Кіріспе
Радиомен басқарылатын ұшақтың түрі. Радиомен басқарылатын жолғыш – әдетте қозғалтқышы жоқ, радиомен басқарылатын ұшақтың бір түрі. Олар көтерілу күшін пайдаланып, еңістер мен жылулық ағындардың көмегімен үздіксіз ұшуға қабілетті. Басқару жерден берілетін сигнал арқылы жүзеге асырылады. Олар ағаш, пластик, полимер көбіктері және композиттер сияқты әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін, ал қанаттың жүктемесі мақсатты қолданысына байланысты өте жеңілден салыстырмалы түрде ауырға дейін өзгеріп отыруы мүмкін. Халықаралық радиомен басқарылатын жолғыштар арасындағы жарыстарды Халықаралық Ауа спорты федерациясы (FAI) реттейді, бірақ көптеген елдердің өздерінің ұлттық сыныптары бар.
A radio controlled glider is a type of radio controlled aircraft that normally does not have any form of propulsion. They are able to sustain continuous flight by exploiting the lift produced by slopes and thermals, controlled remotely from the ground with a transmitter. They can be constructed from a variety of materials, including wood, plastic, polymer foams, and composites, and can vary in wing loading from very light to relatively heavy, depending on their intended use. International radio controlled glider competitions are regulated by the Fédération Aéronautique Internationale (FAI) although many countries have their own national classes.
Қолмен іске қосу
Қолмен ұшыру – модельді желкен қанатын әуеге шығарудың ең оңай жолы. Ұшақтың конструкциясына және ұшыру жағдайларына байланысты, ұшқыш немесе көмекшісі оны желге қарай, көбінесе көлденең мен 45 градусқа дейінгі аралықта, ең тиімді деп есептелетін бұрышта жеңіл "лақтыруы" керек. Осылайша, аз күш жұмсап сәтті ұшыруға болады. Бұл әдіс көбінесе беткейде сырғанағанда қолданылады, онда аз ғана тәжірибемен ұшақты дұрыс бұрышта басыңыздың үстінде ұстап, жіберуге болады.
Тарту желісін іске қосу
Бұл әдісте басқа адам жер бойымен жүгіріп, желкенінің ұшына бекітілген арқанды тартады, ал ұшқыш оны басқарады. Бұл кез келген тегіс жерде орындалуы мүмкін, себебі ұшу кезінде желкенге жеткілікті биіктік беріледі. Бұл әдістің бір түрінде арқан жерге қадалып, шкив арқылы өткізіліп, содан кейін желкенге жалғанады. Арқанды тартатын адам шкивпен бірге жүгіреді (ұшқыштан қашып, жылдамдықпен), бұл оның тиімді жылдамдығын екі есеге арттырады. Осы әдістің тағы бір түрі F3J жарысында қолданылады, онда екі арқан тартушы шкивпен бірге өте жылдам жүгіріп, жылдам ұшыруды қамтамасыз етеді (бірақ модельдер осы әдіс салдарынан туындайтын жүктемелерге төтеп беру үшін жеткілікті мықты болуы керек), бұл модельге энергияны "көтеріске" пайдалануға мүмкіндік береді (модель қысқа уақытқа төмен қарай бағытталып, созылған монофиламент арқанындағы жиналған энергияны жылдамдыққа айналдырады, және арқанның жылдамдығы сүйрегіш арқанның жылдамдығынан асып кеткенде арқан босатылады, содан кейін бұрылып жоғары қарай бағытталып, жылдамдық қосымша биіктікке айналады).
Бунжи/Арқалық старт
Бұл - жеке сүйреумен ұшырудың бір түрі. Жүгіруші адамның орнына серіппелі арқан немесе резеңке түтік пен желінің біріктірілген ұзындығы қолданылады, ол көбінесе "бұрғы" тәрізді ит қадасын пайдалана отырып, ұшқыштан жел бағытына қарсы жерге бекітіледі. Резеңкенің диаметрі, модельдің салмағы және қарсы желдің күші ұшыру биіктігін анықтайды.
