Кіріспе
Шотландияның Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Каэрлаверк қамалы – 13 ғасырда алғаш салынған үшбұрышты қамал. Ол Шотландияның оңтүстік жағалауында, Думфрис қаласының оңтүстігінде, Каэрлаверк Ұлттық табиғи қорығының шетінде орналасқан. Каэрлаверк 13 ғасырдан 17 ғасырға дейін Максвелл әулетінің бекінісі болды, содан кейін қамал қолданыстан шықты. Шотландияның тәуелсіздік соғысы кезінде ағылшындармен қоршауға алынып, 14 және 15 ғасырларда бірнеше рет жартылай бұзылып, қайта жаңартылды. 17 ғасырда Максвеллдер Нитсдейл графы атанды және қамал қабырғалары ішінде "Шотландиядағы ең амбициялық ерте классикалық тұрғын үй архитектурасының" бірі деп сипатталатын жаңа үй салды. Қамал – жоспарланған ескерткіш ретінде қорғалып, Historic Environment Scotland қамқорлығында және танымал туристік орын болып табылады.
Caerlaverock Castle is a moated triangular castle first built in the 13th century. It is located on the southern coast of Scotland, south of Dumfries, on the edge of the Caerlaverock National Nature Reserve. Caerlaverock was a stronghold of the Maxwell family from the 13th century until the 17th century, when the castle was abandoned. It was besieged by the English during the Wars of Scottish Independence, and underwent several partial demolitions and reconstructions over the 14th and 15th centuries. In the 17th century, the Maxwells were created Earls of Nithsdale, and built a new lodging within the walls, described as among "the most ambitious early classical domestic architecture in Scotland". The castle, which is protected as a scheduled monument, is in the care of Historic Environment Scotland, and is a popular tourist attraction.
Этимология
Caerlaverock атауы бриттік тектен шыққан. Атаудың бірінші бөлігі – "қоршалған, қорғанысқа ие орын" деген мағынаны білдіретін cajr элементі (уэльс тілінде caer – "бекініс, қала" деген мағынаны білдіреді). Максвелл әулеті 11 ғасырда Undwin және оның ұлы Maccus-қа дейін тегін жатады; Maccus өз атын Maccuswell немесе Maxwell барониясына берді. Оның немересі John de Maccuswell (1241 жылы қайтыс болды) Caerlaverock-тің алғашқы лорды Максвелл болды. Maxwell және Caerlaverock барониялары кейде тікелей, ал кейде жанама жолмен еркек желісі арқылы беріліп отырды. Maxwell, Caerlaverock және Mearns-тің Роберт де Максвелл (1409 жылы қайтыс болды) Caerlaverock қамалын қайта салды және оның орнын Caerlaverock-тің Герберт Максвелл (1420 жылы қайтыс болды) басты. Caerlaverock жерлері туралы алғашқы жазбаша мәліметтер 1160 жылға дейін барады, ол кезде олар Holm Cultram аббаттығының монахтарына сыйға тартылды. 1220 жылы Шотландияның Александр II осы жерлерді сэр Джон Максвеллге берді, оны Батыс шебінің сақшысы етіп тағайындады. Сэр Джон Максвелл 1231-1233 жылдары Шотландияның Чемберлейні қызметін атқарды. Бұл ертедегі қамал солтүстікке қарайғы жартасқа ауысқанда толыққанды бітпеген болуы мүмкін. Осы жерде сэр Джонның інісі сэр Эймер Максвелл қазіргі қамалдың құрылысын бастады. Сэр Эймер 1258-1260 жылдары палата басшысы, ал 1264 жылы Галлоуэйдің әділет судьясы болды. Қақпа мұнарасы табиғи жартасқа орналасса, қамалдың қалған бөлігі қамал үшін арнайы жасалған сазды платформаға салынған.
This early castle may have been incomplete when it was abandoned in favour of a rock outcrop some to the north. It was here that Sir John's brother Sir Aymer Maxwell began construction of the present castle. Sir Aymer also served as Chamberlain in 1258–1260, and was Justiciar of Galloway in 1264. While the gatehouse stands on natural rock, the rest of the castle was built on a clay platform created especially for the castle.
Тәуелсіздік соғыстары
1299 жылы Кэрлаверк гарнизоны ағылшын әскерлері бақылап тұрған Лохмабен қамалына шабуыл жасады.
