Кіріспе
Кәсіби ірі аң аулаушылар үшін қолданылатын термин. "Ақ аңшы" – Африкада, әсіресе 20-шы ғасырдың бірінші жартысында кәсіби қызмет еткен, еуропалық тегінен шыққан, әлемнің түкпір-түкпірінен келген ірі аң аулаушыларға қатысты әдеби термин. Бұл қызмет Африканың ірі аң аулауға рұқсат беретін онға жуық елінде әлі де жалғасуда. "Ақ аңшылар" клиенттерге сафари ұйымдастырып, өткізу арқылы немесе піл сүйегін сатудан табыс табады. "Ұлы ақ аңшы" термині осы мамандықтың нәсілдік және отаршылдық ерекшеліктерін, сондай-ақ оның тартымды жақтарын көрсетеді. Автордың мақсатына қарай, бұл термин тура мағынада, пародия ретінде немесе сын түрінде қолданылуы мүмкін.
White hunter is a literary term used for professional big game hunters of European descent, from all over the world, who plied their trade in Africa, especially during the first half of the 20th century. The activity continues in the dozen African countries which still permit big game hunting. White hunters derived their income from organizing and leading safaris for paying clients, or from the sale of ivory. The term "great white hunter" emphasizes the racial and colonial aspects of the profession, as well as its colorful aspects. Depending on the author and intention, the term can be used straightforwardly, in parody, or as a criticism.
Африкадағы аң аулау
Батыс елдерінен келген ақ адамдар 19-шы ғасырда Африкадағы ірі аңдарды аңдаған, әсіресе континенттің оңтүстік бөлігінде. Бірақ "ақ аңшы" термині көбінесе Шығыс Африкамен байланыстырылады. 20-шы ғасырдың басында "Африка үшін күресте" еуропалық отаршылдық державалар континенттің шығыс жартысындағы аумақтарды басып алды – қазіргі Кения, Руанда, Уганда және Танзания мемлекеттері. Шығыс Африкада ірі аң аулаудың кеңіне тарауына көптеген себептер болды, бірақ ең бастысы екеуі: біріншісі, аристократиялық құқықтар мен спорттық қабілетті біріктіретін романтикалық еуропалық аң аулау көзқарасы, екіншісі – отарлаушы державалардың жаңа ауыл шаруашылығы экономикасын құруға деген ниеті, себебі бақылаусыз жануарлар саны оларға үлкен қауіп төндірді. Бұл тіркестің шығу тегі нақтыланбаса да, "ақ аңшы" атағын алған алғашқы еуропалық Алан Блэк саналады. 1890 жылдары Блэкті лорд Деламер жұмысқа алған. Деламер Алан Блэкті және туған жері сомалилік аңшыны Сомалилендте сафарилер ұйымдастыруға тартқан. Әңгімеге сүйенсек, жаңсақтықтың алдын алу үшін сомалилік аңшыны "қара аңшы" деп, ал Блэкті "ақ аңшы" деп атаған.
