Кіріспе
Ұлыбританиядағы Едзелл қамалы – 16 ғасырдағы қираған қамал, 17 ғасырдың басында салынған қабырғалы бақшасы бар. Ол Эдзеллдің жанында орналасқан, және Шотландияның Ангус аймағындағы Бречин қаласының солтүстігінде шамамен 8 шақырым қашықтықта жатыр. Эдзелл қамалының құрылысын 1520 жылы Кроуфордтың 9-шы графы Дэвид Линдсей бастады, ал оның ұлы, сэр Дэвид Линдсей, Эдзелл лорды, 1604 жылы бақты кеңейтті. Қамал әскери қимылдарға көп қатыспады, және дизайны, құрылысы мен мақсаты қорғаныс құрылысынан гөрі елдік үйге көбірек ұқсас болды. 1651 жылы Оливер Кромвельдің Шотландияға басып кіру кезінде ол қысқа мерзімге ағылшын әскерлерінің иелігіне өтті. 1715 жылы Линдсей отбасы оны сатты, және ол ақырында Далхаузи графының меншігіне көшті. 1930 жылдары мемлекеттік қамқорлыққа берілді, қазіргі таңда Шотландияның тарихи ортасы басқаратын танымал туристік орын (жыл бойы ашық, кіру ақысы бар). Қамал бастапқы мұнаралы үйден және аула төңірегіндегі ғимараттардан тұрады. Жанындағы Ренессанс стиліндегі қабырғалы бақша, күрделі бедерлі өрнектермен безенілген, Шотландиядағы бірегей орын. Ол 1930 жылдары қайта отырғызылды, және эзотерикалық дәстүрлермен, оның ішінде розенкрейцерлік және масондықпен байланысы бар деп есептеледі.
Edzell Castle is a ruined 16th century castle, with an early 17th century walled garden. It is located close to Edzell, and is around 5 mile (8 km) north of Brechin, in Angus, Scotland. Edzell Castle was begun around 1520 by David Lindsay, 9th Earl of Crawford, and expanded by his son, Sir David Lindsay, Lord Edzell, who also laid out the garden in 1604. The castle saw little military action, and was, in its design, construction and use, more of a country house than a defensive structure. It was briefly occupied by English troops during Oliver Cromwell's invasion of Scotland in 1651. In 1715 it was sold by the Lindsay family, and eventually came into the ownership of the Earl of Dalhousie. It was given into state care in the 1930s, and is now a visitor attraction run by Historic Environment Scotland (open all year; entrance charge). The castle consists of the original tower house and building ranges around a courtyard. The adjacent Renaissance walled garden, incorporating intricate relief carvings, is unique in Scotland. It was replanted in the 1930s, and is considered to have links to esoteric traditions, including Rosicrucianism and Freemasonry.
Шығу тегі
Эдзеллдегі алғашқы қамал – Гленск сағасын, яғни Таулы аймаққа солтүстікке қарай стратегиялық жол ашатын өтеуді күзету үшін салынған ағаштан жасалған мотта және бейли құрылысы болды. Мотта, яғни үйінді, қазіргі қамалдың оңтүстік-батысында әлі де көрініп тұр және ол 12 ғасырға дейін салынған. Бұл Аббот немесе Аббе әулетінің отауы болды және қазір жойылған Эдзелл ауылының орталығы саналды. Эбботтардан кейін Эдзеллдің иелері Гленскіден шыққан Стерлингтер, ал олардан кейін Линдсейлер болды. 1358 жылы Кроуфордтың Дэвид Линдсейінің үшінші ұлы, сэр Александр де Линдсей, Стерлингтер әулетінің мұрагері Кэтрин Стерлингке үйленді. Александрдың ұлы Дэвид 1398 жылы Кроуфорд графы атанды. Эдзелл Линдсей әулетінің үшінші графтың ұрпақтарынан тараған кіші тармағының меншігіне көшті және 1513 жылы Дэвид Линдсей (1558 жылы қайтыс болды) оны мұраға алды. 1520 жылдары Дэвид Линдсей бастапқы қамалдан бас тартып, жақын маңдағы, қорғанысырақ жерге мұнаралы үй мен бармкин, яғни аула салдырды. Солтүстікке қарайғы биік жерге орналасқандығы қорғаныс мақсатында салынбағанын көрсетеді. Дэвид 1542 жылы туған інісі, сегізінші графтың қайтыс болуына байланысты Кроуфорд графы болды. Ол өзінің ұлы Александрды, «Жаман билеушіні» мұрадан айырған еді. Ол шамамен 1550 жылы қарапайым мұнаралы үйді кеңейтіп, жаңа кіреберіс қақпасы мен зал қосып, үлкен батыс жақ бөлімін салды. Лорд Кроуфорд сол кезде Эдзелден солтүстікке қарай 19 шақырым жерде орналасқан Инвермарк қамалын да салды, мүмкін, ол аң аулау үйретінде пайдаланылған. Шотландия королевасы Мэри 1562 жылғы 25 тамызда Эдзеллге келді. Англияда Елизавета I-мен кездесу жоспарынан бас тартылып, ол Абердин мен Инвернесске қарай сапар шегуде болды.
