Кіріспе

Испан классикалық гитаристі Нарсисо Йепес (14 қараша 1927 – 3 мамыр 1997) – испан гитаристі. Ол ХХ ғасырдың ең көрнекті виртуоз классикалық гитаристтерінің бірі саналады.

Өмірбаян

Епес Мурсия аймағының Лорка қаласында қарапайым отбасында дүниеге келді. Әкесі оған төрт жасында алғашқы гитарын сыйлап, аптасына үш күн есекпен бес шақырым жол жүріп сабаққа алып баратын. Епес алғашқы сабақтарын Лоркадағы Хесус Геварадан алды. Кейіннен 1936 жылы Испанияда Азамат соғысы басталғанда оның отбасы Валенсияға көшіп кетті. 13 жасында ол Валенсия консерваториясына пианист және композитор Висенте Асенсиомен оқуға қабылданды. Мұнда ол гармония, композиция және орындау курстарын оқыды. Епес көптеген адамдардың пікірінше, оң қолдың сақиналық (ануляр), ортаңғы (медио) және меңзелік (индекс) саусақтарымен ойнаудың АМИ әдісін дамытқан. Гитара мұғалімдері әдетте оқушыларын меңзелік және ортаңғы саусақтарды немесе IM-ді кезектестіре ойнатуға үйретеді. Бірақ Епес гитарашы емес мұғалімдерден оқығандықтан, олар оны дәстүрлі техниканы кеңейтуге итермеледі. Епестің айтуынша, Асенсио "гитараны жек көретін пианист еді, себебі гитарашы пианинода немесе скрипкадағыдай өте жылдам және легато шкалаларды ойнай алмайды. 'Егер солай ойнай алмасаң, онда басқа аспапты таңдау керек', - деді ол маған". Епес Асенсионың фортепиано шкалаларымен теңесе алды. "Олай болса, - деді ол [Асенсио], - гитарада ойнауға болады. Енді сол жылдамдықпен третьяда, содан кейін хроматикалық третьяда ойна". Аллан Козинн: "Мырза Асенсионың ынтасының арқасында мырза Епес 'гитара қалағандай емес, өзім қалағандай музыка ойнауға' үйренді". Сол сияқты композитор, скрипкашы және пианист Джордж Энеску да Епестің техникасын жетілдіруге итермеледі, бұл оған жылдам ойнауға мүмкіндік берді. 1947 жылдың 16 желтоқсанында ол Мадридте дебют жасады, Хоакин Родригоның Аранхуэс концертін Испания Ұлттық оркестрінің дирижері Атаульфо Аргентамен бірге орындады. Бұл қойылымның үлкен жетістігі оған сыншылар мен жұртшылықтың танымалдығын әкелді. Ұзақ уақыттан кейін ол Аргентамен бірге Швейцария, Италия, Германия және Францияға гастрольдік сапарларға шықты. Осы кезеңде ол Аранхуэс концертінің танымалдылығының артуына үлкен үлес қосты және екі ерте жазба жасады, екеуі де Аргентамен бірге - бірі Мадрид камералық оркестрімен моно күйде (1953 және 1955 жылдар аралығында шығарылды), ал екіншісі Orquesta Nacional de España-мен стерео күйде (1957 жылы жазылған және 1959 жылы шығарылды). 1950 жылы Парижде өнер көрсеткеннен кейін ол скрипкашы Джордж Энеску мен пианист Уолтер Гизекингтің алдында бір жыл интерпретацияны оқыды. Ол сондай-ақ Надя Булангермен бейресми түрде оқыды. Осыдан кейін Италияда ұзақ уақыт болды, онда ол әртүрлі суретшілермен байланысқа түсіп пайда тапты. 1951 жылдың 18 мамырында Париждегі көпірдің парапетіне сүйеніп, Сена өзенінің ағып өтуін бақылап отырған Епес күтпеген жерден ішінен "Сен не істеп жүрсің?" деген дауысты естіді. Ол 25 жыл бойы дінсіз болған, Құдай, трансценденттік немесе өлімнен кейінгі өмір жоқ дегенге толық сенген. Бірақ ол Құдайдың шақыруын түсінген осы экзистенциалдық сұрақ оның өмірін өзгертті. Ол өмірінің соңына дейін католик дінін берік ұстанды. 