Кіріспе

Ринкон орталығындағы Антон Рефрегиердің қабырға суреттері сериясы. Калифорния штатының Сан-Франциско қаласының тарихы және оның теңіз саудасының орталығы ретінде дамуы үлкен табиғи портың кіреберісіндегі орналасуымен қалыптасты. Сан-Франциско – қала және округ атауы; екеуінің де шекарасы бірдей. Алғашқыда еуропалық американдықтар сирек қоныстанған, бірақ 1849 жылғы алтын асығудың негізі болғаннан кейін, қала Америка батысындағы ең ірі және маңызды халық, сауда, теңіз және қаржы орталығына айналды. 1906 жылы Сан-Франциско үлкен жер сілкінісі мен өрттен зардап шекті, бірақ жылдам қайта жаңартылды. Сан-Францискодағы Федералдық резерв бөлімшесі 1914 жылы ашылды, және қала 20 ғасырдың бірінші жартысында маңызды бизнес орталығы ретінде дамуын жалғастырды. 1960 жылдардың соңынан бастап Сан-Франциско хиппи қозғалысымен ең танымал қалаға айналды. Соңғы онжылдықтарда Сан-Франциско қаржы және технологияның маңызды орталығына айналды. Силикон алқабына жақындығы және тұрғын үйдің шектеулі болуы салдарынан жоғары сұраныс, қаланың Америкадағы ең қымбат тұратын жерлердің біріне айналуына әкелді. Сан-Франциско қазіргі уақытта Дүниежүзілік қаржы орталықтары индексінде 16-шы орында тұр.

Ерте тарих

Қазіргі Сан-Франциско қаласында адам қоныстанғандығының ең ерте дәлелдері б.з.д. 3000 жылға дейін жетеді. Осы аймаққа қоныс аударған жергілікті американдықтар шығанақты аң аулау мен жинау үшін пайдалы ресурс деп тапты, нәтижесінде көптеген кішкентай ауылдар құрылды. Бұл ертедегі американдықтар қазір Олон деп белгілі, ал олардың тілі Мивок тілдер тобына жатады. Олардың сауда жолдары Төменгі Калифорния, Мохаве шөлі және Йосемити сияқты алыс жерлерге дейін созылған. Сан-Францискоға жеткен еуропалықтардың алғашқылары 1769 жылы Мексикадан Дон Гаспар де Портола мен Фра Жоан Креспи басқаруымен келген испандық саяхатшылар тобы болды. Испандықтар бұл жердің үлкен табиғи портымен стратегиялық маңызы зор екенін мойындады. 1774 жылы Хуан Баутиста де Анза басқарған келесі экспедиция әскери және діни орталықтар үшін жерлерді таңдады. Сан-Франциско Президиосы әскери мақсаттар үшін, ал Сан-Франциско де Асиси миссиясы осы аймақта тұратын шамамен 10 000 Олон халқының мәдени және діни жағынан өзгеруіне бастама берді. Миссия біздің Қайғылы Анамыздың құрметіне аталған өзенге жақын болғандықтан, Мишн Долорес деп аталды. Алғашқы тірек нүктесі жарым аралының солтүстік-шығыс бөлігіндегі кішкентай шығанақта құрылды (кейін толтырылды: қазір Төменгі Маркет көшесі), ал оның жанындағы шағын елді мекен сол жерде көптеп өсетін дәл сол атаумен Ерба Буэна деп аталды. Испан қонысының бастапқы алаңы Портсмут алаңы ретінде сақталды. Бүгінгі қала өз атын миссиядан алды, ал Ерба Буэна қазір Оңтүстік Маркет деп аталатын Сан-Франциско ауданының атына айналды. Москоне орталығы мен Ерба Буэна бақтары Ерба Буэна ауданында орналасқан. Сонымен қатар, Ерба Буэна атауы Сан-Франциско шығанағының ортасындағы, Қазына аралының жанындағы бұрынғы Ешкі аралына да берілді. Сан-Франциско 1848 жылы Гваделупе-Идальго шартына қол қойылғаннан кейін АҚШ құрамына кірді.