Сэр Дэвид Линдсей, лорд Эдзелл
Дэвид Линдсей, 9-шы графтың ұлы, Париж бен Кембриджде білім алып, континенттік Еуропаға саяхат жасады. Оның әкесі Александрдың ұлын, «Зұлым Шебер» деп белгілі болған, графтық мұрагер ретінде тағайындап, отбасының ең үлкен тармағына құқықты қайтарды, сондықтан Линдсей әкесі қайтыс болғанда графтыққа ие бола алмады. Дегенмен, ол 1581 жылы рыцарь атағын алды, 1593 жылы Лорд Эдзелл атағын алып, Сессия Лорды (жоғары дәрежелі судья) болды, ал 1598 жылы Жеке Кеңеске мүше болып тағайындалды. Өркендеу дәуірінің адамы болғандықтан, ол өзінің иеліктерін жақсартты, соның ішінде кен өндіру және орман отырғызу жұмыстарын жүргізді. Нюрнбергтен келген екі неміс кеншісі, Бернард Фехтенбург пен Ханс Зиглер, Эдзел маңында құнды металдарды іздеуге шақырылды. 1562 жылдың тамызында Дэвид Линдсей Шотландия королевасы Мэриді Эдзелде қабылдады. Королева Хантлидің 5-ші графы Джордж Гордонды бағындыру мақсатымен сапар шегіп, Эдзелде екі түн өткізді. Ол Шотландияда болған кезде Шотландия ақсүйектерінің қатысуымен Жеке Кеңестің отырысын шақырды. Оның ұлы, король Джеймс VI, Эдзелге екі рет келді: 1580 жылдың 28 маусымында және 1589 жылдың тамызында. 1589 жылдың 5 тамызында Эрролл графы Джеймс VI-ға Эдзелде келіп, оның кешірімін сұрады, сонымен қатар Хантлидің 6-шы графы одан әрі опасыздық жасады деп айыптады. Келесі күні Эдзелге Франция королі Генрих III-ті Сент-Клаудта доминикан монахы Жак Клемент өлтіргені туралы хабар жетті. Сэр Дэвид 16 ғасырдың соңында қамалдың аумағын кеңейтіп, дөңгелек мұнаралары бар үлкен солтүстік жақын қанатты қосты. 1604 жылы ол бақты Англия, Шотландия және Ирландияның символдарымен безендірді, бұл өткен жылы болған тәждердің бірігуін тойлау үшін жасалды, осыған орай Джеймс VI өзінің туысы Елизавета I-нің қайтысынан кейін Англия тағына отырды. Сэр Дэвид 1610 жылы қайтыс болды, ұлының тәртіпсіз мінез-құлқы үшін салынған айыппұлдардың нәтижесінде үлкен қарызға батып, бақша мен солтүстік қанат толыққанды аяқталмай қалды.