Керлаверк қоршауы
1300 жылдың шілдесінде Англия королі Эдуард I Англия барондарының сексен жетісін, сондай-ақ Бретань және Лотарингиядан келген бірнеше шөкімдерді қоса алған әскермен солтүстікке қарай жорық жасап, Керлаверк қаласын қоршады. Англия тарапынан Линкольн графы Генри де Лейси, Роберт Фицвальтер, Херефорд графы Хамфри де Боун, Джон, Сегрев бароны, Уорвик графы Гай де Бошамп, Бриттания графы Джон, Ричмонд графы, Марш графы Патрик және оның ұлы, принц Эдуард (кейіннен Эдуард II), Ланкастер графы Томас және оның інісі Генри, Арундель графы Ричард Фицлан және Дархэм епископы Антони Бек қатысты. Максвеллдер, басшысы сэр Юстас Максвеллдің жетекшілігімен, қаланы күшпен қорғап, ағылшындарды бірнеше рет кері шегіндірді. Ақырында гарнизон қарсылық көрсетуді тоқтатты, содан кейін тек алпыс адам ғана ұзақ уақыт бойы бүкіл ағылшын әскеріне тойтарыс бергені анықталды. Қоршау кезінде ағылшын геральдистері ескі француз тілінде жазылған, «Керлаверк қоршауы» деп аталатын қару-жарақ тізімін жасады, онда қатысқан әр дворян мен шөкімнің есімі, олардың батырлық істері сипатталды және олардың гербінің поэтикалық бейнесі келтірілді.
Қайтару
Кейіннен қамал иелігі сэр Герберттің ұлы сэр Юстас Максвеллге қайтарылды, ол бастапқыда Джон Баллиолдың мүддесін қолдады, ал 1312 жылы Эдуард II-ден қамалды сенімдірек сақтау үшін 20 фунт стерлинг көмек алды. Кейіннен ол Роберт Брюске адалдығын білдірді, нәтижесінде оның қамалы ағылшындардың екінші қоршауына түсті, бірақ олар сәттілікке жете алмады. Осы маңызды бекініс жаудың қолына өтіп, оларға аймақты толық бақылауға мүмкіндік беруі мүмкін деген қорқынышпен, сэр Юстас бекіністі қиратты, осы қызметі мен құрбандығы үшін Роберт Брюс оған жомарт сыйлық берді. 1337 жылға қарай қамал қайтадан қоныстанды, ал сэр Юстас тағы да тарап ауыстырып, Эдуард Баллиолды қолдады. Шамамен 1355 жылы Клозберннің сері Роджер Киркпатрик Шотландияның Давид II үшін Кэрлаверкті жаулап алды және қамалды ішінара бұзды.
Жөндеу және қайта құру
14 ғасырдың ортасындағы Тәуелсіздік соғыстары аяқталған кезде Кэрлаверк Максвеллдердің қолына қайта келді, ал сэр Роберт Максвелл 1373 және 1410 жылдар аралығында қамалдың көп бөлігін қайта жаңартты. Көп ұзамай діни қырқыстар берік католик болған Максвеллдерге қарсы бұрылды. 1640 жылы протестант Ковентер армиясы 13 апта бойы Кэрлаверк қамалын қоршап, оны тәслим болуға мәжбүр етті. Сэр Генри Вэйннің сөзіне сүйенсек, Нитсдейл графы мен графинясы және олардың жанындағы қызметшісіне кетуге рұқсат берілді, бірақ Максвелл атымен танылған 40 қорғаушы қырғынға ұшырады. Оңтүстік қабырғасы мен мұнарасы бұзылды, ал қамал ешқашан жөнделмеді де, қайта пайдаланбады.
