Кіріспе

Коммерциялық бизнес

Америка Құрама Штаттарында коммерциялық радиостанциялар негізгі кірісті эфир уақытын сату арқылы табады. Бұл жарнамалар – кез келген бизнес немесе қызмет көрсетушінің радиостанцияға жарнамасын эфирге шығаруы немесе эфирде айтуы үшін белгілі бір құн (әдетте ақша) төлеуінің нәтижесі болып табылады. Ең көп таралған жарнама түрлері – әдетте бір минуттан аспайтын "спот жарнамалары" және бір сағатқа дейін созылатын, "информерциалдар" деп аталатын ұзақ бағдарламалар. 1934 жылғы Коммуникациялар туралы заңға сәйкес құрылған АҚШ Федералды коммуникациялар комиссиясы (FCC) коммерциялық хабар таратуды реттейді, ал осы салаға қатысты заңдар 1927 жылғы Радио туралы заңнан көп өзгермеген. 2015 жылы радио АҚШ-тың жалпы медиа шығындарының 7,8%-ын құрады.

Тарих

Аудио қызметтерінің коммерциялық жарнамасы радио хабарларын таратудың енгізілгеніне дейін, 1893 жылы Будапештте (Мажарстан) телефонға негізделген Telefon Hírmondó құрылымынан басталады. 1901 жылы бұл «телефон газетінде» он екі секундтық жарнамалар бір форинтке сатылып, қызметтің бағдарламасын тыңдайтын абоненттерге жеткізілді. Алғашқы радио станциялары 1800-жылдардың соңында пайда болды, олар тек Морзе кодінің нүктелері мен сызықтарын ғана бере алатын қарапайым шырақты таратушыларды қолданды. 1900-жылдардың басында аудио хабарларды таратуға қабілетті алғашқы таратушылар ойлап табылды. Алғашында олар негізінен нүктеден нүктеге байланыс үшін пайдаланылса да, жаңалықтар мен ойын-сауық хабарларын таратумен бірге тәжірибе жүргізілді. Осы алғашқы станциялар үшін сынақ беру іс жүзінде олардың иелері мен жаңа технологияның жарнамасы болды. Алайда, радиостанцияларда фонограф жазбаларын ойнатуды ұйымдастыру, эфирде жазбаларды ұсынған компанияларды атап өту жиі кездесетін практика болды. Бұл практиканың ең алғашқы белгілі мысалы 1912 жылы шілдеде болды, онда Калифорния штатының Сан-Хосе қаласындағы Чарльз Херрольд өзінің техникалық мектебінен апта сайын радио хабарларын шығара бастады, алғашқы хабарламада Уайли Б. Аллен компаниясы ұсынған фонограф жазбалары ойнатылды. 1916 жылдың күзінде De Forest Radio Telephone & Telegraph Company Нью-Йоркте 2XG эксперименталды радиостанциясын іске қосқаннан кейін, одан да үлкен күш-жігер жұмсалды. Ли де Форест Колумбия граммофон компаниясымен олардың кеңселерінен фонограф жазбаларын тарату туралы келісім жасады – фонограф компаниясы «әр ойнаған сайын атауын және «Колумбия граммофон компаниясын» жариялау үшін алмасу үшін жазбалар ұсынды». Дебюттік бағдарлама 1916 жылы 26 қазанда эфирге шықты және 1 қарашадан бастап де Форесттың Хайбридж зертханасынан Колумбия жазбаларымен араластырылған жаңалықтардың түнгі хабарлары жіберілетіндігі хабарланды. Де Форест бастапқыда осы хабарларды «Де Форест радио компаниясының өнімдерін, негізінен радио бөлшектерін, біздің каталог пен баға тізімінің барлық құлшынысымен» жарнамалау үшін пайдаланды, бірақ Батыс Электр инженерлерінің пікірлері оны сату хабарламаларын жоюға мәжбүр етті. Сол кезде QST журналының бір тілшісі 2XG-нің «радио арқылы үнемі жарнама және жаңалықтар жүргізудің» тиімділігін көрсеткенін атап өтті, бұл «ойлануға лайық нәрсе» еді. 1917 жылы сәуірде АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіргеннен кейін, үкіметтік тыйым салғандықтан соғыс уақытында азаматтық радиостанциялар үнсіз қалды, радио хабарларын тарату тоқтатылды. Бұл тыйым 1919 жылдың қазан айында алынып тасталды, ал кейбір қосымша жарнамалық жазбалар, соның ішінде Вестингхаус инженері Франк Конрад 8XK эксперименталды станциясы арқылы, Пенсильвания штатының Уилкинсбург қаласында орналасқан, ол Брансуик дүкеніне дүкеннің жаңадан шығарылған жазбаларды жеткізуі үшін әуеде растауды ұсынды. 