Колонияға дейінгі тарих

Сан-Франциско шығанағына еуропалықтар келгенге дейін кем дегенде 8000 жыл бұрын осы жерде американдықтар қоныстанған. Бір антропологтың сөзінше, Сан-Францисконың жергілікті атауы – Ахвасте, ол «шығанақтың жанындағы жер» деген мағынаны білдіреді. Лингвистикалық және палеонтологиялық деректер, қазір Сан-Франциско деп аталатын аймақтың ең алғашқы тұрғындары, 18-шы ғасырдың соңында испандықтар кездескен Олон халқының бабалары болған-жоқпын нақты айта алмайды. Сан-Францисконың жергілікті тұрғындарына жататын Олон мәдени бірлігі, американдықтар кейіннен белгілеген қала және округ шекараларын мойындамады, ал олар Алтын қақпадан оңтүстікке қарай Сан-Хосеге дейін қоныстанған тайпалардың біртұтас тобының бір бөлігі болды.

Еуропалықтардың келуі және ерте қоныстану

1769 жылғы 2 қарашада Портола басқарған испандық саяхатшылар тобы Сан-Франциско шығанағын еуропалықтардың алғашқы рет көргенімен танысты. Портола бұл аймақты Жаңа Испанияның вице-корольдігінің құрамында Испания үшін жариялады. Жеті жылдан кейін, Фра. Хуниперо Серра құрған Сан-Франциско-де-Асис (Миссия Долорес) испан миссиясы құрылды және Сан-Франциско президиосы деп аталған әскери бекініс салынды. 1786 жылы француз саяхатшысы, Ла Перуз графы Сан-Францискоға сапар шегіп, оның толыққанды сипаттамасын қалдырды. Батыс еуропалықтармен қатар, орыс тері саудагерлері де бұл аймаққа келіп тұрды. 1770 жылдан 1841 жылға дейін орыс саудагерлері Аляскадан Калифорнияның Сонома округіндегі Форт-Россқа дейінгі аумақты жайлады. Сан-Францискодағы Russian Hill ауданының аты осы жерде табылған орыс тері саудагерлері мен теңізшілердің қалдықтарымен байланысты. 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін, аймақ Мексиканың бір бөлігіне айналды. 1835 жылы ағылшын Уильям Ричардсон Миссия Долорестің жанында, қазіргі Портсмут алаңының орнында, алғашқы маңызды шаруашылықты салған. Ол Алькальде Франсиско де Харомен бірге кеңейтілген елді мекен үшін жоспар жасады. Бұл елді мекен, миссионерлер тапқан және көптеп өсетін Ерба Буэна шөбінің құрметіне аталды, және американдық қоныс көшпенділерін тарта бастады. 1838 жылы Ричардсон Марин округінде үлкен жер учаскесін сұрап, алды, ал 1841 жылы ол Ранчо Сауселитода тұру үшін сол жерге көшті. Солтүстіктегі Ричардсон шығанағы оның есімін сақтайды. 1841 жылы Британ империясы Мексикадан шығанақты сатып алу туралы ойды қысқа ғана уақытқа қарастырды, оны "Британияға Тынық мұхитындағы ең жақсы порттың барлық артықшылықтарын бейбіт уақыттағы сауда үшін және соғыста теңіз үстемдігін қамтамасыз ету үшін" қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Бірақ бұл жоспар іске аспады, және Сан-Франциско британдық теңіз күшінің емес, АҚШ-тың иелігіне өтті. 1846 жылғы 31 шілдеде Сам Браннан басқарған "Бруклин" кемесімен Шығыс жағалаудан келген 240-қа жуық мормон пионерлері Ерба Буэна халқын екі есеге арттырды. Браннан, сонымен қатар соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің мүшесі, 1849 жылғы Калифорния алтын асыруы туралы алғашқы хабарлаушы және одан пайда тапқан алғашқы миллионер ретінде танымал болды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Джон Д. Слоат 1846 жылғы 7 шілдеде Мексика-Америка соғысы кезінде Калифорнияны АҚШ үшін жариялады. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Берриен Монтгомери және Портсмуттан келген АҚШ Теңіз корпусының екінші лейтенанты Генри Буллс Уотсон екі күннен кейін қала алаңында АҚШ туын көтеріп, Ерба Буэнаны иеленді. Осы алаң қазір Портсмут алаңы деп аталады, кеме құрметіне. Генри Буллс Уотсон сондағы гарнизонға қолбасшы болып тағайындалды. 1846 жылдың тамызында лейтенант Вашингтон А. Бартлетт Ерба Буэнаның ақсақалы болып тағайындалды. 1847 жылғы 30 қаңтарда лейтенант Бартлетттің Ерба Буэна атауын Сан-Францискоға өзгерту туралы жарлығы күшіне енді. Қала және Калифорнияның қалған бөлігі 1848 жылы Мексика-Америка соғысын аяқтаған Гвадалупе Идальго шарты бойынша ресми түрде американдыққа айналды. Калифорния 1850 жылғы 9 қыркүйекте АҚШ-қа штат ретінде қабылданды. Калифорния штаты Сан-Франциско және Сан-Франциско округін құрды. Осы кезде округ пен қала бір-бірімен толық сәйкес келмеді, округ қазіргі Сан-Матео округінің солтүстік бөлігін қамтыды. Су мен отын жетіспейтін желді түбекке орналасқан Сан-Франциско 19 ғасырдың қонысы үшін қажетті негізгі жағдайлардың көп бөлігінен айырылды. Бұл табиғи кемшіліктер қала тұрғындарын су, отын және азық-түлік әкелуге мәжбүр етті. Қаланың көптеген экологиялық өзгерістерінің алғашқысы - жылжымайтын мүлік үшін лайлы жерлерге тәуелділік болды. Қазіргі орталықтың көп бөлігі 1847 жылы әскери губернатор Стивен Уоттс Керни қалаға берген бұрынғы Ерба Буэна шығанағының үстінде салынған.