"Пиггибек" ұшырылуы
Екінші, қуатпен басқарылатын радиобайланыс ұшағы, модельді планерді арнайы тіреуге бекітіліп, көтеріп шығарады, ол өз кезегінде тасымалдаушы ұшақтың үстіне немесе астына орнатылады. Бұл әдіс әдемі болғанымен, тасымалдаушы ұшақты басқару үшін тәжірибелі ұшқыш қажет, себебі планердің қосылуы оның басқарылуына елеулі әсер ете алады. Планерді босатудан кейін соқтығысудан сақтану үшін екі модельдің ұшқыштары да ерекше күтім жасауы керек.
Дискті іске қосу
Бұл әдісті тек арнайы типтегі планермен – дискілік ұшыру планерімен (DLG) орындауға болады. Модельді әуеге шығару үшін ұшқыш оны қанатының ұшынан ұстап, 360 градусқа айналады, модельді өзінің денесінің айналасында бұрады, содан кейін модельді босатып, оның жоғары жылдамдықпен ұшып, биіктікке көтерілуіне мүмкіндік береді. DLG планерлер – салыстырмалы түрде жаңа модель бола тұрса да, оларды ұшырудың қарапайымдығы мен тиімді ұшу қасиеттеріне байланысты танымалдылығы артып келеді. DLG модельдері FAI белгілеген F3K жарыс класында қолданылады.
Аэротоу ұшыру
Толық өлшемді әуе сүйреу радиобасқарылатын сүйрегіш көмегімен жасалады, бұл көбінесе үлкен модельдік жолсерсерлерді ұшыру үшін қолданылады.
Түйегі іске қосылады
Толық көлемді винчпен ұшыру тәрізді, бірақ кішкентай электрмоторды (көбінесе автомобиль стартеріне негізделген) және жел бағытына қарсы жерге бекітілген кері шкивті пайдалану. Ұшу жылдамдығы пилоттың аяқ педалі арқылы бақыланады. Модель босатылғанда винч катушкасының асып кетуін болдырмау үшін парашют қолданылады (ұшыру кезіндегі тартылыс күшімен жабылады). Түрлендірілімдерге бірнеше аккумуляторлар мен моторлар кірген, бірақ FAI 1980 жылдардың соңында FAI кластық жарыстарында қолданылатын винч қуатын шектеу үшін ережелер енгізді.
Қиыршық тас
Жазықпен ұшу – желдің тік беткейлі төбелерде, тауларда және жартастардағы бетімен соғылып, көтерілу күшін пайдаланып, қозғалтқышы жоқ ұшақтың ұшуын сақтау. "Фронтсайд" (алдыңғы жақтан) ұшудың көтеру механизмі туралы толық ақпарат алу үшін Ridge Lift бетіне қараңыз. Таудың шағылысқан жағын немесе "арқа жағын" пайдаланатын динамикалық ұшу соңғы кезде кең таралды.
F3F
Жарыстың тағы бір түрі - F3F. F3F – Халықаралық Аэронаутика Федерациясы (FAI) анықтаған модельдік және толық көлемді ұшақтардың көптеген жарыс санаттарының бірі. F3F жарыстарында ұшқыштың уақыты трассада 10 кезеңге өлшеніп, жалпы қашықтығы белгіленеді. Барлық ұшқыштар әр раундты уақыт бойынша орындайды. Ең жылдам ұшқыш раунд үшін 1000 ұпай алады, ал қалғандарына раундтағы ең жылдам уақытқа қатысты олардың уақытының арақатынасымен есептелген пайыз беріледі. Жарыс аяқталғанда ең көп ұпай жинаған ұшқыш жеңіске жетеді.