1920 жылдың қазан айының соңында Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Precision Equipment Company эксперименталды станциясы 9XB арқылы Рэндольф Вурлитцер компаниясы демеушілік еткен және қарашада сатылатын Victor жазбаларын көрсеткен ресми мысал болды. Алайда 1922 жылы АҚШ-та радио хабарларын тарату кеңінен тарағаннан кейін, жазба индустриясы радио хабарларының сатуды көтермелеудің орнына сатып алуды басуына алаңдай бастады, сондықтан бұл жарнамалық хабарлар тоқтатылды. Көптеген ертедегі радиостанциялар радио жабдықтарын өндірушілер, мысалы Westinghouse Electric & Manufacturing Company және General Electric, және радио қабылдағыштар сату агенттері, соның ішінде Gimbel's, Bamberger's және Wanamaker's сияқты дүкендер арқылы эфирге шығарылды. Бұл олардың сатып алуларына бағдарламалауды қамтамасыз етті, сату станция операцияларын қаржыландырды. Бірақ көбірек станциялар жұмыс істей бастаған сайын, станция иелері шығындарды қалай жалғастыру керек деген мәселемен күресті, өйткені радиостанцияны басқару айтарлықтай шығындарға айналды, әсіресе орындаушыларға ақы төлеу нормаға айналғаннан кейін және музыка баспалары станциялар ойнаған музыка үшін авторлық құқықтарды алу керек деп талап еткеннен кейін. 1922 жылдың ақпан айында American Telephone & Telegraph Company (AT&T) өзінің эфир уақытын қызығушылық танытқан адамдарға сатуға арналған станциялар құруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді, оны AT&T «тольдық хабар тарату» деп атады. Оның негізгі станциясы, WEAF Нью-Йоркте (қазіргі WFAN), 1922 жылы 28 тамызда Queensboro Corporation үшін алғашқы ақылы радио жарнамасын эфирге шығарды, ол Джексон-Хайтс, Куинс аймағындағы жаңа пәтер кешенін жарнамалады, ол жаңадан аяқталған #7 метро желісіне жақын орналасқан. AT&T өнеркәсіптік лицензиялық келісімдер сериясына сүйене отырып, бастапқыда өзінің патенттік құқықтары коммерциялық радио хабарларын таратуға монополия беретінін мәлімдеді. Соттар бұл талапты растағанмен, бұл практика кеңінен ұнамады, және AT&T жеке станцияларға эфир уақытын сатуға рұқсат беру үшін лицензиялық схеманы ойлап тапты. WEAF-тан бұрын бірнеше басқа радиостанциялар тым жасырын түрде эфир уақытын сатқан және ақылы жарнама берген болуы мүмкін. Франк В. Бремер 1920 жылдың мамыр айында Jersey Review-ге Jersey City, New Jersey қаласындағы 2IA әуесқой станциясын аптасына екі рет хабар тарату үшін 35 долларға жалға бергені, ал 1922 жылдың 1 қаңтарында станцияны Жаңа жылдық хабарлама үшін Jersey Journal-ге 50 долларға жалға бергені хабарланды. Сонымен қатар, 1922 жылдың 4 сәуірінде Алван Т. Фуллер Массачусетс штатының Медфорд Хиллсайд қаласындағы WGI станциясында Packard автомобиль дилерлігін жарнамалау үшін эфир уақытын сатып алғаны хабарланды. Бастапқыда радио жарнамасы туралы пікірлер өте қайшы болды. 1922 жылғы қарашадағы Radio Broadcast журналындағы мақала «эфир арқылы әр күн сайын жарнаманың тамшылары ағып жатыр» деп ренжіді және «орман пайда табудың иісі келгенде ешқандай ұят сезінбейтін мүмкіндік іздеушілерге толы» деп алаңдады. 