Кіріспе

Фрескати үйі (кейде "Фраскати" деп қате жазылады) - Дублиннің Блэкрок қаласында орналасқан грузин стиліндегі үй және меншік. Ол 1739 жылы Тринити колледжінің проректоры Джон Хели Хатчинсонның отбасы үшін салынған. 1970 жылы үйді Roches Stores иелері сатып алды және оны сақтап қалу үшін ұзақ күрес болғаннан кейін, 1983 жылы Frascati сауда орталығын салу үшін бұзылды. Сегізінші ғасырда Блэкрок Ирландияның әулеттері үшін танымал орынға айналып, сәнді теңіз жағалауындағы курортқа айналды. Лас ауасынан шаршаған Дублин ақсүйектері теңіз ауасының құдіретін сезіну үшін бұл аймаққа көшіп келді. Осы кезеңде Блэкрок төңірегінде Мартемо, Карисфорт, Лиос ан Уише, Санс Сучи сияқты бірнеше теңіз жағалау виллалары салынды.

Герцогиня

1750 жылдары Хели Хатчинсон үйді Ирландияның ең ірі жер иелері Фицджеральдтарға сатты, олар бүкіл Ленстер аймағында жерге ие болды. Фрескати Дублиндегі Линстер Хаусымен және Кильдар округіндегі Картон Хаусымен қатар олардың үш маңызды резиденциясының біріне айналды. Олар Фрескатиде көп уақыт өткізді, әсіресе жаз айларында. Лейнстер герцогинясы Эмили Фицджеральд Фрескатиді көргенде, оған "құмар болды" делінеді.

Кеңейту және жетілдіру

Кильдер үйі мен Картон үйінен өзгеше, Фицджеральдтар Фрескати үйін салып алған жоқ, оны сатып алып, жақсартты; 1760 жылдары олар оны кеңейтіп, көркейтті. Олар бұл үйге 85 000 фунт стерлинг жұмсаған (2016 жылғы шамамен көптеген миллион еуроға бағаланады). Үйдің көлемі үш есеге артты, екі жағына қанаттар мен шығанақ терезелер қосылып, теңіз көрінісін толық пайдалануға мүмкіндік берді. Осы кезде үйге Фрескати деген ат берілді, бұл итальяндық Фраскати курортының сәулеттік өңделісі.

Сәулет және ландшафт

Басқа мәңгүрт үйлерден айырмашылығы, оның сыртқы түрі қарапайым болды және маңдайшалармен немесе бағаналармен әшекейленбеген. Кейбір адамдар үшін бұл оған асыл қарапайымдық сыйлады. Ал енді біреулер үшін бұл ерекше көзге түспеді және сақтау қажеттігін жоққа шығарды. Сыртқы түрі бай әшекейленген және пропорционалды ішкі кеңістікпен зерттеседі. Ішінде мүсінделген мрамордан жасалған камин, көптеген әсем төбелер және жоғары сапалы гипстен жасалған әрлеулер болды. Кітапхана, классикалық тас баспалдақ, қабырғалары медальондармен безендірілген, күмбезді төбелі дөңгелек бөлме болды. Ұзын залдың төбесінде Джошуа Рейнольдстың шәкірті Райли салған сурет болды. Фрескатиде тіпті коринфтік бағаналары бар жеке театр да болды. Картон мен Рассбороде жұмыс істеген Джейкоб Смит сирек кездесетін өсімдіктер мен бұталармен толтырылған үлкен формалды бақтарды жоспарлап, жасады. Үй бірнеше акр орман мен саябақтың ішінде, жолдан шалқап тұрды, ал Приори ағыны оның жерінен өтті. Бақта сондай-ақ кішкентай тұзды су тобыры да болды. Қақпа қазіргі Блэкрок сауда орталығының кіреберісі тұрған жерге жақын орналасқан, ал оның жері қазіргі Сидней даңғылының орнына дейін созылған.

