Кіріспе

Артур Конан Дойлдың қысқа әңгімесі

"Ж. Хабакук Джефсонның мәлімдемесі" – Артур Конан Дойлдың 1884 жылғы қысқа әңгімесі. Бұл "Мари Селесте" кемесінің құрсағынан қалған адамның бірінші тұлғадағы куәлігі. Бұл – 1872 жылы Атлант мұхитында табылган, құпия жағдайда тасталып, қалқып жүрген "Мэри Селесте" кемесінің көркемделіп суреттелген нұсқасы. Дойлдың әңгімесі 1884 жылғы қаңтарда "Корнхилл" журналында анонимді түрде жарияланды.

Ықпал

Бұл оқиға Мэри Селестаның құпиясын кеңінен таныстырды. Дойл бастапқы оқиғаға көп сіңірді, бірақ ол қосымша енгізген ойдан шығарылған элементтер халықтың есте сақтауында нақты оқиғаларды ығыстырды. Дойл капитанның, экипаждың және жолаушылардың аттарын, сондай-ақ кеменің атын Мэри Селесттен Мари Селестке дейін бірнеше мәліметтерді өзгертеді. Оқиғада кеме табылғанда дерлік мінсіз күйде болады, ал құтқару шалбандары әлі де бар, ал "Мэри Селест" ауыр дауылға тап болып, суға толып, бір шалбасы жоғалып кеткен еді. Бұл көркем әңгіме Мэри Селест туралы түпнұсқалық оқиғадан гөрі әлдеқайда көп көрерменге жетті, нәтижесінде Мари Селест – нағыз кеменің аты деген жалпы сенім қалыптасты. Кеменің атын өзгерту мүмкін, кездейсоқ болған, себебі Дойл "Мэри Селестті" құтқарып алған "Dei Gratia" кемесінің атын өзгерте қоймады.

