Кіріспе
Ағылшын романтик ақыны (1795–1821) американдық жазушы және өмірбаяншы Джон Китс (31 қазан 1795 – 23 ақпан 1821) – лорд Байрон және Перси Биш Шеллимен бірге романтик ақындардың екінші буынының ағылшын ақыны. Ол өлеңдерін жариялағаннан кейін төрт жылдай өткенде, 25 жасында туберкулезден қайтыс болды. Өмірінде оның өлеңдеріне көп мән берілмесе, қайтысынан кейін оның даңқы тез өсті. Ғасыр соңында ол ағылшын әдебиетінің канонына енді және Прерафаэлиттер бауырластығының көптеген жазушыларына үлкен әсер етті; 1888 жылғы «Британ энциклопедиясы» оның бір одасын «соңғы шедеврлердің бірі» деп атады. Китстің стилі «сезімталдыққа толы», әсіресе одалар сериясында. Романтиктерге тәндей, ол табиғат суреттері арқылы күшті эмоцияларды көрнекті етті. Бүгінде оның өлеңдері мен хаттары ағылшын әдебиетіндегі ең танымал және талданған туындылардың қатарында саналады, атап айтқанда «Бұлбұлға арналған ода», «Гректік құмыраға арналған ода», «Ұйқы және поэзия» және «Чапманның Гомеріне алғашқы көзқарас» сонеті. Хорхе Луис Борхес Китсті алғаш оқыған сәтін өмір бойы сезінетін тәжірибе деп сипаттады.
the American writer and biographer
John Keats (31 October 1795 – 23 February 1821) was an English poet of the second generation of Romantic poets, along with Lord Byron and Percy Bysshe Shelley. His poems had been in publication for less than four years when he died of tuberculosis at the age of 25. They were indifferently received in his lifetime, but his fame grew rapidly after his death. By the end of the century, he was placed in the canon of English literature, strongly influencing many writers of the Pre Raphaelite Brotherhood; the Encyclopædia Britannica of 1888 called one ode "one of the final masterpieces". Keats had a style "heavily loaded with sensualities", notably in the series of odes. Typically of the Romantics, he accentuated extreme emotion through natural imagery. Today his poems and letters remain among the most popular and analysed in English literature – in particular "Ode to a Nightingale", "Ode on a Grecian Urn", "Sleep and Poetry" and the sonnet "On First Looking into Chapman's Homer". Jorge Luis Borges named his first time reading Keats an experience he felt all his life.
Ерте өмір және білім, 17951810
Джон Китс 1795 жылдың 31 қазанында Лондонның Мургейт қаласында Томас пен Фрэнсис Китс (құрметті аты – Дженнингс) отбасында дүниеге келді. Оның нақты туған жері туралы мәліметтер аз. Китс пен оның отбасы туған күнін 29 қазанда тойлаған сияқты, алайда шүкірлік ету тізімінде бұл күн 31-і деп көрсетілген. Ол төрт баланың ең үлкені болды; кіші ағалары Джордж (1797–1841), Томас (1799–1818) және Фрэнсис Мэри "Фанни" (1803–1889), кейін испан жазушысы Валентин Льянос Гутьерреске үйленді. Тағы бір ұлы балалық шағында қайтыс болды. Әкесі алғашқыда әкесінің заңды серігі Джон Дженнингске тиесілі "Аққу мен шеңбер" тавернасына қарасты шарапханада конюшник болып жұмыс істеді, кейін ол осы мекемені басқарды және онда өсіп келе жатқан отбасы бірнеше жыл тұрды. Китс өзінің қарапайым тегі бар тавернада туғанына сенді, бірақ мұны растайтын дәлел жоқ. Китс Сент-Ботольф шіркеуінде (Бишопсгейтсіз) шүкірлік ету рәсімінен өтті және бала кезінде жергілікті үй шаруашылығы мектебіне жіберілді. Оның ата-анасы ұлдарын Итонға немесе Харроуға жібергісі келді, бірақ отбасы оқу ақысын төлей алмайтындығын шешті. 