Виктория дәуірі

Кейін үйді қысқа мерзімге Ирландияның Бас қабылдаушысы сэр Генри Кавендиш иеленді. Бір кезде мұнда 1804 жылы ашылған пастор Крейгтің ұлдар мектебі орналасқан. Бұл мектеп студенттерді Дублин қаласындағы Тринити колледжіне дайындады және лорд Эдуардтың сеніміне толыққанды қарсы антипапистік (католиктікке қарсы) құндылықтарды қатаң ұстады. Осы кезеңде бірнеше көрнекті камин элементтері алынып тасталды. Джеральд Кэмпбеллдің кітабында Эдвард пен Памела Фицджеральд, леди Кэмпбелл (олардың қызы) олардың екеуін Меррион алаңындағы үйлерде тапқандығы айтылады. Бес жылқы шаруашылығы (қазіргі Фрескати паркінің қисығынан бұрын орналасқан) үйлерге айналдырылды. Крейг отбасы үйді 1850 жылдары сатты.

XX ғасырдың басы және дамуы

ХХ ғасырда Фрескати егістігінде, Фрескати паркі сияқты тұрғын үйлер салынды. Фрескати паркі ішінара Стабл-Лейн көшесін қамтыды, ал оның құрылысы үшін шарап қоймалары бұзылды. Ол Фрескатиді қоршаған ормандық жерге салынды және Фрескатидегідей иілген терезелері бар үйлерден тұрады. Лизалеа үйі бұзылғанда, оның жері Фрескати иелігіне қосылды.

Соңының басталуы

Фрескатидің құлдырауы алпысыншы жылдардың соңында Маккинлилерден сатып алынған кезде басталды. Фрескати жерінің аумағы әлі де кең болды. 1960 жылдардың соңында Dún Laoghaire Corporation компаниясы Фрескатиде жер сатып алып, айналма жол салу үшін пайдаланды. Блэкрок қос қабатты тас жолы үшін жерлер сатып алынғаннан кейін де үй сақталды. Сонымен қатар, Фрескати және оның жерлері коммерциялық даму үшін қайта жіктеліп, жоғары қаржылық әлеуетке ие болды. 1970 жылға қарай Фрескати "Frescati Estates Limited" компаниясына тиесілі болды, оны Roches Stores директорлары мен иелері басқарды. Олар оны бұзуға рұқсат сұрады. Рұқсат берілді, бірақ ол жерге салынатын құрылысқа рұқсат алу шартымен. Осы жерге универмаг, кеңсе ғимараты, қонақ үй және тұрақ салу жоспарланған.