Қысқаша мазмұны

Басты кейіпкер Джефсон – ақ түсті американдық дәрігер. Ол Америка Азамат соғысы кезінде Одақ үшін шайқасқанда жараланғанын және соғыстан бұрын оның бостандықты жою жұмысын білген қарт қара әйел күтімімен емделгенін түсіндіреді. Алғыс айту ретінде ол оған қара тастан ойылған кішкентай тас сыйлады. Оның айтуынша, бұл тас оның отбасында ұрпақтан ұрпаққа жеткен бақыт әкелетін нысан еді. Он бір жыл өткен соң Джефсон қатты жөтелге шалдығып, маманға кеңес сұрағанда, таза ауасы оны емдей алатын Еуропаға баруға кеңес берді. Бостоннан ол "Мари Селесте" сауда кемесімен Лиссабонға билет алады. Кеме тізімінде жеті экипаж мүшесі және үш жолаушы (Джефсон, Хартон есімді есепші және Септимиус Горинг есімді аралас нәсілді адам), сондай-ақ капитанның әйелі мен баласы тіркелген. Содан кейін оқиға Джефсонның күнделігі түрінде баяндалады. Кеме жолға шығуға дайындалып тұрғанда, екі тәжірибелі экипаж мүшесі жағалаудан демалысқа шығып қайтып оралмайды, ал капитан олардың орнына кемежайда кездескен екі қара теңізшіні жұмысқа алады. Джефсон кеменің аспазының қара нәсілді екенін және Горингтің тізімде жоқ қара қызметшісі бар екенін айтады. Сапардың алтыншы күні капитанның отбасы із-түзсіз жоғалып кетеді. Келесі күні капитан оқтан жараланған күйде қайтыс табылса, Джефсон оның өзін-өзі өлтіргенін күдіктенеді. Оның бірінші серігі Хайсон жаңа капитан болып тағайындалады. Бұл қайғылы оқиғалардан кейін ерекше жағдайлар тізбегі орын алады, Джефсон мен Хартон Горингке күдік көреді. Горинг пен екі қара теңізші Джефсонның бақыт әкелетін тасы туралы біліп, оған үлкен қызығушылық танытады. Ақырында кеме құрлыққа жақындап келеді. Джефсон, Хартон және Хайсон оның Португалия жағалауы деп ойлайды, бірақ көп ұзамай олар Африка жағалауына келгенін түсінеді. Хайсон навигациялық құралдарымен бірдеңе жасалғанын сезінеді және Лиссабонға қайта оралуға шешім қабылдайды. Түн құлағанда Горинг, оның қызметшісі, аспазшы және екі қара теңізші Джефсонды ұстап алып, байлайды, ал бұрын Хартонды өлтіреді. Горинг жағалауға сигнал бергеннен кейін, қара африкалықтармен толы үлкен каноэ кемеге жақындайды. Олар кемеге көтеріліп, қалған экипаж мүшелерін жеңіп алады. Содан кейін Джефсон алып жүрген тас туралы талқылау басталады, содан кейін Горинг Джефсонға оның өмірі сақталатынын айтады, өйткені африкалықтар тастың сиқырлы күші бар деп сенеді. Джефсонды жағаға шығарғанда, қалған ақ нәсілділер өлтіріліп, денелері теңізге тасталады. "Мари Селесте" кемесі теңізде қалқып жүреді, содан кейін оны басқа сауда кемесі "Деи Гратиа" табады. Джефсонды ғибадатханаға алып барады, онда бақыт әкелетін тастың алып тас мүсіннің құлағы екені анықталады. Бұл африкалықтарды Джефсонды жоғалған құлақтың иесі ретінде құрметтеуге мәжбүр етеді, және ол тұтқын болып қала беріп жатса да, оған құрметпен қарастырады. Түнде оған Горинг келіп, мүсіннің және тас құлақтың тарихын және маңызын түсіндіреді. Ол өзінің бұрынғы құл екенін және оның отбасының азаптарына кек ретінде бірнеше бай ақ нәсілділерді өлтіргенін де айтады. Ол капитанның отбасын кемеден лақтырып өлтіргенін және навигациялық құралдарды бұзғанын мойындайды. Ол енді тасты руға билік ету үшін пайдалануды қалайды және осылайша бұрынғы бостандығынан бас тартып, кемедегі қастандық жасағандармен бірге "таза" африкалыққа айнасуға тырысады. Джефсонның таңқалуын тудыра отырып, Горинг оны өлтіргісі келмейтінін, керісінше үйіне оралуына көмектескісі келетінін түсіндіреді. Джефсон рудың адалдығына бәсекелес болып, Горингтің басшы болуына кедергі келтіреді. Оны өлтіру тайпа мүшелерін ашуландырады, ал Горинг өлтіруден бас тартқанын нақты айтады. Өмірі үшін Джефсон африкалықтарға Горингті жиырма жыл бойы ақ нәсілділерді алдаған және оларды тастап, көкке оралатын құдайлық құтқарушы ретінде үйретуі керек. Джефсон келісімді орындайды және теңізге шығатын қайық алады. Бірнеше күннен кейін Джефсонды өтіп бара жатқан кеме алып, үйіне және отбасына қайта оралады.

Жарияланым

Бұл әңгіме алғаш рет 1884 жылғы қаңтарда "Корнхилл" журналында Уильям Смолл салған суреттермен бірге "Ж. Хабакук Джефсонның мәлімдемесі" деген атпен анонимді түрде жарияланды. Ол көп рет қайта басылды. "Бостон Herald" газеті оны 1885 жылғы 3 сәуірде қайта басып шығарды, сондай-ақ ол "Dreamland and Ghostland" (1887), "The Captain of the Polestar and Other Tales" (1890) және "Tales of Pirates and Blue Water" (1922) антологияларына енгізілді.

Қабылдау

Бұл әңгіме алғаш рет анонимді түрде жарияланды, бір сыншы оны Роберт Луис Стивенсонге жатқызды, ал сыншылар оны Эдгар Аллан Поның туындыларымен салыстырды. Оқиға ойдан шығарылған болғанымен, құпия "періште кемесіндегілердің" соңы туралы куәгердің баяндауы ретінде ұсынылды. Дойлдың таңғалуына орай, кейбіреулер бұл әңгімені шын оқиға деп қате түсінді, тіпті "Бостон Геральд" газеті де оны қайта басып шығарды.