Жауынгерлік
Ұрыс әдетте кеңейтілген полипропилен (EPP) көбік моделімен жүргізіледі, олардың соққыға төзімділігіне байланысты. Әрбір ұшқыш қарсыласының ұшағын физикалық күшпен әуеден түсіруге тырысады. "Желқақтап беру" қарсыластың ұшағы жерге тигенде ғана есептеледі. Егер соқтығысқаннан кейін екі ұшақ та қалпына келіп, әуеде қалып қойса, соқтығысқандар есепке алынбайды. Көбінесе бұл іс-шараға экстремалды маневрлер мен әуедегі акробатикалық қимылдар кіреді. Бұл желкенділер класы өте танымал, себебі жаңадан бастаушылар бұл модельмен ұшуды үйрене алады, ол дерлік бұзылмайды. Сонымен қатар, арзан бағалы желкендіге ие болу да кеңінен танымал, ол әрі масштабты модель болып табылады, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстың танымал ұшақтарының, мысалы Spitfire/Seafire, P-51 Mustang және P-47 Thunderbolt модельдері.
Жарыс жарыстары
Қиыршық жарыстары (немесе белгілері бар пилон жарыстары) негізінен беткейлік ағымды пайдаланып, "көтеру аймағы" бойымен – әдетте беткейге параллель – жарысу болып табылады. Бұл MoM (адамға қарсы адам) жарысы түрі болуы мүмкін, онда 2-ден 4-ке дейін жолжарықтар бірдей трассада бір-бірімен жарысады. Есептеу жүзу спортындағы матчтық жарысқа ұқсас: трассаны бірінші аяқтаған ұшқышқа бір ұпай, екіншіге екі ұпай, және т.с.с. беріледі. Жарыс соңында ең аз ұпай жинаған ұшқыш жеңіске жетеді.
ПСС
PSS немесе Power Scale Soaring – толық өлшемді реактивтік, ракеталық немесе поршеньді ұшақтардың масштабты модельді планерлерін құрастыру және ұшу туралы. P-51, Supermarine Spitfire және Bf 109 сияқты Екінші дүниежүзілік соғыстың винтті ұшақтары PSS ұшақтарының ең көп кездесетін нысандары болып табылады, бірақ бүгінгі күнге дейін жасалған PSS ұшақтары ертедегі бипландардан бастап қазіргі заманғы реактивтік истребительдерге және тіпті коммерциялық авиалайнерлерге дейін жетеді. Power Scale Soaring-тің қиындығы – модельдің ұшу қасиеттерін сақтай отырып, оны мүмкіндігінше нақты масштабта жасау. EPP материалдан жасалған реактивтік истребительдердің беткейде сырғанауы (slope soaring) өте танымал болды, көбінесе 1950-ші және 1960-шы жылдардың кейбір үлгілері, мысалы, МиГ-15, P-80 Shooting Star, F-86 Sabre, Northrop F-5 және F-20. Көбірек амбицияға ие модельдер F-16, F-15, МиГ-29 және Су-27 сияқты жаңа реактивтік истребительдермен тәжірибе жасап жатыр.
Динамикалық жоғары көтерілу
Динамикалық көтерілу – бұл модельдік ұшқыштардың салыстырмалы түрде жаңа стилі, онда белгілі бір беткейлердің жел соққан жағындағы желдің күшін пайдаланып жоғары жылдамдыққа қол жеткізіледі. Ол биіктікке көтерілуді, содан кейін желдің жоқ аймағына ұшуды, ал кейін жылдамдық алу үшін қайтадан көтерілу ағынына оралуды қамтиды.
Айналадағы аэробтика
Көлбеу беткейдегі аэробатика – бұл аэробатикалық фигураларды және тізбектерді аэробатикалық ұшуға оңтайландырылған планерлермен көлбеу беткейінде орындауды қамтиды. Бұл планерлер әдетте тік және төңкерілген ұшуда бірдей өнімділікке мүмкіндік беретін қанат пішіндерін пайдаланады, сондай-ақ ұзақ уақыт бойы пышақ тәрізді ұшуға мүмкіндік беретін ерекше фюзеляж пішіндеріне ие. Көптеген планерлер үш бақылау осын (аилерон, лифт және руль) қамтиды және көбінесе максималды аэробатикалық өнімділік үшін қанаттардың мүмкіндіктерін кеңейту үшін флаперондарды қолданады. Ең жетілген көлбеу беткейдегі аэробатика планерлерінің кейбіреулері 180 градусқа айналуға қабілетті толық қозғалмалы лифттермен және рульдермен жабдықталған, бұл оларға тиісінше көлденең немесе тік ось айналысында "қайтарулар" жасауға мүмкіндік береді. Планерлердің корпусы кез келген материалдан жасалуы мүмкін, бірақ ағаш, шыны талшық және/немесе көміртекті талшықтар дәл аэробатикаға арналған планерлер үшін артықшылыққа ие, ал EPP (кеңейтілген полипропилен) қанат ұшының сүйрелуі немесе төңкерілген қанаттың сүйрелуі сияқты жермен өзара әрекеттесулер немесе кедергілерге жанасу және кету жиі орындалатын және қажет болатын төмен биіктіктегі аэробатика үшін танымал.