Зақымдану және құлдырау
1640 жылдары Монтроздың роялистік маркизінің науқандары Эдзеллге әсер етпеді, бірақ Келісімді пресвитериан Дэвид Линдсейдің (Сэр Дэвидтің ұлы) басқа мүліктері шабуылға ұшырады. Үшінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде Оливер Кромвель Шотландияға басып кірді және 1651 жылдың қыркүйегінде оның әскерлері Эдзеллді басып алды, бір ай бойы сол жерде орналасты. 1689 жылы пресвитериандық бекітілім кезінде Эдзелл лорды, Дэвидтің ұлы Джон Линдсей, пресвитериандықтан епископалдыққа адалдығын ауыстырды. Ол және приход шлюзінен шеттетілді, ал епископалдық қызметтер Эдзеллдегі үлкен зал ішінде өтті. Қамал 1715 жылғы Якобит көтерілісі кезінде құлдырауға бастады. Эдзеллдің соңғы Линдсей лорды, тағы бір Дэвид, Якобит, қуғынға ұшыраған Джеймс Стюарттың, "Ескі талапкердің" жақтасы болды. Отбасылық қарыздардың артуына байланысты Дэвид қамалдың өзін Панмурдың 4-ші графына, тағы бір Якобитқа 192 502 шотланд фунт стерлингке сатты, бұл 16 042 фунт стерлингке тең болатын. Бірақ Панмур лорды бүлікке қатысқандығы үшін жері мен мүлкін жоғалтты. Эдзеллді Корольдік билік Йорк Билдингс компаниясына, Лондон су құбыры компаниясына сатты, ол тәркіленген мүлікті сатып алу және сатумен айналысты. Олар мүліктің құнын азайтуға кірісті.
Кейінгі тарих
Қамал 1870 жылдардан бастап Далхаузи графтарының меншігінде қалды, олар күзетші тағайындады және 1901 жылы оған үй салды, ол қазір келушілер орталығы ретінде қолданылуда. 1932 жылы қоршалған бақ мемлекеттік қамқорлыққа берілді, ал 1935 жылы қамалдың қалған бөлігі де мемлекеттік қамқорлыққа алынды. Қамал мен бақ қазіргі уақытта «Historic Environment Scotland» ұйымымен күтіліп ұсталады және жыл бойы жұртшылыққа ашық. Қамалдың төбесі мен қамал Ежелгі ескерткіштер тізіміне енгізілген, ал бақ Тарихи бақтар мен жобаланған ландшафттардың ұлттық тізіміне қосылған, бұл маңызды бақтардың мемлекеттік тізімі. Күзетшінің үйі B санатындағы ескерткіш болып табылады.
Мотта
Мотта, әлі күнге дейін Кастл-Хиллок деп аталады, алғашқы Эдзелль қамалының жалғыз қалдығы. Ол кейінгі қамалдан оңтүстік-батысқа қарай 300 метр жерде, Батыс Судың иілісі бойында орналасқан және көлемі шағын, ішінара табиғи үйіндіден тұрады. Мотта солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, ең кең жерінен ұзындығы және ені, ал биіктігі шамамен болады. Бұрын моттаны қоршаған сыртқы аула, яғни қоршау, терең ормен шектелген.
Қалдық
Қала 16 ғасырдың басындағы мұнаралы үйді, сәл кейінірек салынған батыс қанатын және 16 ғасырдың соңындағы солтүстік қанатын қамтиды. Шығыс және оңтүстік жақтардағы басқа ғимараттар қазір жоғалып кеткен. Қызыл құмтас қабырғалар бастапқыда сылақпен қапталған. Төрт қабатты мұнаралы үй Эдзеллдің алғашқы иелері, Гленескіден шыққан Стерлингтердің есімімен Стерлинг мұнарасы деп аталған, бірақ олар салғанға жеткілікті ескі емес. Оның биіктігі шамамен метр, жоспарында метрге метрдей. Қабырғалар жертөледе едәуір жуан, бірінші қабатқа қарай тар алады. Мұнаралы үйге солтүстік жақтан, "кері кілт тесігі" пішіндес оқ тесіктерімен қорғалған есік арқылы кіріледі. Есіктің жанындағы ойыққа кіруді нығайту үшін тартқыш орнатылған, ал есік төңірегінде бірнеше тас белгілері сақталған. Зал бірінші қабатта, екі күмбезді жертөленің үстінде орналасқан. Қабырғадағы іздер музыканттар галереясының және қызметшілерге арналған, жертөледен тар баспалдақпен қол жетімді болатын аймақты жасырған ағаш қоршаудың орнын көрсетеді. Кең спиральді баспалдақ жеке бөлмелерге тағы үш қабатқа көтеріледі, содан кейін шатырға шығуға мүмкіндік беретін кішкентай бөлмеге жетеді. Мұнараның төрт бұрышында бартизандар, яки ашық мұнаралар орналасқан, және әр қабырғаның ортасында да осындай шығырлар кездеседі. Парапеттің астын тіреп тұратын тастар немесе корбельдер екі қабатқа бөлінген, төменгі қабаты әшекейлік рөл атқарады. Эдзелл осы стильдің алғашқы мысалы болып табылады, ол 16 ғасырдың соңында кеңінен таралған "шахмат тәрізді корбель" деп аталады.