1920-жылдардың ортасына дейін бірнеше станциялар жарнама беруден бас тартса да, басқа қаржыландыру схемасы тиімді болған жоқ, ал 1920-жылдардың соңына қарай АҚШ-тың көптеген радиостанциялары коммерциялық демеушілікпен бағдарламалар берді. Радионың алтын ғасырында жарнама берушілер әдетте «Біз осы бағдарламаны мүмкін еткен демеушілерімізге алғыс айтамыз» деген сияқты хабарламасы бар толық бағдарламаларды демеушілік етті, ол бағдарламаның басында немесе соңында айтылды. Радио дыбысқа ғана шектелгені белгілі болғанмен, өнеркәсіп дамыған сайын ірі станциялар әртүрлі форматтармен тәжірибе жасады. Жарнама ыстық тауарға айналды және ақша табуға мүмкіндік болды. Shell Oil Co. компаниясының жарнама директоры E. H. Sanders радио хабар берушілерді тікелей қатысты жарнама берушілермен келісім жасауға және белгілі радио бағдарламалары үшін бірлескен жарнамалық орындарды сатуға шақырды. Сол кездегі газет жарнамалары сияқты, Sanders жарнама берушілер мен радионың тыңдаушылардың назарын аудару үшін жарнамалық орындарды сатудан өзара пайда көретініне сенді. Радио бұрыннан дамыған орта болды, бірақ Sanders өзінің бастамасын радионың «өсуі» деп сипаттады, оның бизнес аспектілері мен жарнамамен қарым-қатынасы тұрғысынан. Хабарламаның «көру» бөлігі тыңдаушының шексіз қиялымен қамтамасыз етілді. Комик және дауыстық актер Стан Фреберг 1957 жылы радиошоуында осыны көрсетті, дыбыс эффектілерін пайдаланып Royal Canadian Air Force-тың 10 тонналық маринадталған шиені тасымалдауын бейнеледі, олар ыстық шоколадқа толы Мичиган көлінде қалқып тұрған 700 футтық құймақ үстіне тастады, 25 000 қосымша актерлердің ыңғайлы ықыласымен. Бұл эпизод кейіннен АҚШ-тың Радио жарнама бюросы радио жарнамаларын жарнамалау үшін пайдаланды. Радио өнеркәсібі уақыт өте келе маңызды өзгерістерге ұшырады және бүгінде радио үлкен бизнес болып табылады. Басқа медиа және жаңа технологиялар қазірде тұтынушылардың уақытына көбірек талап қойғанымен, халықтың 95%-ы әлі де әр апта сайын радио тыңдайды. АҚШ-та интернет радиосын тыңдау да өсуде...

Форматтар

Радио жарнамаларының түрі мен ұзақтығы бойынша кең таңдау бар. Радио индустриясындағы өзгерістер мен өндіріс технологияларының жақсаруы коммерциялық ұсынылу әдісін өзгертті, соның салдарынан коммерциялық жарнамалар түрлі форматтарда болуы мүмкін. Радио жарнамаларының екі негізгі түрі – "тікелей оқылым" және дайындалған жарнамалар. Импровизацияланған жарнамаға ұқсас, "тікелей оқылым" диктордың эфирде жарнамашының мәтінін оқуы, сценарий, фактілер жинағы немесе жеке білімі бойынша жеткізілуіне жатады. Бұл сондай-ақ диктордың жарнама берушінің тауарларын немесе қызметтерін "мақұлдауына" да қатысты. Радио жарнама бюросы (RAB) мақұлдауды былай анықтайды: "егер станса немесе диктор жарнама берушінің өнімін немесе қызметін "мақұлдаса", әдетте "тікелей эфирде"". Дайындалған жарнамалар көбірек таралған. Егер радиостанса немесе жарнама агенттігі клиент үшін оны жазса, онда жарнама "дайындалады". Дайындалған жарнама форматтарына мыналар жатады: дыбыс эффектілерімен немесе фоно музыкасымен тікелей оқылым, диалог, монолог (онда дауыс беруші диктор емес, кейіпкерді сомдайды), джинглдер және олардың комбинациялары. Зерттеулер көрсеткендей, жарнаманың сапасы тыңдаушылар үшін, әдетте, естіген жарнамалар санымен бірдей маңызды.