1848 жылғы алтынға шабу

1848 жылы Калифорнияда алтын іздеуге байланысты қызу белсенділік басталғанда, халық саны күрт өсті, соның ішінде көптеген иммигранттар келді. 1848 жылдың қаңтарынан 1849 жылдың желтоқсанына дейін Сан-Франциско халқы 1000-нан 25000-ға дейін өсті. Жылдам өсім 1850-ші жылдарға дейін жалғасты, ал 1859 жылы Комсток Лод күміс кенінің табылуы оған ықпал етті. Бұл қарқынды өсім қала құрылысын қиындатты, қаланың ерекшелігі болып табылатын тар көшелерді қалдырды. Халықтың өсуіне алтын кендерінде және кейін Трансконтиненталды теміржолда жұмыс істеу үшін келген қытай жұмысшылары да үлкен үлес қосты. Қаланың Қытай ауданы елдегі ең ірілердің біріне айналды және бүгінгі күнге дейін солай болып қалып отыр; қазіргі уақытта осы тарихи мұраның нәтижесінде қала халқының шамамен бес бөлігін қытайлар құрайды, бұл Қытайдан тыс ең ірі шоғырланудың бірі. Халықтың өсуіне байланысты көптеген жаңа кәсіпорындар ашылды, олардың ішінде Levi Strauss & Co. киім компаниясы, Ghirardelli шоколады және Wells Fargo банкі ерекше аталады. Көптеген танымал теміржол, банк және тау-кен кәсіпкерлері немесе «қарақшы барондары» – Чарльз Крокер, Марк Хопкинс, Коллис П. Хантингтон және Лиланд Стэнфорд қаланың Ноб Хилл ауданында қоныстанды. Олардың сарайларының орнында қазір Сан-Францискодағы әйгілі және қымбат қонақ үйлер орналасқан (Марк Хопкинс қонақ үйі және Хантингтон қонақ үйі). Көптеген тау-кен қалаларындағыдай, Сан-Францисконың алғашқы жылдарындағы әлеуметтік ахуал да тұрақсыз болды. 1851 және 1856 жылдары қылмыстың өсуіне және үкіметтік жемқорлыққа қарсы күрес комитеттері құрылды. Бұл халықтық милиция қозғалысы 12 адамды тұтқындады, сотқа берді және өлім жазасын орындады, жүздеген ирландтарды және үкіметтік милиция мүшелерін тұтқындады, сондай-ақ бірнеше сайланған лауазымды тұлғаларды отставкаға кетуге мәжбүр етті. Қала «тазаланғаннан» кейін Қадағалау комитеті екі рет те биліктен бас тартты. Кейін бұзылған топтар қытай иммигранттарына шабуыл жасады, нәсілдік тәртіпсіздіктерге себеп болды. Бұл тәртіпсіздіктер 1882 жылы Қытайды шеттету туралы заңның қабылдануына әкелді, мақсаты – АҚШ-қа қытайлықтардың көшіп келуін шектеу. Бұл заң 1943 жылы Магнусон актісімен ғана жойылды. Сан-Франциско Сан-Франциско округінің орталығы болды, ол Калифорния штатының 1850 жылы құрылған 18 бастапқы округінің бірі. 1856 жылға дейін қала шекарасы батысқа қарай Дивисадеро және Кастро көшелеріне, оңтүстікке қарай 20-шы көшеге дейін созылды. 