Сәулет сипаттамалары
Қамал үшбұрышты пішінімен ерекшеленеді, ол Еуропадағы санаулы және Ұлыбританиядағы жалғыз қамал. Шотландияда мұндай қамалдарда қоршау және топырақ үйірмелер болуы сирек кездеседі. Бұл құрылыс жақын орналасқан Нит өзенінің тасқын даласында, бұрын батпақты болған алапқа орналасқан, Шотландияның осы аймағындағы қорғаныс құрылысы үшін ерекше жағдай. Дегенмен, бұл Оңтүстік-Батыс Шотландиядағы қамалдардың ең көрнекті мысалы. Негізгі пішіні үшбұрышты, солтүстік жағында екі үлкен цилиндрлі мұнарасы бар қақпа ғимараты орналасқан (жоспарды қараңыз). Оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бұрыштарында кішірек цилиндрлі мұнаралар бар. Оңтүстік-батыстағы Мёрдок мұнарасы көбінесе сақталған, бірақ оңтүстік-шығыстағы мұнара 1640 жылғы Ковенанттар қоршауы кезінде негізіне дейін қиратылды. Көптеген қоршаулар мен бұзулар, одан кейін қайта жаңартуларға қарамастан, қамалдың бастапқы пішінін әлі де көруге болады, қабырғалардың негіздері көбінесе XIII ғасырдың соңындағы алғашқы құрылыс кезінде салынған төменгі деңгейде сақталған (HES Statement of Significance op cit, p10). Қамалдың алғашқы бөліктері Банкендке жақын жерден алынған қызыл құмтастан салынған. Кейінірек салынған, бірақ батыс және шығыс жағындағы қабырғалардың көп бөлігі парапет биіктігіне дейін жеткен. Қабырғалармен қоршалған ауланың ішінде төрт бөлім орналасқан: қақпа ғимараты, батыс бөлімі, банкет залы және Нитсдейл қонақ үйі (жоспарды қараңыз), олардың арасында кішкентай үшбұрышты аула құрылған. Бұл бөлімдер әртүрлі уақытта салынған. Әсіресе оңтүстік жағында ғимараттар қираған, банкет залының көбісі бірнеше метрден аспайды. А. Қақпа ғимараты – қамалдың ең көне сақталған бөлігі. Ол екі үлкен цилиндрлі мұнарадан тұрады, мұнаралар арасында кіреберіс жолы бар. Батыс мұнарасы көбінесе түпнұсқа күйінде, ал шығыс мұнарасы XV ғасырдың соңында қайта салынған. Жоғарғы қабаттары қираған болса да, цилиндрлі мұнаралар XV ғасырдың соңында қайта салынған махиколяцияларға дейін шамамен 15,5 метр биіктіктегі көпірден жоғары тұр. Ішкі жағынан қақпа ғимаратында қақпалар және үстінде, кейіннен бөлінген зал бар (Stell op cit, p112). Б. Батыс бөлімі шамамен 1500 жылға дейін салынған, шатыры жоқ болса да, көбінесе толық сақталған. Бұл бөлім негізінен екі қабаттан тұратын тіктөртбұрышты бөлмелерден құралған, әрқайсысында камин бар, бөлмелер көбінесе тұруға пайдаланылған (Stell op cit, p112). С. Оңтүстік немесе банкет залының қабырғалары бірнеше метрден аспайтын немесе одан да төменге дейін төмендетілді, негізінен 1640 жылы Ковенанттар қоршауының нәтижесінде, артиллериялық оқтар және содан кейін бұзу салдарынан қабырғалар (және сол уақытта Оңтүстік-Шығыс мұнарасы) қиратылды. Залдың көлемі үлкен болған, солтүстік қабырғасындағы үлкен камин қалдықтарынан оның бұрынғы сәнін көруге болады. D. Ішкі аумақтың солтүстік-шығысында орналасқан және қамалдың соңғы салынған бөлігі – Нитсдейл қонақ үйі ғимараты – қамалдың ең толық сақталған бөлігі. Екі шығыс бөлігі жоқ болса да, бұл 1630 жылдардағы Ренессанс стиліндегі әдемі фасадымен қамалдың ең таңғажайып бөлігі болуы мүмкін (SoS op cit, 12 13). Қалған алдыңғы жағы тоғыз үлкен терезе, үш кішкентай терезе және екі есіктің үстінде әртүрлі қару-жарақтар мен символдық мүсіндер бейнеленген кескіш қаптамалармен безендірілген (SoS op cit, 16 18). Ас үй және басқа да қосалқы бөлмелер бірінші қабатта орналасқандықтан, бірінші және жоғары қабаттардағы бөлмелер жеке пәтерлер ретінде пайдаланылған.
Табиғат қорығы
Каерлаверк қамалы Нид эстуариясының ұлттық көрнекті ландшафты аймағында орналасқан, оның көркемдік қасиеттері үшін қорғалып, қамал аймақтың маңызды нысаны ретінде танылған. Қамал Каерлаверк ұлттық табиғи қорығының солтүстік жиегінде жатыр, ол тұзды батпақтардан, лайлы жағажайлардан және мал жайылымдарынан тұрады. Бұл орын су құстары мен жаға құстары үшін халықаралық деңгейде маңызды қыстау орны болып табылады, оның ішінде ұсақ қарақаз да бар.
Мәдени сілтемелер
Қамал 2011 жылғы романтикалық комедиялық фильм "Алданған күйеу жігіті" үшін түсірілім алаңы ретінде пайдаланылды.