1803 жылдың жазында Джон ата-бабасының үйіне жақын Энфилдтегі Джон Кларк мектебінде оқуға жіберілді. Кішкентай мектеп либералды көзқарасқа және үлкен, беделді мектептерге қарағанда прогрессивті оқу бағдарламасына ие болды. 1804 жылдың сәуір айында Китс сегіз жасқа толғанда, әкесі Китс пен оның ағасы Джордж мектептен келгеннен кейін жылқыдан құлап, бас сүйегінің сынуынан қайтыс болды. Томас Китс өсиет қалдырмай қайтыс болды. Фрэнсис екі айдан кейін қайтадан тұрмысқа шықты, бірақ көп ұзамай жаңа күйеуін тастап кетті, ал төрт баласы Эдмонтон ауылында әжесі Элис Дженнингспен бірге тұрды. 1810 жылдың наурыз айында Китс 14 жасқа толғанда, анасы туберкулезден қайтыс болып, балаларын әжесінің қамқорлығына қалдырды. Ол екі қамқоршыны – Ричард Эбби мен Джон Сэнделлді тағайындады. Сол күзде Китс Кларк мектебін тастап, Дженингс отбасының дәрігері және көршісі болған хирург және дәріханашы Томас Хаммондпен шәкірт болды. Китс 1813 жылға дейін 7 Черч-стриттегі хирургияның үстіндегі шатырда тұрды. 1814 жылдан бастап Китстің 21 жасқа толғанға дейін оған сеніп тапсырылған екі мүлік болды. Оның атасы Джон Дженнингс 800 фунт стерлинг мұра қалдырды. Сонымен қатар Китстің анасы тірі балаларына тең бөлінетін 8000 фунт стерлинг мұра қалдырды. Уильям Уолтон, Китстің анасы мен әжесінің адвокаты, бұл ақпаратты Китске жеткізуді білген және міндетті түрде білуге тиіс болған. Ол бұлай істемеген сияқты, бірақ бұл ақынның үмітіне үлкен өзгеріс әкелген болар еді. Ақша әрқашан үлкен алаңдаушылық пен қиындық тудыратын, өйткені ол қарыздан аулақ болып, әлемде өз бетінше өмір сүруге тырысты. Китстің оқу-жаттығуы оның жазу уақытын арттырып, ол туралы екіталай болды. Ол өзінің алдында қатал таңдау тұрғанын сезінді. Ол өзінің алғашқы өлеңін 1814 жылы 19 жасында "Спенсердің еліктеуі" деп жазды. Енді, қалаулылықпен қатты тартылып, Ли Хант пен Лорд Байрон сияқты ақындардан шабыт алып, отбасылық қаржылық дағдарыстардан зардап шеккен ол депрессия кезеңдерін бастан кешірді. Оның ағасы Джордж Джон "өзінің ешқашан ақын болмау керектігін, егер ол болмаса, өзін-өзі жояды" деп жазды. 1816 жылы Китс дәріхананың лицензиясын алды, бұл оны дәріхана, дәрігер және хирург ретінде жұмыс істеуге жарамды етті, бірақ жыл соңына дейін ол өзінің қорғаншысына хирург емес, ақын болуды шешкенін хабарлады. Бұл Китстің поэзиясының алғашқы басылымы болды; Чарльз Коуден Кларк оны досының қызыл хат күні деп атады, бұл Китстің амбицияларының дұрыс екендігінің алғашқы дәлелі. 1816 жылы жазған өлеңдерінің бірі – "Бауырларыма". Сол жазда Китс Кларкпен бірге Маргейт қаласына демалысқа барды. Сол жерде ол "Калидорды" бастады және ұлы хат жазу дәуірін бастады. Лондонға оралғаннан кейін ол Саутварктың Дин-стрит 8 үйінде тұрып, Корольдік хирургтар колледжінің мүшесі болу үшін одан әрі оқуға дайындалды. 1816 жылдың қазан айында Кларк Китсті Байрон мен Шеллидің жақын досы, ықпалды Ли Хантпен таныстырды. Бес айдан кейін "Өлеңдер" кітабы жарық көрді, бұл Китстің өлеңдерінің бірінші томы, оның ішінде "Мен аяқ жапырақтарында тұрдым" және "Ұйқы және поэзия", екеуі де Ханттан қатты әсер алды. Оллиерлерден айырмашылығы Китстің жаңа баспагерлері оның еңбегіне құлшыныспен қарады. "Өлеңдер" басылымы шыққаннан кейін бір ай ішінде олар Китстің жаңа томын жоспарлап, оған аванс төледі. Хесси Китстің досы болды және жас жазушылармен кездесу үшін компанияны�...