1952 жылы Епес жас кезінде жазғанын мәлімдеген "Романс" шығармасы Рене Клементтің "Құйылған ойындар" (Jeux interdits) фильміне тақырып болды. Епес өзі жазғанын айтқанына қарамастан, бұл шығарма ("Романс") басқа авторларға тиесілі болып келеді; шын мәнінде, басылып шыққан нұсқалар Епес туылмай тұрып-ақ пайда болған, ал жұмыстың ең алғашқы белгілі жазбасы 1900 жыл шамасындағы цилиндрден шыққан. Алайда, Jeux Interdits фильмінің титрлерінде "Романс" "Традиционный: аранжировка – Нарсисо Йепес" деп есептеледі. Епес сондай-ақ "Құйылған ойындар" саундтрегі үшін басқа да шығармаларды орындады. Оның кейінгі фильм композиторы ретінде саундтректеріне "La Fille aux yeux d'or" (1961) және "La viuda del capitán Estrada" (1991) кіреді. Ол сондай-ақ 1967 жылы El amor brujo фильмінің нұсқасында музыкант ретінде ойнады. Парижде ол 1935-1944 жылдары Польшаның Испаниядағы елшісі Мариан Шумлаковскийдің қызы, жас поляк философия студенті Мария Шумлаковскаямен танысты. Олар 1958 жылы үйленді және екі ұлы болды, Хуан де ла Круз (қайтыс болған), Игнасио Йепс, оркестр дирижері және флейташы, және бір қызы, Анна Йепс, биші және хореограф. 1964 жылы Епес Берлин филармониясы оркестрімен "Аранхуэс концертін" орындады, онда ол белгілі гитара жасаушы Хосе Рамирес III-пен бірлесіп ойлап тапқан он сапты гитараны таныстырды. Бұл аспап барокко лютні үшін жазылған шығармаларды төменгі ноталарды бұрмаламай көшіруге мүмкіндік берді. Алайда, бұл аспапты ойлап табудың басты себебі - C, A#, G#, F# күйлеріне реттелген қосымша саптар болды, нәтижесінде гитарадағы толық хроматикалық резонанс пайда болды – пианинодағы sustain/педаль механизміне ұқсас. 1964 жылдан кейін Епес он сапты гитараны эксклюзивті түрде пайдаланды, алты құрлықта гастрольдік сапарлар жасады, концерттерде және әлемдегі жетекші оркестрлермен бірге өнер көрсетті, жылына шамамен 130 концерт берді. Ол 1969 жылы Одон Алонсо басқарған Orquesta Sinfónica R. T. V. Española оркестрімен "Аранхуэс концертін" алғаш рет он сапты гитарада жазды. Тамаша музыкант болудан бөлек, Епес сонымен қатар маңызды ғалым болды. Оның 16 және 17 ғасырлардың ұмытылған қолжазбаларын зерттеуі гитара немесе лютняға арналған көптеген шығармаларды қайта ашуға әкелді. Ол сондай-ақ тарихи аспаптарда (14 курсты барокко лютнясы) Бахтың лютняға арналған толық шығармаларын жазған алғашқы адам болды. Сонымен қатар, аспабын шыдамды және жан-жақты зерттеу арқылы Нарсисо Епес революциялық техниканы және бұрыннан болмаған мүмкіндіктерді дамытты. Оған көптеген ресми наградалар берілді, соның ішінде Испания Королі Хуан Карлос I-нің өнер саласындағы еңбегі үшін алтын медалі; "Альфонсо X эль Сабио" академиясының мүшелігі және Мурсия университетінің құрметті докторы. 1986 жылы ол Испанияның Ұлттық музыка сыйлығына ие болды және Сан-Фернандоның Корольдік көркем өнер академиясына бірауыздан сайланды. 1980-ші жылдары Епес ұлы Игнасио Йепс флейта мен блокфлейтада, қызы Анна билеуші және хореограф ретінде қатысқан Trio Yepes тобын құрды. 1993 жылдан кейін Нарсисо Епес денсаулығының нашарлауына байланысты қоғамдық өнер көрсетулерін шектеді. Ол 1996 жылдың 1 наурызында Сантандерде (Испания) соңғы концертін берді. Ол 1997 жылы Мурсияда лимфомамен ұзақ күрес салдарынан қайтыс болды.