Термиялық жоғарылау
Термиялық ұшу желкенді көтеріп алу үшін жылы, жоғары көтерілетін ауа бағаналарын, яғни термалдарды пайдаланады. Термиялық желкендер әдетте серіппелі кабельді катапультамен, лебёдкамен немесе қозғалтқышты ұшақ үлгісімен тартылады. Дискпен ұшырылатын жоғарылағыш (DLG) диск лақтыру сияқты айналма қозғалыспен ғарышқа жіберіледі. Термиялық жоғарылау көбінесе еңіспен жоғарылаумен үйлеседі. Басқа жерден келген термалдар төбеден өтіп, төбелік көтерумен бірігуі мүмкін, немесе егер беткей күнге қарай бұрышталған болса, төбе айналасындағы жерлерге қарағанда жылдам қызып, термалдың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Соның салдарынан жылы ауа төменгі жазықтан ауа тарта отырып, жоғары қарай ағынмен көтеріледі. Осылайша, көтерілу – бұл қырқалы көтерілу мен термиялық көтерілудің үйлесімі. Бұл тау беткейімен жоғары көтерілетін еңіс көтерілуі мен жылу активтілігінің қоспасын сипаттау үшін "slermal" деген жаңа термин пайда болды.
F3J
F3J – Халықаралық Аэронаутика Федерациясы (FAI) анықтаған модельдік және толық көлемді ұшақтардың көптеген жарыс санаттарының бірі. F3J – бұл тегіс алаңда (идеалды жағдайда, жұмыс істейтін еңіс көтеруден 1–2 миль қашықтықта) жүзеге асырылатын, ұшқыштардың өзара жарысы болып табылатын термалдық ұшу. Модельдер монофиламенттік сүйреу арқанымен ұшырылады, оны екі мұнара жүгіріп, немесе шкив арқылы тартады. Бұл әдіс электр жабдықтарын қажет етпейтін лебедкамен ұшыруға ұқсас. Әдетте 6-дан 10-ға дейін ұшқыштардан тұратын топ 10 минут ішінде (слот деп аталады) мүмкіндігінше ұзақ ұшуға тырысады. Осы слот уақытында олар желкенді ұшырып, мүмкіндігінше көп уақыт бойы ұшуы және белгіленген қону орнына мүмкіндігінше жақын қонуы керек, бірақ слот уақыты аяқталуын басып өтуіне болмайды. Егер модельдің мұры қону орнының ортасына тисе, 100 қону ұпайы беріледі. Қону ұпайлары қону шеңберінің ортасынан әр 20 см қашықтықта 1 ұпайдан кемітіледі. Ұшу уақытының (слоттағы ең ұзақ ұшудың пайызы ретінде) және дәлдікпен қонудың комбинациясы есепке алынады. Әр топтың жеңімпазына ең көп дегенде 1000 ұпай беріледі. Слот уақытын басып өту жазаға алып келеді және қону ұпайларының бонусын жояды. Модельдер қазіргі кезде 3,4–4 м қанат көлденеңі бар, толық ұзындығында жапқыштар мен элерондары бар, 20 миль/сағ жылдамдықпен екі адаммен сүйреуге шыдай алатын, негізінен композиттік материалдардан жасалған ұшақтарға айналды. Композиттік конструкциядағы жетістіктер осы модельдердің ұшу салмағын 2 кг-дан азайтуға мүмкіндік берді. Желді күндерде ұшу жылдамдығын арттыру үшін балласт салмағы қосылады. Жарыстың жеке жеңімпазы іріктеу кезеңдерінен кейін үздік 10–12 қатысушының қатысуымен өтетін финалдық ұшу арқылы анықталады. Финалдық ұшу міндеті 15 минутқа созылады, бұл термалдық ұшу міндетін қиындатады. Әлем чемпионаттарындағы орташа жеңіс көрсеткіштері – 14:58 минут ұшу уақыты және 98–100 қону ұпайы. Командалық орындардың арасындағы айырмашылық өте аз, көбінесе жеңімпаз бен 5-орын арасындағы айырма 5 ұпайдан да аз болады.