Саяхат және денсаулығы нашар
Ауруханадағы оқуын тастап, бірнеше суыққа шалдыққан және Лондондағы ылғалды бөлмелерде тұрудан ләззат алмаған Китс 1817 жылдың сәуір айында ағаларымен бірге Хэмпстед ауылындағы 1 Well Walk үйіне көшіп келді. Сол жерде Джон мен Джордж туберкулезбен ауырған інісі Томға күтім жасады. Үй Хант пен оның Хэмпстедтегі достарына, сондай-ақ романтикалық ақындардың бірінші толқынының құрметті ағасы Кольриджге, сол кезде Хайгетте тұрғанға жақын болды. 1818 жылдың 11 сәуірінде Китс өзінің және Кольридждің Хэмпстед Хитте ұзақ серуендегенін хабарлады. Ағасы Джорджқа жазған хатында ол "мың түрлі нәрсе, соналар, поэзия, поэтикалық сезім, метафизика" туралы әңгімелескендерін жазды. Осы шақта ол Чарльз Вентворт Дилке және Джеймс Райспен танысты. 1818 жылдың маусымында Китс Шотландия, Ирландия және Шарль Армитаж Браунмен бірге Көлдер аймағына саяхатқа шықты. Китстің ағасы Джордж және оның әйелі Джорджина оларды Ланкастерге, содан кейін Ливерпульге дейін сүйемелдеді, одан кейін олар Америкаға көшіп, 1841 жылға дейін Огайо және Кентуккидегі Луисвиллде тұрды, сол кезде Джорджтың инвестициялары сәтсіз аяқталды. Китстің басқа ағасы сияқты, олар екеуі де кедей күйде, туберкулезден қайтыс болды, онға қарсы тиімді ем ғасыр соңына дейін табылған жоқ. Шілдеде Мулл аралында болғанда Китс қатты суыққа шалдығып, "сапарға шығуға тым әлсіз және қызуы көтерілді". Тамыз айында оңтүстікке оралғаннан кейін Китс Томға күтім жасауды жалғастырды, осылайша өзін жұқпалы ауруға ұшыратты. Кейбіреулер оның "отбасылық ауруы" – туберкулез осы кезде басталды деп санайды. "Тұтыну" 1820 жылға дейін жалғыз жұқпалы ауру ретінде анықталған жоқ. Оған үлкен қарапайымдық танытылды, өйткені ол көбінесе әлсіздікпен, жасырылған сексуалдық құштарлықпен немесе мастурбациямен байланысты болды. Китс хаттарында "оған есім беруден бас тартады". Том Китс 1818 жылдың 1 желтоқсанында қайтыс болды.
Wentworth Place: annus mirabilis (Бірінші жыл)
Джон Китс өзінің досы Чарльз Армитаж Браунға тиесілі, жаңа салынған Вентворт Плейске көшіп келді. Ол Хэмпстед-Хиттың шетінде, бұрынғы үйінен, Уэлл-Уоктен оңтүстікке қарай он минуттық жерде орналасқан. 1818–19 жылғы қыс ақын үшін қиын болғанымен, оның ең жақсы туындыларын жазған annus mirabilis кезеңінің басталуын белгіледі. Китс достарына жайлы жағдайда өмір сүріп жатқандай көрінгенімен, шындығында ол Әби мен достарынан үнемі қарыз алатын. Браун былай деп жазды: "1819 жылдың көктемінде үйімнің жанында бір соловей ұя салды. Китс оның әнінен тыныштанған және үнемі қуанды, бір күні таңертең ол таңғы ас үстелінен креслосын алып, шалба ағашының астындағы шөпке отырып, екі-үш сағат отырды. Ол үйге келгенде, қолында бірнеше қағаз сынықтары бар екенін байқадым, оларды кітаптардың арасына тығып қойды. Сұрағанда, олардың саны төрт-бес болатын, соловей әні туралы поэтикалық сезімдерін қамтиған сынықтар екенін білдім." Үйдің бірлескен иесі Дилке, Ричард Монктон Милнстің 1848 жылғы Китс туралы биографиясында жарияланған оқиғаны "таза жаңылыс" деп жоққа шығарды. "Грек құмырасына арналған ода" және "Меланхолияға арналған ода" сонет формаларынан шабыттандырылып, "Соловейге арналған одадан" кейін жазылған болуы мүмкін. Джон Гибсон Локхарт "Блэквуд журналында" Эндимионды "ақылсыз, еңбекке жарамсыз ақымақтық" деп сипаттады. Локхарт мысқылмен: "Аштықтан өлген ақыннан гөрі аштықтан өлген дәріханашы болу жақсырақ және данарақ, сондықтан дүкенге қайтың, Джон, жамбас, таблеткалар мен майларға қайтың", - деп кеңес берді. Блэквудтағы Локхарт Хант пен оның айналасындағы адамдарды, оның ішінде Хазлитт пен Китсті де қамтитын "Кокни мектебі" деп жамандады. Бұл айыптама әдеби емес, саяси себептерге байланысты болды, білімсіздігі, формальды емес ұйқастар мен "қарапайым тілі" үшін әдепсіз деп саналған жас жазушыларға бағытталды. Олар Итон, Харроу немесе Оксбриджді бітірмеген және жоғарғы топқа жатпады. 