Фрескатиді сақтау үшін күрес

1971 жылы ұсыныстар жарияланғанда, табиғатты қорғаушылар наразылық білдірді. Блэкрок қалалық залында Фрескатидің болашағын талқылауға шақырылған жиынға көп адам келді. Бірнеше топ оны бұзуға қарсы шықты. Жергілікті тұрғындар «Фрескатиді сақтау қоғамы» деген ұйым құрды. Десмонд Фицджеральд төраға, ал Мари Эвис Уокер хатшы болып тағайындалды. Roches Stores дүкенге іргелес орналасқан ескерткіш залда сақталуы тиіс жалғыз әсемделіп боялған төбесін сақтап қалуға дайын болды. Жергілікті саясаткерлер «Фрескатиді құтқару» науқанына қосылды, себебі үйдің жағдайы табиғатты қорғаушылар үшін маңызды мәселеге айналды. Үйді бұзуға рұқсат берілгенімен, ол жерге жоспарланған кез келген құрылысқа рұқсат алу шартымен байланысты болды. Сондықтан науқан жоспарлау рұқсатын алуға кедергі келтіруге бағытталды. Roches Dún Laoghaire Corporation компаниясына 1,3 миллион фунт стерлинг талап етіп, сотқа бермек болды, бұл сол кездегі үлкен сома еді, бірақ мұндай талаптың негізсіз екені заңгерлердің пікірі болды. Бірақ қанаттарды бұзуға рұқсат берілсе, талаптан бас тартатындарын айтты. Dún Laoghaire Corporation қанаттарды бұзып, сақталған «Бағаналы бөлмесін» қалған бөлігімен біріктіру туралы ұсыныс жасады. Табиғатты қорғаушылар бұл ұсынысты қабылдамады. An Taisce, Bord Fáilte, Ұлттық ескерткіштер жөніндегі кеңесші кеңес, Ескі Дублин қоғамы, Өнер кеңесі және Ирландиялық грузин қоғамы сияқты табиғатты қорғауды жақтаған бірнеше ұйым Dún Laoghaire Corporation компаниясының Фрескатидің кез келген бөлігін бұзуға рұқсат беруіне қарсы ресми наразылыққа қол қойды. Бірнеше компания үйді сатып алуға ниет білдіріп, Фрескатиді сақтап, жерді дамытуға уәде берді. Олардың бірі қалпына келтірілген Фрескатиді кіріктіретін тұрғын үйлер салуды жоспарлады. Бірақ барлық ұсыныстар қабылданбады. Табиғатты қорғаушылар Roches Stores компаниясы үйді заңсыз бұзуға тырысады деп қорқып жүрді. Жергілікті тұрғындар үйден тас-қиыршық тасылған жүк көлігін байқағанда, Дублин корпорациясына хабарласып, тұрғын үй инспекторын шақыртты. Олар үйге кірген соң, сауда орталығының сәулетшісін жұмысшылармен бірге, бірнеше қабатты алып тастағанын көрді. Сәулетші олардың «тек еден тақталарын және қабырғаларын көтеріп жатқанын» айтты. Бірақ үйде мұндай жұмыс істеудің себебі түсініксіз болды. Қалай болғанда да, оларға мұндай жұмыстарға рұқсат берілмеген. Тұрғын үй инспекторы осыны атап көрсетті. Мари Эвис Уокер заңдық тірекке тапты, оны 1970 жылдардың басында Иннисфри аралында «балшықтан және қамыстан жасалған кішкентай үй, тоғыз қатар бұршақ және бал арасы үшін ұя» салуға рұқсат сұраған адам алғаш рет анықтаған еді. Sligo County Council бұл өтінішті қабылдамады, себебі ол қоғамдық пайдалануға кедергі келтіретінін мәлімдеді. Мари Эвис Уокер бұл тіректі пайдаланғанда, сәттілікке жетті. Ол Фрескатиді толығымен сақтап қалған сауда орталығын салуға рұқсат алды. Құрылысшылар оның мұндай қадамға баруына алаңдады, тіпті ол жердің иесі болмаса да. Осы оқиғаның нәтижесінде заң өзгертілді, енді сіз өзіңізге тиесілі емес жерге рұқсат ала алмайсыз. Бұл оқиғаның тағы бір маңыздылығы – Мари Эвис Уокер сауда орталығы мен Фрескати үйінің қатар орналаса алатынын дәлелдесе де, Roches бұл мүмкіндікті қабылдамады, осылайша Фрескатиді сақтауға қарсы екенін көрсетті. Дау жалғасқан кезде үйдің жағдайы нашарлай бастады. Құнды интерьерлік элементтер, мысалы, камин жабдықтары алынып тасталды. Шатырдан мыс ұрланды, нәтижесінде сылақ зақымданды. Roches Stores бұзуға ниеттенген ғимаратты қорғауға ақша жұмсауға құштар емес еді. Корпорация да кінәлі болды, себебі жаңа жолға кедергі келтіру үшін бұзған қабырғаны дұрыс орнатпады. Бұл Фрескати аумағын ашық қалдырды және ғимаратқа зақым келтірген адамдарға қарсы шаралар қабылданбады. Үй жөнделмеді және құлай бастады. Үйдің нашарлауы оның жойылуына әкелді. 1980 жылдардың басында An Bord Pleanála ақыры оның қанаттарын бұзуға рұқсат берді. 1981 жылы қанаттары бұзылды, бұл үйдің жетпіз пайызын құрады. Кейіннен үйдің қалған бөлігін қалпына келтіруді талап ететін шарттар орындалмады. Қанаттар бұзылғаннан кейін үйдің қалған бөлігін қолдау үшін ештеңе жасалмады. Оған қарамастан, ғимараттың құрылымы әлі де берік болды. Корпорация бұл жобаның аймаққа сәйкес емес екенін мәлімдеді. Roches сауда орталығын салып бітіргеннен кейін, табиғатты қорғаушылардың заңдық негізі қалмады, себебі үйді бұзуға рұқсат, жерді дамытуға рұқсат берілгеннен кейін күшіне енді. Roches Фрескатиді қалпына келтіру мүмкін емес деп мәлімдеді.