Аң аулау сафариінің басталуы
XX ғасырдың басында Шығыс Африкадағы аң аулау сафарилері, әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-тағы еңбекке қабілетті топтардың өкілдері арасында үлкен сұранысқа ие болды. 1901 жылы Уганда темір жолының құрылысы аяқталғаннан кейін Британдық Шығыс Африканың (содан кейін Шығыс Африка протектораты деп аталды, қазір Кения) ішкі таулы аймақтарына жол ашылды. Бұл аймақта пілдер, арыстандар, мыс бұқалары, қарақұйрықтар сияқты көптеген жануарлар кездесетін. Ақ аңшылар осы сафариге қатысушыларға бағыт көрсетуші, оқытушы және қорғаушы ретінде қызмет ететін. Әдетте, аңшыны жабдықтармен айналысатын компаниялар (олардың алғашқысы және ең танымалдары – Найробидегі Ньюленд, Тарлтон және компаниясы) жалдайтын. Бұл компаниялар жергілікті шараларды ұйымдастырып, қажетті жабдықтарды жинап, дайындап, сафари үшін қажетті африкалық жұмысшыларды жұмысқа тартатын. Сафариді жүзеге асыру үшін жүк тасушылар, шатырларды күтіп-бағушылар, қарулы күзетшілер (аскарилер), ат жаттықтырушылар, қару-жарақ тасушылар жұмыс істеді, олардың барлығы "басшының" бақылауында болды. Автокөліктер кеңінен қолданылғанға дейін сафарилер көбінесе жаяу және атпен жүргізілетін, онда 50-ден бірнеше жүздей африкалық жұмысшылар жұмыс істеуі мүмкін еді. Британдық отарлық үкіметі де ірі аң аулауды табыс көзіне айналдырып, туристер мен аңшылардан аң аулауға рұқсат алу үшін лицензиялық төлемдерді қабылдады. 1909 жылы Шығыс Африка протекторатында 50 фунт стерлингтік аң аулау лицензиясы (1909 жылғы 50 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) иесіне екі бизон, екі бегемот, бір еллан, 22 зебра, алты орикс, төрт су құсы, бір үлкен куду, төрт кішкентай куду, 10 топи, 26 хартебист, 229 басқа антилопа, 84 колобус маймылы және шексіз арыстан мен барыс аулауға рұқсат берді (арыстан мен барыстар малдарды өлтіргендіктен зиянкестер саналды).
Белгілі мысалдар
Ақ аңшылар – әдемі, романтикалық тұлғалар, көбінесе жемісті ағылшын отбасыларынан шыққан, қауіп-қатер мен оқиғаларға толы өмірді қабылдаған адамдар еді. Шығыс Африкадағы алғашқы танымал ақ аңшылар – Алан Блэк, Билл Джадд, Фредерик Селус (Селус скауттарының атын алып, өмірдегі шынайы оқиғалары сэр Х. Райдер Хаггардты Аллан Кватерменді ойлап табуға шабыттандырды) және Р. Дж. Каннингхэм (кейде Кунингхэм деп те жазылады), олардың барлығы 19 ғасырдың соңында өздерінің ерліктерін бастады. 1909 жылы Каннингхэм ең кең таралған африкалық сафариді, Теодор Рузвельттің Британдық Шығыс Африкаға жасаған саяқатын басқаруға таңдалды. Рузвельттің даңқы мен танымалдылығы, сондай-ақ жарнама жасау қабілеті, үлкен қаржылық мүмкіндігі барлар арасында сафариге деген құштарлықты тудырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, неміс Шығыс Африкасының көп бөлігі Ұлыбританияға өткен кезде, Африкаға құштар клиенттер көптеп келді, бұл бірнеше онжылдық аңшылардың білігіне сұраныс жасады. Каннингхэмнің ізбасарларының арасында белгілі ақ аңшылар – В. Д. М. Белл, кейін "Караможа" Белл деп аталды; Брёр фон Бликсен Файнеке, 1914-1926 жылдар аралығында "Африкадан тыс" авторы Карен Бликсенге үйленген; Денис Финч Хаттон, кейін оның жақыны; Фредерик Рассел Бернхам, Лорд Робертстің Екінші Буер соғысындағы скауттар бастығы және "Англияның американдық скауты" деп танылды; Джон А. Хантер; және Филип Персиваль мен Фрэнк М. "Банни" Аллен, олардың Эрнест Хемингуэймен жасаған сафарилері авторға "Африканың жасыл төбелері", "Алғашқы жарықта шындық", "Франсис Макомбердің қысқа бақытты өмірі" және "Килиманджароның қарлары" шығармаларын жазуға ықпал етті.