Зерттеу және бағалар

Радиостанциялар бүгінде жарнамаларын көбінесе сағат ішінде жинап, топтап шығарады. Зерттеулер көрсеткендей, жарнамалық үзілісте алғашқы немесе екінші жарнама көбірек есте қалады, ал кейінірек шыққандары нашаррақ еске түседі. Nielsen Audio – АҚШ-та рейтингтік деректерді ұсынатын негізгі провайдерлердің бірі. Көптеген радиостанциялар мен жарнама агенттіктері осы ақылы қызметке жазылады, себебі рейтингтер телерадио индустриясында маңызды рөл атқарады. Жарнама агенттіктері көбінесе радио жарнамаларын нақты демографиялық топқа бағыттап сатып алады. Мысалы, клиенттері 18 мен 49 жас аралығындағы еркектерге үндеуді қалауы мүмкін. Рейтингтер жарнама берушілерге тыңдаушылардың белгілі бір сегментін таңдап, эфир уақытын сәйкесінше сатып алуға мүмкіндік береді. Рейтингтерді индустрияда «сандар» деп те атайды. Сандар белгілі бір станцияны кім тыңдайтынын, сол топ үшін күнің ең танымал уақыттарын және жарнама кестесі арқылы қанша тыңдаушыға жете алатынын көрсетеді. Сандар сонымен қатар күнінің әр сағатында қанша адам тыңдап жатқанын көрсетеді. Бұл жарнама берушіге нарықтағы ең күшті станцияларды нақты таңдауға және жарнамаларын көрсету үшін күнің қай уақыты ең қолайлы екенін анықтауға көмектеседі. Негізгі сандардан басқа, көптеген радиостанциялар тыңдаушылар туралы жас тобынан асып түсетін қосымша деректерге қол жеткізе алады, мысалы, Scarborough Research зерттеулері. Мысалы, кейбір деректер тыңдаушылардың қандай қызметтерге қатысатынын, ұлтын, қандай жұмыс істейтінін, табыс деңгейін, қандай көліктер жүргізетінін және тіпті қандай ойын-сауық орталықтарына барғанын көрсетеді. Радиостанциялар эфир уақытын күндізгі кезеңдерге қарай сатады. Түн ортасынан кейін, сағат 00:00-ден 06:00-ға дейінгі кезең «түндегі» деп аталады. Интернет-коммерциялық өркендеу кезінде кейбір станциялар сағатына жиырма минуттан астам жарнамалар шығарды. Бүгінгі күні жарнамалық деңгейлер мұндай жоғары емес, орташа станция сағатына шамамен тоғыз минут жарнама шығарады, бірақ ең сұранысқа ие кезеңдер сатылуы мүмкін. Сондықтан, жарнама бағалары жылдың уақытына, күннің уақытына, станцияның жарнама берушіге қажетті демографиялық топта қаншалықты жақсы жұмыс істейтініне, басқа станциялармен салыстырғанда станцияның көрсеткіштеріне және станцияның инвентаризациясына байланысты өзгереді. Станцияның жұмысы жылдың белгілі бір кезеңінде қаншалықты қарбалас болса, жарнама беруші соғұрлым көп шығынға баруы мүмкін. Рейтингтік деректерге сәйкес, станцияның рейтингісі жоғары болған сайын, жарнама беруші сол станцияда жарнама беру үшін одан да көп ақы төлеуі керек болады. Жарнама бағалары жарнама берушінің қанша уақытқа жарнама орналастырғысы келетініне байланысты да өзгеруі мүмкін. Алпыс секундтық жарнамалар ең көп таралған болса да, станциялар сонымен қатар отыз, он бес, он және екі секундтық аралықтарда эфир уақытын сатады. Тридцать секундтық жарнамалар теледидарда әрқашан танымал болған, бірақ радиостанциялары осы форматты жақында ғана қабылдады. Clear Channel 2004 жылы «Азырақ – көбірек» бастамасын іске қосты, АҚШ нарықтарында тридцать секундтық жарнамаларды пайдаланды. Зерттеулер көрсеткендей, жарнамалардың саны азайғанда, есте қалу көрсеткіштері жақсарады, бірақ зерттеулер