Баспасөзге сілтеме

Бір жазушының айтуынша, "Епестің аспаптың икемділігін пайдалануы кейбір сынға ұшырады", мысал ретінде Бахтың ре минорындағы Шаконын келтіреді. Епес: "Шаконның үш нұсқасы бар және мен олардың үшеуін де талдадым. Мен орындайтын нұсқа Бахтың гитара немесе лютня үшін жазған нұсқасы болған деп ойлаймын". Басқа жерде Епес: "Сеговия өте әдемі ойнайды, бірақ оған еліктеудің қажеті жоқ. Ростропович неге Касальды еліктеуі керек?". "Карнеги залында гитара концерті ойнату қиын болуы мүмкін. Нарсисо Йепес өзінің он саптық өнертабысын өткен бейсенбіде әкелді, және кенеттен бұл аспапты сол кеңістікте есту қиындық тудырмады. Оның гитарасы залды дыбыспен толтырады. Оны ойнаған музыкант – әлемдегі ең үздік музыканттардың бірі. Концертінен кейін адам ынталандырылып, қуанды, аспаптың динамикалық немесе музыкалық шектеулері туралы ойламады" (1982). "Епес мырзаның ойнауы ерекше егжей-тегжейлілігімен, әсіресе әшекейлерде, және өту кезеңдерінің оңайлығымен ерекшеленді. Ол сондай-ақ контрапункттік желілерді кейбір ептілікпен ойнай алды, ал түстерді Сеговия сияқты емес, сезімталдық үшін емес, фразалар мен құрылымдық бөлшектерді баса көрсету үшін қолданды. Епес поэзия мен күшке ие болды, сонымен қатар оның икемді ырғағы ұстаған тығыз ырғағына мүлдем қайшы келді. Епес мырзаның таңғажайып өнерге деген тартымдылығы оның техникалық шеберлігінің табиғи нәтижесі". "Нарисо Епес өзінің көрермендеріне тек ұлы орындаушылар ғана сыйлай алатын сыншы рухын үндететін сирек кездесетін ақыл-ой мен сезімталдықпен қуантты". "Бүгінгі суретшілердің арасында осындай теңдесі жоқ өнер, таңғажайып техникалық виртуоздықпен қатар сирек кездеседі". "Епес – керемет виртуоз ғана емес, керемет музыкант та емес, ол – барлығын өз билігіне бағындыру үшін тек бір ырғақ немесе бір аккордты қажет ететін сиқыршы". "Ол – әртүрлі гитаралық стильдерде, Ренессанс пен Бароккодан бастап қазіргі заманға дейін, білімді және шебер орындаушы". "Оның гитараның жақсы тәртіпті шебері ретіндегі қасиеттері ең жоғары деңгейде". "Жапонияға басқа да жақсы гитарашылар келді, бірақ олардың ешқайсысы, тіпті Сеговия да, аспапта осындай нәзіктік пен сұлулықты көрсеткен жоқ". "Біз Епесті заманымыздың ең толыққанды гитарисі деп санаймыз". "Құрметті музыкант, өз аспаптарының шебері, оның орындаулары берік және ең аз сезімділік іздерінен де таза". "Көрермендер ынтасымен және лайықты ықыласымен қуаныштарын білдірді". "Оның музыкалық тұлғасы ең кең ауқымды. Епес мырзаны жан-жақты, сезімтал, ізденісшіл және сөзге шешен орындаушы ретінде тану үшін үш-ақ бастауыш шығарма жеткілікті болды". "Егер гитараның поэзиясы оның әсерлі түстерінде жатса, онда Нарсисо Йепес аспаптың ең ұлы ақындарының бірі". "Жексенбі күні түстен кейін оркестр залында өткен концертінде Епес қазіргі кездегі бірнеше гитаристер ғана теңесе алатын дыбыстық, түсті және интонациялық