1819 жылы Китс "Сент-Агнес кешкісі", "Рақымсыз сұлу", "Гиперион", "Ламия" және "Ұлы Отон" пьесасын жазды (сынға ұшырап, 1950 жылға дейін қойылмады). "Фантазия" және "Күштілік пен қуаныш жыршылары" өлеңдері Вентворт Плейс бағынан шабыт алды. Қыркүйекте ақшасы жетіспей, журналистикамен немесе кемедегі дәрігер болып жұмыс істеуді ойлап, ол баспагерлеріне жаңа өлеңдер жинағымен жүгінді. Китстің соңғы басылған томы, "Ламия, Изабелла, Сент-Агнес кешкісі және басқа өлеңдер", 1820 жылдың шілдесінде жарық көрді. Ол "Эндимион" мен "Өлеңдерден" гөрі үлкен құрметке ие болды, "The Examiner" және "Edinburgh Review" журналдарында жағымды пікірлер алды. Ол барлық уақытта жарық көрген ең маңызды поэзиялық туындылардың бірі ретінде танылды.
Изабелла Джонс пен Фанни Браун, 1817-1820 жылдар
Китс 1817 жылы мамыр айында Гастингс маңындағы Бо Пип ауылында демалыс кезінде Изабелла Джонспен танысты. Ол әдемі, талантты және көп оқыған, қоғамның жоғарғы топтарынан емес, бірақ қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етілген, Китстің айналысына кірген жұмбақ тұлға ретінде сипатталады. Бэйт пен Роберт Гиттингс айтуынша, бұл жағдай Китс үшін сексуалдық жаңалық болуы мүмкін. 1821 жылы Джонс Китстің өлімі туралы Англияда бірінші болып хабардар болғандардың бірі болды. 18 жасар Браун, онда тұрмас бұрын Дилктер отбасына Вентворт Плейске барып қайтқан болуы мүмкін. Ол Вест-Энд шағын ауылында (қазіргі Вест-Хэмпстед ауданында) 1800 жылдың 9 тамызында дүниеге келген. Китстің әкесі сияқты, оның әкесі де Лондондағы мейрамхана ұстаған, екеуі де туберкулезден бірнеше туыстарын жоғалтқан. Ол Китстің әпкесі мен анасымен аты-жөнін бөліскен, киім тігу және тілдерге бейімділігімен қатар, табиғи актерлік қабілеті де болған. 1818 жылдың қараша айында ол Китспен жақын қарым-қатынасқа түсті, бірақ осы кезеңде Джон Том Китстің ауруымен күрескендіктен, бұл қарым-қатынас көлеңкеде қалды. 1819 жылдың 3 сәуірінде Браун мен оның жесір анасы Дилктің Вентворт Плейсінің екінші жартысына көшіп келді, соның арқасында Китс пен Браун күнде кездесе алатын болды. Китс Браунға Дантенің "Тозақ" кітабы сияқты кітаптарды беріп, олар бірге оқитын. Ол оған "Жарқын жұлдыз" атты махаббат өлеңін (мүмкін, оған арнап қайта жөнделген) сыйлады. Бұл өлең олардың қарым-қатынасымен байланысты болды және өмірінің соңғы айларына дейін жұмысы аяқталмай қалды. "Оның барлық ниеті Фанниге бағытталған". Осы сәттен бастап Изабелла Джонс туралы басқа ешқандай мәлімет табылмады. Китс өзінің қиын жағдайдағы күресіп жатқан ақын ретінде Браунға үйлену мүмкін еместігін біліп, үлкен қайғыға ұшырады. Олардың махаббаты толыққанды болмады, оның "жұлдызына" деген қызғаныш оны жеңіп алды. Қараңғылық, ауру және депрессия оны қоршап алды, бұл "Агнес күнінің алдында" және "Рақымсыз әдемі ханым" сияқты өлеңдерде көрініс тапты, онда махаббат пен өлім бірге келеді. "Мен серуендегенде ойға далалас екі нәрсем бар", - деп жазды ол оған, "сіздің сұлулығыңыз және менің өлім сағатым". Оның өлімі туралы хабар Лондонға бір айдан кейін жетті, содан кейін Браун алты жыл бойы аза тұтты. 1833 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін 12 жылдан астам уақыт өткен соң, ол үйленді және үш балаға ие болды; ол Китстен 40 жылдан астам өмір сүрді.