F3B
F3B – Халықаралық Әуе спорты федерациясы (FAI) анықтаған алғашқы желкенді ұшу жарыс санаты. Бастапқыда «Термиялық көтерілу» деп аталған, қазір «Көп міндетті көтерілу» деп аталады. F3B – тегіс алаңда термиялық көтерілу санаты, онда желкенді ұшақ электрлік жетегінің көмегімен ұшырылады. Орындалуға үш міндет бар: термиялық ұзақтық – мақсаты 10 минут бойы ұшып, содан кейін ұшқан жерге қону; қашықтық – төрт минут ішінде ең көп айналым жасау; және жылдамдық – әр төрт айналымды ең аз уақытта аяқтау. Үш міндетті бір ұшақта орындау керек, тек міндеттер арасында салмағы ауыстырылады. Ұзақтық міндеті ең төмен салмақта орындалады, әдетте шамамен 2 кг. Жылдамдық міндетіне дейін 5 кг салмаққа дейін ұшуға болады, бірақ жел мен көтерілуге байланысты әдетте 3-4 кг аралығында болады. Қашықтық міндетіне қол жетімді термиялық жағдайларға байланысты әртүрлі салмақтарда ұшуға болады, ауыр салмақтар жылдам, ал жеңіл салмақтар баяу ұшуға арналған. F3B модельдері көп міндетті желкенді ұшақтар деп аталады, олар F3F беткейлік желкенді ұшақтарына ұқсас, бірақ жеңіл композиттік материалдардан жасалған. F3B модельдерінің дизайны жұмыс жағдайларының кең ауқымына байланысты ерекше қиындық тудырады. Ұшу уақытын ұзарту үшін оны өте баяу ұшу керек және жетектен ұшып шығу биіктігін арттыру үшін жоғары көтергіштік күшін жасау керек. Сонымен қатар, қашықтық және жылдамдық міндеттерінде жоғары жылдамдықпен ұшу үшін оның аэродинамикалық қарсылығы өте төмен болуы керек. Ұшу және бұрылу кезіндегі жүктемелерге ұшақтың өте мықты болуын қажет етеді, сондықтан композиттік конструкция 1977 жылғы бірінші әлем чемпионатынан бері қолданылып келеді. Модельдер әдетте көміртек талшығынан жасалады, ал қанаттың негізгі бөлігінде жоғары модульді көміртек қолданылады. 1990 жылдардың басында бәсекеге қабілетті ұшақтардың бос салмағы 3 кг болған, ал қазіргі кезде ұшақтардың бос салмағы едәуір төмендеді. Көптеген үздік модельдер TUDM, Baudis Model және Samba Model сияқты өндірушілерден коммерциялық түрде қол жетімді.