дәстүрлі алпыс секундтық жарнамалардың бренд пен хабарды есте сақтау жағынан жаңа тридцать секундтық жарнамалардан артық екенін көрсетеді. Бұрын радиостанциялардың эфиріне тек радиода да көрсетіліп жатқан жарнамалар ғана қосылатын. CBS өзінің радио хабарларын «тікелей оқып» шығара бастайтынын мәлімдеді, бұл станцияның тұрақты жарнамаларынан бөлек сатылып, дауысталатын «тікелей хабарландырулардың» тиімділігін атап өтті. Осылайша, радио жарнамасы – бизнес өзінің мақсатты тұтынушысына жетуі үшін тиімді және төмен құнды құрал болуы мүмкін. Зерттеулер радио жарнамалары тыңдаушыларда эмоционалдық реакция тудыратынын көрсетеді. Нәтижесінде, тұтынушылар жарнамаларды жеке өзіне қатысты деп санайды, бұл жарнама кестелерін іске асыратын кәсіпорындар үшін нарық туралы хабардарлық пен сатуды арттыруға әкелуі мүмкін. Тыңдаушылардың 25%-ы өнім немесе бизнес туралы сүйікті станциясынан естігенде қызығушылық танытатынын айтады. Жергілікті ди-джейлер тыңдаушылармен жеке қарым-қатынас жасайды, сондықтан олардың айтқандарына сенуі және олардың хабарына жауап беруі ықтимал. Тікелей хабарландырулар жарнама берушілердің тұтынушыларға жетудің жаңа тәсілдерін іздеуіне және айналадағы шуды еңсеруіне байланысты үнемі танымал болып келеді. Зерттеулер тікелей хабарландырулардың есте қалу және жауап беру көрсеткіштері жазбадан алынған стандартты жарнамалардан жоғары екенін көрсетеді. 1950 жылдардағы «payola» скандалына жауап ретінде FCC «демешілік ашу» ережелері деп белгілі нұсқауларды енгізді. Бұл ережелер «ақы төленген жарнама» және жарнамаларға да қатысты, тұтынушылар «кімнің оларды көндіруге тырысып жатқанын» білуге құқылы екенін мойындайды. Жарнама берушілер үшін ерекше маңызды болып табылатын Актінің 317-бабы, «Эфирде төлем туралы хабарлау» ережесі. Онда, жалпы алғанда, егер ақша, қызметтер немесе басқа да құнды заттар радиостанцияға эфирде айту үшін тікелей немесе жанама түрде төленсе, станция бұл фактіні ашуға тиіс екені айтылған. Мысалы, ұялы телефон операторы станцияның ди-джейіне тегін ұялы телефон сыйласа, ол ди-джей эфирде сол ұялы телефон операторы туралы, қандай керемет қызмет көрсетіп жатқаны туралы айтса, жарнама екені туралы хабарлау керек. Көбінесе тыңдаушылар радио жарнамаларын ойын-сауық контентінен ажырата алады. Коммуникациялар туралы заңда «көзге түріспеушілік» ережесі де бар: егер бір нәрсе жарнама екені анық болса, төлем туралы хабарлау ережесі қолданылмайды. Алайда, егер эфирде айту үшін қандай да бір құнды нәрсе алмасылса, станция оны ашуға міндетті. Федералдық сауда комиссиясы да жарнамалық индустрияны реттеуге жауапты, әсіресе жалған немесе бұрмалаушы жарнамалық тәжірибелерге қатысты. 2009 жылдың қазанында FTC ұсыныстарға қатысты нұсқауларды жариялады, жарнама беруші мен ұсынушы арасындағы байланыстың анық ашуын талап етті. FTC нұсқауларына сәйкес, ұсынушы сатушымен/бизнеспен байланысты кез келген «материалдық байланыстарды» ашуға жауапты. Соңғы жылдары ойын-сауық/редакциялық және жарнамалық контенттің араласуына қарай үрдіс байқалады. Маркетологтар өнімдерді медиаға «сіңіріп» жатыр, соның салдарынан тұтынушылар өздеріне жарнама жасалып жатқанын сезбейді. Радиода ди-джейлердің әңгімесінің қашан аяқталып, жарнама басталғанын анықтау кейде қиын.