Соңы

Осы кезеңде Фрескатиді сақтау әрекетінің сәтсіз аяқталып бара жатқаны анық болды. 1982 жылы Корпорация Рочес-Стор дүкендерін үйдің қалған бөлігін жоспарлау шарттарына сәйкес қайта жаңартуға мәжбүрлеу үшін Жоғарғы Соттан бұйрық алуға тырысты. Сот судьясы О’Хенлон екі тарапты да қалыптасқан жағдайға жол бергені үшін сынады. Корпорация бос тұрған ғимараттың тиісінше күтімде ұсталуын қамтамасыз ете алмады және Рочес-Стор дүкендеріне қатысты заңды күшіне енгізе алмады. Олар құрылыс салушылардың бір үйді сақтап қалу және қажетті жөндеулерге 20 000 фунт стерлинг жұмсау туралы берген міндеттемелерін орындамауына қатысты тиімді шаралар қабылдамады. Мырза О’Хенлон жағдай қайта оралмайтын шегіне жеткенін және Фрескатиді осы кезеңде қалпына келтірудің мүмкін емес екенін мәлімдеді. Соңғы сот шешімінен үзінді:

Менің ойымша, құрылыс салушылар ғимараттың нашарлауына мүлдем бейжай қарады, тіпті оны құптады және оны тоқтату үшін ештеңе жасамады. Мен құрылыс салушылар Корпорациямен немесе жоспарлау өтінімдерімен байланысты туындаған моральдық міндеттемелерді мүлдем елемеді деп санаймын; бірақ Корпорацияның да жағдайды шешу үшін оларға қол жетімді заңдық өкілеттіктерді пайдалануға жеткілікті ынтасы болмады деп ойлаймын. 1983 жылдың 4 қарашасында таңғы сағаттарда Фрескатидің қабырғасы қиратылып, он үш жылға жуық созылған күрес аяқталды. Екі JCB бульдозері жұмысты тыныш аяқтады, қиратуға қарсы наразылық білдірген ешкім болмады, бірақ кейбіреулері қиратуды көруге келді. 1784 жылы лорд Эдвард Кариб теңізіндегі Сент-Люсиядан әкелген түбірлерден бамбук отырғызған болатын. Еске алу үшін үйінділерді іздегендер таңғы сағат онға дейін сол жерде қалды. Содан кейін қалдықтар жүк көліктеріне тиеліп, Рингсендке тасталды. Фрескатидің соңы Айдан Келлидің «Ирланд тәуелсіздігі» газетінде жарияланған хатында былай деп қорытындыланды:

Желпіген сары құбыжық қысқы таңынан бұрын сұр қасбетке қарай жылжыды. Жақын маңдағы биік шыршаларда жалғыз қарға, қуатты моторлардың үздірсіз гулінен алаңдап, қозғалды. Өзеннен төмен, оның сәндік бағының қалдықтары, бірнеше бамбук жапырақтары түнгі желде дірілдеді. Құрылысты күшті қол итерді. Ешқандай дауыл болған жоқ, тіпті күркіреу де естілмеді. Қабырғалар сыңғырлап, шаңды көтеріп, плющпен өрілген қабырғалардан төмен құлады. Бір сағаттың ішінде Фрескати жоқ болды. Кейінірек, қараша айының боязғыт таңында ерте тұрған сатып алушылар өздерінің ойларында жүріп өтіп кетті. Олар ештеңе байқамады. Мүмкін, біздің кішкентай және өзімшіл санамыз, біздің жасырын ирландтық әдеттеріміз, монетаның айналымына дайын жауабымыз, [Лорд Эдвард Фицджеральд] адамының табиғи абыройын және шыншылдығын ешқашан түсіне алмады! Оның аристократияның Ирландияға қатысты әрекеттерінің толық әділетсіздігін мойындауы – ирландтардың бағалайтын уақыты болмаған ұлылық. Ирландиялықтардың санасында бұл батыр адам әрқашан патриоттық жағынан кемшілікке ұшырады. Енді олар тас төгіп, оған тақта орнатар! Біз білмейтін қаншалықты тез жарақатқа ренжіту қоса аламыз.