F3K
F3K – бұл дискімен ұшырылатын модельдер үшін бәсекелестік санаты, онда бәсеке әртүрлі тапсырмаларға және біріктірілген тапсырмаларға бөлінеді, сонда ұшқыш бір тапсырма ішінде бірнеше рет ұшыруға мүмкіндік алады, мысалы, соңғы ұшу уақыты алдыңғыдан ұзақ болған жағдайда, тізбектей ұшу уақытын қосу арқылы. F3K модельдері – радиобасқарылатын ең жеңіл желкенді ұшақтардың бірі. Типик ұшу салмағы 9 унциядан кем, толық артқы жиегі және құйрық бөлігін басқару мүмкіндігімен. Құрылысында әдетте өте жеңіл көміртек талшығы, шыны талшығы және кевлар қолданылады. Композиттер мен микрорадио жабдықтарындағы жетістіктер осы желкенді ұшақтардың өнімділігін, тарихи найза тәрізді қолмен ұшырылатын ұшақтарға қарағанда едәуір арттырды. Модельдің барлық бөліктерінің салмағы ең төменгі деңгейде ұсталады. Көбінесе радио қабылдағыштардың пластик корпустарын алып тастау, ең кішкентай аккумуляторларды пайдалану және модельдерді бояусыз ұшу тәжірибесі қолданылады. Сондай-ақ, осы желкенді ұшақтардың соққылау қарсылығын азайту және басқару мүмкіндіктерін жақсарту үшін заманауи аэродинамикалық ережелер қолданылды. Осы ұшақтарды жобалауда МИТ-те профессор Марк Дрела жасаған Xfoil сияқты жобалау құралдары пайдаланылды, бұл төмен жылдамдықтағы аэродинамиканы жақсырақ түсінуге және жұқа қанаттар сияқты жаңа жобалау тәсілдерін дамытуға көмектесті. Кейбір жағдайларда қанаттың ең кішкентай қалыңдығы тек қанатты басқару үшін қанаттың ішіне орналастырылатын сервоприводтардың қалыңдығымен шектеледі.
Ұшатын қанаттар
Ұшатын қанат конструкциясы көбінесе беткейдегі ұрыс үшін танымал, онда пилоттар басқа планерлерді ауадан түсіруге тырысады. "Желқақтап беру" есебі тек бір ұшақ жерге қонғанда және екіншісі ұшып кеткенде ғана саналады, соққыны кім бастағанына қарамастан. Кеңейтілген полипропилен көбігі (ЭПП) көбігі осы планерлерді құрастыруда өте танымал болды, негізінен олардың зақымға төзімділігі мен төмен құнына байланысты. Ең көп таралған қанаттың ені 4 фут (1 метр) болып табылады. Жақсы құрастырылған планерлер әдетте, екі ұшақтың да зақымдануын аздап немесе мүлдем болдырмай, біріктірілген жылдамдықпен бетке шабуылдардан аман қалады.
Шашырауыш желкендер
Масштабтық планерлер – толық көлемді планерлердің модельдері. Масштабтық планерлер әдетте үлкен модельдер болып келеді (қанаттарының ұзындығы 2 метрден жоғары) және композиттік материалдардан жасалады. Жақсырақ ұшу қасиеттерін, мысалы, аз кедергі мен жоғарырақ акробатикалық мүмкіндіктерді алу үшін масштабтық планерлер кейде сәл өзгертіледі. Бұл басқару беттерінің немесе қанаттың аэродинамикалық профилінің мөлшерін өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Кейбір масштабтық планерлердің сыртқы түрі толық көлемді әріптестеріне өте жақын, бұл оларды кез келген ұшу алаңында әдемі көрінеді. MDM 1 Fox көбінесе таза сыртқы түрі мен үлкен акробатикалық мүмкіндіктері үшін "масштабталған" модель ретінде танылады. ASW сериясы (әсіресе ASW 26 және ASW 28) да танымал масштабтық планерлер болып табылады.
Қозғалтқышты желкендер
Қозғалтқышты желкендерге электр қозғалтқыштары, ішкі жану қозғалтқыштары тіпті реактивтік қозғалтқыштар да жылдамдық беру үшін қолданылады, осы арқылы желкенді ауаға көтеруге болады. Көбінесе қуат жүйелері қысқа мерзімге ғана қолданылады, мысалы, термоқозғалтқыштарды ұшыру үшін. 30 секундтық мотор жұмысы жиі кездеседі, жарыстар кезінде қуатты автоматты түрде өшіру үшін таймер немесе биіктік шектегіш бортындағы электроника қолданылады. Электрлік желкендерде ұшып бара жатқанда қуат көзі тоқтатылғанда ішке бүгілетін винттер болады. Бұл желкеннің ауаға қарсы кедергісін азайтады және винт ашық немесе табиғи күйде қалғанда туындайтын жалпы соғуды төмендетеді.