыс та әрқашан шындығына сай келмейді. Көрермендер Вейактың дауысы деп қабылдаған нәрсе, шындығында Карл Г. Хайдердің Дани тілінде сөйлегенін түсіргеннен кейін жасалған дубляж екенін көрсетеді. Гарднердің өзі Дани тілін білмегендіктен, оның оқиғаларды түсіндіруі тікелей емес. Соғыс сахналары әртүрлі шайқастар кезінде түсірілген көптеген кадрлардан құрастырылған және уақытша байланыс сезімін тудыру үшін біріктірілген. Көрінетін үздіксіздік дыбыстың кейіннен синхронды қосылуынан туындайды, және шындығында фильмдегі барлық дыбыс синхронды түсірілген. Хайдер өзінің "Этнографиялық фильм" кітабында кейбір соғыс кадрларының реті өзгерткенін, соғыс көріністерінен бөлек уақытта түсірілген тұзды көлдегі әйелдер сахнасымен араластырылып, монтаждалғанын мойындайды.