Курманжан Дәткә: Алайдың патшайымы

Кіріспе

Қырғызстан саясаткері (1811–1907) 2014 жылғы фильм. Құрманжан Датқа немесе Датқа Құрманжан Маматбайқызы (22 мамыр, 1811; Орок, Памир-Алай, Ош облысы, Коканд хандығы – 1 ақпан, 1907; Мады, Ферғана облысы, Ресей империясы), сондай-ақ "Алай патшайымы" немесе "Оңтүстік патшайымы" деп белгілі, Қырғызстандағы саяси қайраткер. Ол мәжбүрлі түрде осы аймақты Ресейге қосылуға келісім берген тайпа басшысы және "Патшайым" атымен танымал болған.

Тарих

Құрманжан Ош аймағындағы Мунгуш тайпасының бай отбасында дүниеге келген. 18 жасында ол үйлену тойына дейін көрмеген еркекке тұрмысқа шығуға тиіс еді. Онымен кездескенде, ол оны ұнатпай, дәстүрді бұзып, алдымен көршілес Қытайға қашып, кейіннен әкесі Мамбатбаймен бірге қалуға шешім қабылдады. 1832 жылы жергілікті феодал Әлімбек «Датка» атағын алып, Алайдағы барлық қырғыздарды басқарды. Көбейіп бара жатқан Коканд хандығының маңызды саясаткері болған Әлімбек 1862 жылы сарай төңкерісі барысында өлтірілді, ал оның жесірі Құрманжанды Бұхара мен Коканд хандары Алай билеушісі деп таныды және «Датка» атағын берді. 1876 жылы Алай аймағы Ресей империясына қосылды. Қарсылық көрсетудің пайдасыз екенін түсінген Құрманжан Датка өз халқын Ресейдің үстемдігін қабылдауға көндірді. Одан кейінгі үнемі болатын тәртіпсіздіктер мен жергілікті халықтың Ресей билігінен арылу үшін жасаған сирек әрекеттері кезінде қару саудасы мен контрабанда табысты бизнес болды, және Құрманжанның екі ұлы мен екі немересі контрабанда саудасы және кеден қызметкерлерін өлтірумен айыпталды. Сүйікті ұлы өлім жазасына кесілгенде, ол кейбір ізбасарларының құтқаруды жүзеге асыру туралы өтініштерін қабылдамады, өзінің жеке үміттері мен амбициялары өз халқының азап шегуіне себеп бола алмайды деп айтты; тіпті ұлының қоғамдық өлім жазасына тартылуына қатысты. Басқалары Сібірге айдалып, ол қоғамдық өмірден шықты. Құрманжан Датка оқшауланғаннан кейін көп ұзамай, ол император Николай II-ге хабарланды, және ол оған ерекше патшалық сыйлық беруге шешім қабылдады – империяның мемлекеттік эмблемасы бейнеленген алтын әйелдер сағатын, тізбегі мен брошкасы бар, алмаз және раушан гүлдермен әшекейленген. Ош округінің басшысы көптеген атты күзетшілермен бірге Мады ауылына келді, және «Оңтүстік патшайымына» императордың сыйлығын салтанатты түрде тапсырды. 1906 жылы оны сол кезде орыс армиясының полковнигі болған барон Карл Густав Эмиль Маннергейм (кейін Финляндия президенті) кісі барып кездесті. Маннергейм оның суретін түсірді. Алты айдан кейін қайтыс болды.

Kurmanjan was born into a rich family of the Mungush clan in the Osh region. At the age of 18 she was supposed to be married to a man whom she did not see until her wedding day. When she met him, she did not like him and broke with tradition — first fleeing into neighboring China and later deciding to stay with her father, Mambatbai. In 1832, the local feudal lord, Alimbek, who had taken the title "Datka" and ruled all the Kyrgyz of the Alai, was attracted by the young, vivacious woman and married her. An instrumental politician in the increasingly decrepit Kokand khanate, Alimbek was murdered in the course of a palace coup in 1862 and his widow Kurmanjan was recognized by the khans of Bukhara and Kokand as ruler of the Alai and given the title of "Datka". In 1876 the Alai region was annexed by the Russian Empire. Recognizing the futility of resistance, Kurmanjan Datka persuaded her people to accept Russian overlordship. During the subsequent continuing unrest and sporadic attempts by the local population to shake off Russian supremacy, gun running and smuggling were profitable businesses and two of Kurmanjan's sons and two of her grandsons were charged with contraband trade and murdering customs officials. When her favourite son was sentenced to death, she refused the urging of some of her followers to effect a rescue, saying that she would not let her private hopes and ambitions be the cause of suffering for her people; she actually attended her son's public execution. The others were then exiled to Siberia and she essentially retired from public life. Soon after Kurmanjan datka became a hermit, she was reported to the emperor Nicholas II, and he decided to give her a special royal gift a gold ladies' watch with the image of the state emblem of the empire with a chain and brooch, decorated with diamonds and roses. Accompanied by numerous mounted guards, the Osh district chief arrived in the village of Mady, solemnly presenting the "Queen of the South" with a gift from the emperor. In 1906, she was visited by Baron Carl Gustaf Emil Mannerheim (later President of Finland) who was a colonel in the Russian army at the time. Mannerheim took her photograph. She died six months later.

Танымал мәдениетте

2014 жылы оның өміріне арналған "Тау анасы" (алғашқы аталымы – "Құрманжан Датқа") фильмі шықты.