Салдары

Фрескатидің бұзылуынан кейін Рош дүкендері тоқтатылды. Дүкеннің көлемі үш есеге артты және ол Фраскати сауда орталығы болып белгіленді. Фрескатидің қарамағысында жаңа сауда орталығы салынды және ол екі жылдан кейін ашылды. Фрескатидің жоғалуына өтемақы ретінде Frescati Estates Limited Дублин университетінде 50 000 фунт стерлинг сомасында мәңгілік стипендия тағайындауға келісті, ол Лорд Эдвард Фицджеральд еске алу қоры деп аталды. Roches Stores кіреберісіне жанында қола тақтасы бар гранит тас орнатты. Тақта Лорд Эдвард Фицджеральдты еске алады, бірақ жазуда нақты қателер бар және ол "Фраскати үйінде тұрғанын" көрсетеді. Бұл тас бүгінде сауда орталығының жаяу өтетін кіреберісінің оң жағында тұр, бірақ көбінесе оның алдында бұталар өсіп, көшеден көру қиын. Priory (немесе осы аймақтағы Frescati) ағысы қазір автотұрақ астында, бірақ көршілес пәтерлерден өтіп, содан кейін Blackrock Park-та қайта пайда болу үшін басты жолдың астынан өтеді. Дублин қамалынан келген Корольдік милициясының күтпеген шабуылдарынан қорғану үшін, өзен ағысы қашу жолы болған болуы мүмкін. Эмили салған, Фрескатиге теңіз суын жеткізетін бастапқы туннель бүгінге дейін сақталған, оның орны құпия және жабық. Автотұрақта орынсыз көрінетін кесілген гранит блоктарын байқауға болады. Бұлар бұрын үйге тиесілі болған. Фрескатидің қалдықтары қазір шашырап, табу қиын. Құйма темір қоршаулары ұрланған, бірақ консерваторлар сақтап қалған гипстен жасалған фрагменттер бар. Консерваторлар үшін қызық, егер Рошеске 1971 жылы бұзуға рұқсат берілген болса, үйдің көп бөлігі сақталған болар еді. Олар бастапқыда сақтап қалуды ұсынған, әшекейленген төбе қазір жойылған. Консерваторлардың қысымымен жақын жердегі Сент-Елен үйі ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Кейіннен үй бес жұлдызды Radisson Blu қонақ үйі ретінде қайта жаңартылды. Фрескатиден алынған сабақтар басқа жерлерде де қолданылды. Фрескати бұзылғаннан кейін аймақтағы жүздеген үйлер тікелей реакция ретінде сақтау үшін тізімге енгізілді. Фрескати ісі 1998 жылғы «Сәулет мұрасы (ұлттық тізілім) және тарихи ескерткіштер (әртүрлі ережелер) туралы» заң жобасының соңғы кезеңінде қарастырылды. Нәтижесінде, мәдени маңызы бар ғимараттар заң арқылы күшейтілген қорғауға ие болды. Фрескатиге көрсетілген немқұрайлылық дамытушылардың маңызды тактикасы болды. Кейіннен тарихи ғимараттардың иелеріне немқұрайлылық жасағандары үшін түрме жазасы немесе 1 миллион фунтқа дейін айыппұл салуға мүмкіндік беретін заң қабылданды. Бұл заң оңтүстік қала орталығындағы Арчер гаражы, тізімдегі ғимарат, заңсыз бұзылған кезде қолданылды – дамытушылар қайта құруға келісті және солай істеді.

Фрескатиден кейінгі Блэкрок

Блэкрок – жоғары деңгейлі тұрғын үйлерден тұратын аудан. Блэкроктағы құрылысқа арналған жерге деген қажеттілік көптеген ескі үйлердің бұзылуына әкелді: Маретімо, Доусон Корт, Гроув, Маунт Меррион Хаус, Элмз, Лорал Хилл, Фитцуильям Лодж, Талбот Лодж, Фрескати Лодж, Вудвилль, Карисфорт Лодж, Авока Хаус, Лизалеа, Ардлуи, Линден Касл және Янки Террасы (шамамен он кішкентай 19-ғасырлық шатырлы үйлер). Бұлардың ешқайсысы Фрескати сияқты үлкен шығынға бармады. Фрескати жойылғаннан бері Блэкрок көп өзгерді. Блэкрок айналма жолы аймақтың мінезін өзгертті. Ауылдағы атмосфера өте жанданулы, ол негізінен кафелер, пабтар және бутиктермен толы. Фрескати 1798 жылғы көтеріліспен байланысты маңызды ғимараттың соңғысы болды.