Өмірбаянын жазғандар
Китстің өмірбаянын оны жеке білген адамдар ешқайсысы жазған жоқ. Дегенмен, ертедегі естеліктер көбінесе оқиғалардың қарама-қайшы немесе жалтақ нұсқаларын келтірді және олар пікірталас тудырды. Шелли Китсті жетістіктері мен азабын бөліп қарау мүмкін емес, денсаулығы нашарлағаннан "рухани күйге" келген және өмірдің қаталдығына шыдауға тым нәзік адам ретінде көрсетті; бүгінде кең таралған, ауруға шалдыққан, азап шеккен бейне. Бірінші толық өмірбаяны 1848 жылы Ричард Монктон Милнес тарапынан жарияланды. Одан кейін Китстің өмірбаянын жазғандар қатарында Сидни Колвин, Роберт Гиттингс, Уолтер Джексон Бейт, Айлин Уорд және Эндрю Мошн болды. Кедейлікпен күресіп, жас кезінде қайтыс болған батыр романтик ақынның идеалистік бейнесі авторитетті өмірбаянның кешігіп шығуы және дәл кескіннің болмауынан көбейтті. Китстің сақталған портреттерінің көпшілігі оның өлімінен кейін салынған, ал оны білгендер оның ерекше есімділігі мен күшін жеткізе алмады деп есептейді. 2009 жылы Джейн Кампионның сценарийі мен режиссерлігімен түсірілген «Жарқын жұлдыз» фильмі Китстің Фанни Браунмен арақатынасына назар аударады. 1997 жылы Эндрю Мошнның Китс туралы жазған өмірбаянынан шабыттанған Бен Уишо Китс рөлін, ал Эбби Корниш Фанни рөлін сомдады. Ақын лауреаты Саймон Армитаж Китстің өліміне 200 жыл толуына орай «Мен біреу ретінде айтамын» деген өлең жазды. Алғаш рет бұл өлең 2021 жылдың 20 ақпанында The Times газетінде жарияланды. 2007 жылы мүсінші Стюарт Уильямсонның жасаған Китстің орындықта отырған мүсіні Лондонның Гайс және Сент-Томас ауруханасында ақын лауреаты Эндрю Мошнның қатысуымен ашылды.
Негізгі жұмыстар
Сьюзан Вольфсон, редактор, Джон Китс (Лондон және Нью-Йорк: Лонгман, 2007)
Мириам Аллот, редактор, Толық өлеңдер жинағы (Лондон және Нью-Йорк: Лонгман, 1970)
Грант Ф. Скотт, редактор, Джон Китстің таңдамалы хаттары (Кембридж: Гарвард UP, 2002)
Джек Стиллинджер, редактор, Джон Китс: Гарвардтағы поэзия қолжазбалары, факсимильді басылым (Кембридж: Гарвард UP, 1990)
Джек Стиллинджер, редактор, Джон Китстің өлеңдері (Кембридж: Гарвард UP, 1978)
Хайдер Эдвард Роллинс, редактор, Джон Китстің хаттары 1814–1821, 2 томдық (Кембридж: Гарвард UP, 1958)
Х. Бекстон Форман, редактор, Джон Китстің толық поэзиялық шығармалары (Оксфорд: Оксфорд UP, 1907)
Хорас Э. Скаддер, редактор, Джон Китстің толық поэзиялық шығармалары мен хаттары (Бостон: Риверсайд Пресс, 1899)
Miriam Allott, ed., The Complete Poems (London and New York: Longman, 1970)
Grant F. Scott, ed., Selected Letters of John Keats (Cambridge: Harvard UP, 2002)
Jack Stillinger, ed., John Keats: Poetry Manuscripts at Harvard, a Facsimile Edition (Cambridge: Harvard UP, 1990)
Jack Stillinger, ed., The Poems of John Keats (Cambridge: Harvard UP, 1978)
Hyder Edward Rollins, ed., The Letters of John Keats 1814–1821, 2 vols. (Cambridge: Harvard UP, 1958)
H. Buxton Forman, ed., The Complete Poetical Works of John Keats (Oxford: Oxford UP, 1907)
Horace E. Scudder, ed., The Complete Poetical Works and Letters of John Keats (Boston: Riverside Press, 1899)