1855 және 1856 жылдар аралығындағы заңсыздық пен жанжалдың күшеюіне жауап ретінде Калифорния үкіметі округті бөлу туралы шешім қабылдады. Содан кейін Сан-Бруно тауының солтүстігіндегі Сан-Франциско түбегінің ұшы арқылы тура сызық салынды. Сызықтан оңтүстікке қарай жатқан аумақ Сан-Матео округіне, ал солтүстікке қарай жатқан аумақ жаңадан біріктірілген Сан-Франциско қаласы мен округіне айналды, бұл Калифорниядағы жалғыз біріктірілген қала округі болып табылады. 1855 жылдың күзінде Қиыр Шығыстағы холера індетінен қашқан адамдарды тасымалдайтын кеме (әкімдер бұл S. S. Сам аға немесе S. S. Каролина екендігіне келіспейді, бірақ бастапқы құжаттар Каролинаның 1850 жылғы індетке қатысқанын және Сам ағаның 1855 жылғы індетке қатысқанын көрсетеді) Сан-Францискоға келді. Қаланың алтын іздеуге байланысты халық санының тез өсуі инфрақұрылымның, соның ішінде санитарлық жағдайдың дамуын артта қалдырды, нәтижесінде холера індеті тез тарады. Бұрын мұқтаж науқастарға көмек көрсету жауапкершілігі штатқа тиесілі болған, бірақ Сан-Францискодағы холера індетіне тап болған кезде штат заң шығарушы органы бұл жауапкершілікті округтерге жүктеді, бұл Калифорниядағы кедейлерге арналған округтік ауруханалар жүйесінің қалыптасуына негіз болды. Мерсидің әпкелері 1855 жылғы холера індетін басқарудағы тиімділігіне байланысты Сан-Францисконың алғашқы округтік ауруханасын, Мемлекеттік теңіз және округтік ауруханасын басқаруға келісімшарт жасады. 1857 жылы орден Стоктон көшесінде Роки тауларының батысындағы алғашқы католик ауруханасы – Сент-Мэри ауруханасын ашты. 1905 жылы Мерси әпкелері Фултон және Станян көшелеріндегі жерді сатып алды, қазіргі Сент-Мэри медициналық орталығының орны, Сан-Францискодағы ең көне үздіксіз жұмыс істейтін аурухана. Алтынға құштарлықтың, өзін-өзі қорғайтындардың және Сан-Францискодағы заңдылық пен тәртіптің біртіндеп орнатылуына қарамастан, сол кездегі қызыл жарық ауданы құмар ойындар, жезөкшелік және ең танымал Шанхайлау орталығы болды. Қазіргі уақытта бұл аудан Қытай ауданы, Норт Бич, Джексон Сквер және қаржылық ауданмен шектеседі.