диапазонды жасады". "Епес өзінің қызықты және жанашыр болмысымен ерекше сенімді ұстаз болды, әсіресе шеберлік сыныптарының көпшілік алдындағы форматында. Ол ешқашан билікке таласпады, оқушылардың ойын әзіл-қалжың мен білімнің орынды қосылысы арқылы жеңілдетті. Ол әдетте оқушының әлсіз жақтарына емес, күшті жақтарына көбірек назар бөлді. Ол былай деді: "Күшіңіз артаған сайын, әлсіздіктеріңізді ұмытасыз"". "Соңғы кезде Сеговия стилінен жаңаша ойнау пайда болды, ол тек қайталау емес". "Осы сыншы үшін оның орындауы тіпті аңызға айналған Сеговиядан да көп түрлі, қызықты және виртуозды болды". "Бірден-бір он саптық гитарадан кемшіліксіз, көңілді әуендер жауды. Әр жерде Испанияның от пен құмарлығының жарқырауы болды, бірақ жалпы алғанда, таңдауым жұмсақ, арманды, лютня сияқты болды, тыңдаушыға жылы, тыныш театрға көшуді оңай етті, онда экзотикалық гүл жапырақтары мен мантилла шнурлары арқылы жұмсақ сирокко ұшып жүрді". "Скарлаттидің үш сонатасы орындаушыға өзінің ерекше кең ауқымды тоналды түстерімен өз аудиториясын қуантуға мүмкіндік берді. Нарсисо Йепестің ойнауы әр бөлшекте де мінсіз болды". 85 "Епес өзінің көрегендігімен және техникалық жағынан керемет ойнауымен аудиторияны таң қалдырды". "Бұл – "Аранхуес" әні, мәтіннен қасақана ауытқулар, ырғақтық бостандықтар, мырза Епестің субъективті бояуы және дирижер Гарсия Наварроның оркестрлік сүйемелдеуді қайта теңестіруі" (Алан Козин, Нью-Йорк Таймс, 15 ақпан 1981). "Нарсисо Йепес бұл репертуардың керемет өкілі ғана емес, сонымен қатар ол студияда тұрақты түрде қуатты энергия тудыратын сирек кездесетін сыйға ие, және бұл музыка жанды тіріледі". "Париж консерваториясының оркестрімен концерт (яғни, Епестің Париждегі дебюті) Хоакин Родригоның гитаралық концертін Нарсисо Йепеспен керемет ұстанып орындауын қамтыды. Бұл аспап үшін жазылған жалғыз сәтті концерт болуы керек. Идеялар мен гармониялардың әдемі тепелдігі, сезімтал атмосфера және оркестрлеу әрқашан жаңа қуаныш сыйлайды". "Нарсисо Йепес – менің сүйікті гитарашым, яғни, [Ромеро] отбасынан басқа. Әрине, Бремді де жақсы көремін. Бірақ мен ең көп Нарсисо Йепесті жақсы көремін". "Епестің сенбі күнгі жеңісі оның оң қолында болды (оның иілуі, деуге болады). Ол оның вибратосы мен саусақ тақтасындағы түстік көлеңкелерінің арқасында, бірақ көбінесе оның ойнау саусақтарының сақтықпен және дәл орналасуының арқасында кең ауқымды дыбыстық сапаны басқарады: енді бриджте, енді дыбыс тесігінің үстінде, енді саусақ тақтасының өзінде". "Хоакин Родригоның "Аранхуес концертінің" адажио бөлімінде аудиториядағылардың барлығы демдерін тоқтатқандай болды, Епес оны осындай нәзіктікпен, нюанстарға осындай назармен және осындай сұлулықпен орындады, мені және барлығын баурап алды".

Мақалалар

Нарсисо Йепес естелігінде Антонио Диас Баутиста (laverdad.es)
Нарсисо Йепес және оның ұмытылған мұрасы (laverdad.es)