Ғимараттар мен егіс
Бақты толықтыру мақсатымен, сарайдан ең алыс орналасқан бақтың бұрыштарында монша үйі мен жазғы үй салынды. Монша үйі қираған, бірақ екі қабатты жазғы үй толыққандай сақталған. Ол ішкі кеңістігі күмбезбен жабылған төменгі бөлмеден және жоғарғы бөлмеден тұрады, сонда сарайдың оюлы емен ағашынан жасалған қабырға панельдерінің жалғыз сақталған мысалы бар. Чарльз МакКин бақ ғимараттарының жобасын және құрылысын Абердинширлік тас қалаушы Томас Лейперге жазғы үйдегі күрделі безендірілген оқ тесіктеріне сүйене отырып жатқызады. Егістік 1930 жылдары қайта жаңартылды. Ренессанс дәуіріндегі бақтың бастапқы жоспары сақталмаған, алайда деректер 17 ғасырда жеміс өсірілгенін көрсетеді.
Түсіндірме
Бақтың символикасы, әсіресе ою-өрнектердің, сондай-ақ жетілер мен үштердің қайталануы көптеген түсіндірулерге себеп болды. Ойып жасалған суреттердің негізі болған гравюралар сол кезде Шотландияда кең таралған және есте сақтау өнерінде жиі қолданылған, бұл Фримасондықпен байланысты жадты жаттайтын әдіс еді. Есте сақтау өнері Шотландия мәдениетінің бір бөлігіне айналды, Джеймс VI-ның даниялық жұбайы королева Аннаның сарайынан бастап, жұмысшы тас қалаушылардың ложаларына дейін. 1590 жылы Шотландия королі Джеймс IV қонаққа келген даниялық астроном Тихо Брагенің Ураниборгтағы символикалық бағының ықпалы да байқалады. Сэр Дэвид Линдсей ою-өрнектердің символикалық мағынасын жақсы білген болар. Ол ағасы Лорд Менмуирмен хат алысып, планеталар мен металдардың арақатынасын талқылаған, және Ханс Зиглерді өз жерінде оларды іздеу үшін жұмыстан алған. Сэр Дэвидтің жүрегіндегі немересі Дэвид Линдсей, 1-ші лорд Балкаррес, алхимия мен Розенкрейцерлерге деген қызығушылығымен белгілі болды. Тарихшы Адам Маклин бақтың Розенкрейцерлермен байланысты екенін және оны "17 ғасырдың басындағы құпия храм ретінде қарастыру керек" деп ұсынды. Маклин бақты білім беру орны ретінде сипаттайды және бүкіл құрылым "Елифас Левидің ежегіт египеттік Таросын еске түсіреді, ол бастаушылық храмдарының қабырғаларына ойылған, онда үміткерлер символдардың тізбегін ойлауға шақырылған" деп атап өтеді. Ол бұл пікірін, бұрын тарокко немесе таро колодасы деп есептелген 15 ғасырлық гравюралар жинағы – Мантенья Тароккиде осы суреттердің барлығы символдардың арасында кездесетінін байқау арқылы нақтылайды.