Батыс Парижі

1860-1880 жылдары Сан-Франциско ірі қалаға айнала бастады, барлық бағытта кеңейіп, Батыс қосымшасы, Хайт-Эшбери, Эврика аңғары, Миссия ауданы сияқты жаңа аудандар құрылды, ал 1887 жылы Голден Гейт саябағы аяқталды. 1864 жылы Оңтүстік Каролинадан Сан-Францискоға көшіп, үлкен табыс пен байлыққа ие болған хирург Хью Х. Толанд Толанд медициналық колледжін құрды, ол кейіннен Калифорния университетінің құрамына кірген үш оқу орнының біріне айналды. Бастапқыда, бұл колледждер Сан-Францисконың әртүрлі жерлерінде орналасқан, бірақ 19 ғасырдың соңына қарай оларды біріктіруге қызығушылық артты. Бұл үшін Сан-Франциско қаласының мэрі Адольф Сутро Парнас тауының (қазір Сутро тауы деп аталады) басындағы Парнас биіктігіндегі 13 акр жерді сыйға берді. Жаңа орын, Голден Гейт саябағына көрініс беретін, 1898 жылдың күзінде ашылды, соның ішінде жаңа колледждердің ғимараттары салынды. Осы кезеңде қаланың әйгілі кабельдік трамвайлары салынды, бұл Эндрю Смит Халлидидің қаланың тік көлбеулерін басып өту және жаңа тұрғын үйлермен байланыстыру үшін ойлап тапқан бірегей өнертабысы болды. Сан-Франциско осы уақытта мәдени жағынан дамыды, атақты жазушылар Марк Твен, Брет Харт, Амброз Бирс, Рудьярд Киплинг, Роберт Луис Стивенсон және Оскар Уайльд қалада болды, ал Император Нортон сияқты жергілікті тұлғалар пайда болды. Сан-Франциско қор және облигациялар биржасы 1882 жылы құрылды. 1890 жылдары Сан-Франциско, АҚШ-тың көптеген қалалары сияқты, «машиналық» саясат пен жемқорлықтан зардап шегіп, саяси реформаларға мұқтаж болды. Адольф Сутро 1894 жылы Халық партиясының қолдауымен мэрлікке кандидат болды және үгіт жүргізбей жеңіске жетті. Алайда, Сутро моншасынан басқа, мэр Сутро қаланы жақсарту бойынша көп жұмыс істемеді. 1896 жылы сайланған келесі мэр Джеймс Д. Фелан облигациялар арқылы қаражат жинауға мүмкіндік беретін жаңа қалалық хартаны қабылдап, табысқа жетті. Ол жаңа кәріз жүйесі, 17 жаңа мектеп, екі саябақ, аурухана және негізгі кітапхана салу үшін облигациялар шығарды. 1901 жылы қызметтен кеткеннен кейін Фелан Сан-Францисконы Батыс Паризіне айналдыруға қызығушылық танытты. 1900 жылы кемемен келген егеуқұйрық тышқандар бубондық обаны әкелді, бұл 1900-1904 жылдардағы Сан-Франциско обасына себеп болды – континенттік АҚШ-тағы алғашқы оба эпидемиясы. Зираттардың оба таратуға ықпал ететініне сеніп, сондай-ақ пайдалы жерге ие болу мүмкіндігімен қозғалған қала басшылары қала шегіндегі барлық жерлеулерді тыйым салды. Зираттар қала шекарасының оңтүстігіндегі дамылмаған аймаққа көшірілді, қазір Калифорния штатының Кольма қаласы. Қала басшылары дұрыс шешімді табу үшін дауласқан кезде Чайнатаунның 15 кварталы карантинге алынды, бірақ 1905 жылға қарай індет толығымен жойылды. Алайда, қаладағы зираттар мен жер тапшылығы мәселесі шешілмеді. 1912 жылы (тартыстар 1942 жылға дейін жалғасты) қаладағы барлық қалған зираттар Кольмаға көшірілді, онда өлгендердің саны тірілерден 1000-нан астам есе көп. Сан-Францисконың жер үсті колумбарийі, сондай-ақ Миссия Долорестегі тарихи зират, Бірінші унитариан шіркеуіндегі Томас Старр Кингтің қабірі және Сан-Францисконың Президиосындағы Сан-Франциско ұлттық зираты сақталып қалды.

Сыбайлас жемқорлық және пара алу туралы сот процестері

Музыканттар одағының президенті, қала әкімі Юджин Шмицті саяси көшбасшы Әбе Руеф 1901 жылы Одақтық Еңбек партиясының алдынан шығарушысы ретінде қала әкімі лауазымына ұсынды. Олар Руефпен 18 жылдан бері дос еді. Руеф Шмицтің сайлау науқанына 16 000 доллар (қазіргі күні шамамен) қаржы жұмсады. Руеф Одақтық Еңбек партиясының бағдарламасын жазды және Сан-Францискодағы 5000-нан астам салон иесі мен тағы 2000 барменді қамтитын, сахна артындағы күшті қолдаушылар желісін құрды, олардың барлығы өз салондарында саяси пікір алмасуға әсер етті. Бірақ ол Калифорния және Керни көшелеріндегі кеңселерден жұмыс істейтін Руефпен сөйлесуге мәжбүр болды. Ол әкімнің көптеген ресми құжаттарын жазды және әкім Шмицпен, қалалық комиссарлармен, шенеуніктермен, жақсылық іздеушілермен немесе жұмыс іздеушілермен және басқалармен үздіксіз кездесулер өткізді. Ресми түрде әкім кеңсесінің ақысыз адвокаты болған ол, әкім креслосының артындағы нақты күш еді. Гастингс колледжінің деканы, доктор Эдвард Р. Тейлор, уақытша әкім қызметін атқаруға келісті және отставкаға кеткендердің орнына жаңа комиссарларды тағайындау құқығы берілді.