Әдебиет пен кинодағы бейнелер
Ақ аңшылардың ерліктері алдымен романдарда, кейін фильмдерде бейнеленді. Олар, әсіресе "Жоғалған әлем/Жоғалған тайпа" жанрындағы шытырман оқиғалы романдарда романтизацияланды. Мүмкін, алғашқы ойдан туындаған викториялық оқиғалық батыр – Алан Кватермен, ол Х. Райдер Хаггардтың "Соломон патшаның кеніштері" (1885 ж.) романынан бастап кітаптарында пайда болған ақ аңшы. 1924 жылы Ричард Коннелл өзінің "Ең қауіпті ойын" атты әңгімесін жариялады, онда африкада аң аулаудан жалыққан орыс аристократы американдық үлкен аң аулаушыны аңға алады; бұл әңгіме әлі де кеңінен оқылады. Алекс Реймонд 1934 жылы "Джунгли Джим" комикс-жолағын жасады, ол кейін комикс кітабына, сериалға, фильмдерге және телешоуға ұласты. Джеффри Хаусхолдтың "Жабайы адам" (1939) романында Адольф Гитлерді қуатын ақ аңшы бейнеленген; ол екі рет түсірілді, алдымен "Адамды аулау" (1941) және кейінірек, бір буын өткен соң, бастапқы атауымен (1976). Капитан С. Г. Биггар (Кутберт Герваз 'Бвана' Брабазон Биггар), П. Г. Вудхаустың "Жиіс үшін шақыру" (1953) комедиялық романындағы екінші дәрежелі кейіпкер, ақ аңшының тағы бір мысалы. Таңқаларлық емес, нақты ақ аңшылар көбінесе өздерінің ойдан туындаған әріптестерінің ерліктерін түсіруге қатысты: Банни Аллен көптеген кинокомпанияларды сафариге алып барды, осылайша "Соломон патшаның кеніштері", "Могомбо" (1953) және "Түндегі айды таңқаю" (1958) фильмдерін түсіруге мүмкіндік берді. Хаки киімдері мен шлемдері бар сафаридағы ақ аңшы бірден танылатын стереотиптік кейіпкерге айналды. Эбботт пен Костелло "Африка айқайлайды" (1949) фильмінде осы типті пародизациялады, ол 1930 жылғы "Африка сөйлейді!" деректі фильмінің пародисі болды. Боб Хоуп "Zanzibar жолы" (1941) және "Мені Бвана деп атаңыз" (1963) фильмдерінде сафари жанрын пародизациялады. Хемингуэйдің "Франсис Маккомбердің қысқа бақытты өмірі" (1936) атты сафари туралы әңгімесі сафаридегі батылдық, қорқақтық, нәсілшілдік және билік туралы мәселелерді терең зерттейді. Бұл әңгіме "Маккомбер ісі" (1947) атты фильмге айналды, бірақ АҚШ-та "Ұлы ақ аңшы" деген атпен қайта шығарылды. Басты кейіпкер – сафаридегі қауіп-қатерге бетке басқанда өзінің батылдығын табуға тырысатын американдық турист. Әңгімеде Хемингуэй сафариге жетекшілік ететін кәсіби аңшы, Уилсон есімді кейіпкерді "ақ аңшы" деп атайды. (Уилсон Хемингуэйдің жеке бағдарламашылары Филип Персиваль мен Брор фон Бликсен Финекеге негізделген деп есептеледі). Фильмнің атауына "ұлы" сөзін қосу оның халық арасында ирониялық қолданылуына көмектескен болуы мүмкін. Клинт Иствудтың "Ақ аңшы, қара жүрек" (1990) фильмі осы типтің айқын мысалдарын көрсетеді, Джон Уилсонды бұтаға алып баратын кәсіби аңшылар мен режиссердің осындай аңшы болуға құштарлығында. "Конго" (1995) фильмінде Эрни Хадсон өзін күтпеген жерден қара "ақ аңшы" ретінде таныстырады, ол джунгли экспедициясын басқаруға жалданыпты.
Шығу тегі
"Ұлы ақ аңшы" деген тіркес осы сафари оқиғаларының кең таралған бейнелеулерінен пайда болған болуы мүмкін. Питер Капстик, ақ нәсілді аңшы және осы тақырыптағы кітаптардың авторы, "ұлы" сөзі американдық халық мәдениетімен қосылған болуы мүмкін деп санайды. Бұл термин аңшылардың өзі қолданған не қабылдаған жоқ. Оның мағынасы, отаршылдық дәуірінен қалған көптеген атаулар сияқты, қазір пародиямен немесе қынжырмен түстелген: ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін империялары тарап кеткенге дейін Батыс отаршылдық державаларының әлемнің кем дамыған бөліктеріне деген қабаландығын көрсетеді.