1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт

1906 жылғы 18 сәуірде қатты жер сілкінісі болды. Бұл жер сілкінісі Сан-Андреас жарылысының 270 мильден астам бөлігінде, Сан-Хуан-Баутистадан бастап Сан-Франциско жағалауында орналасқан Еврикаға дейін жарылып кеткенінен туындады. АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) бағалауынша, жер сілкінісінің Рихтер шкаласы бойынша күші 7,8 баллды құрады. Сан-Францискодағы су құбырлары жарылып, одан кейін болған өрт бірнеше күн бойы бақылаудан шығып, қаланың шамамен 80%-ын, оның ішінде қаланың орталық бөлігінің көп бөлігін қиратты. Көптеген тұрғындар үш жағынан сумен және жақындап келе жатқан өртпен арасында қамалып қалды, ал шығанақтың арғы жағына жасалған жаппай эвакуация мыңдаған адамды құтқарды. Қашқындар лагерлері Голден-Гейт паркінде, Оушен-Бичте және қаланың басқа да дамытылмаған аймақтарында құрылды. Сол кездегі ресми өлім саны 478 адамды көрсетті, бірақ 2005 жылы ресми түрде 3000-нан астам адамға түзетілді. Өлім санының бастапқыда төмен көрсетілуіне азаматтық, штаттық және федералдық шенеуніктер себеп болды, олар нақты сандарды жариялау қаланың және ұлттың көтеріңкі рухына, сондай-ақ қайта құру және дамыту жұмыстарына зиян келтіретінін ойлады. Бұл оқиғадан болған өлім саны Калифорния тарихындағы табиғи апаттан туындаған ең көп өлім саны болып табылады.

Қайта құру

Жер сілкінісінен кейін бірден қаланы жылдам қайта жаңарту үшін жаңа жоспарлар жасалып, құрылыс жобалары қолға алынды. Өрттен бұрын ұсынылған ең әйгілі және амбициялық жоспарлардың бірі белгілі қала құрылысшысы Дэниел Бернхемге тиесілі болды. Оның батыл жоспары қала бойынша сәулеленгендей келетін Хаусман стиліндегі даңғылдар, бульварлар және магістральдық жолдарды, классикалық стильдегі құрылыстардан тұратын алып азаматтық орталық кешенін, Твин Пикс төбелерінен Мерсед көліне дейін созылатын және ең биік нүктесінде үлкен афинеум орналасқан әлемдегі ең ірі қалалық саябақты, сондай-ақ тағы да бірнеше ұсыныстарды қамтыды. Бұл жоспарды сыншылар (сол кезде де, қазір де) қалалық сұраныс пен ұсынысқа қатысты практикалық емес және іске аспайтындықтан қабылдамады. Жер иелері мен жылжымайтын мүлік саласы да осындай жобаларды іске асыру үшін қала көп жер сатып алуға тиіс болғандықтан бұл идеяға қарсы болды. Бастапқы көше желісі қалпына келтірілгенімен, Бернхемнің көптеген ұсыныстары кейіннен іске асырылды: неоклассикалық азаматтық орталық кешені, кең көшелер, магістральдық жолдарға басымдық, Маркет көшесінің астындағы метро, халыққа ыңғайлы Балықшылар порты және Телеграф төбесіндегі Койт мұнарасы – қалаға арналған ескерткіш. Көптеген егеуқырлар мен адамдардың қоныс аударуы салдарынан Сан-Франциско мен Оклендте қайта құрылыс кезінде обаның шағын ошағы пайда болды, бірақ 1901-1904 жылдардағы ошақтан айырмашылығы, үкіметтік органдар жылдам әрекет етті.

1912 жылғы "Үлкен Сан-Франциско" қозғалысы

1912 жылы Үлкен Сан-Франциско құруға бағытталған қозғалыс болды, онда Оңтүстік Марин округі, Оукленд, Пьемонт және Беркли кіретін Аламеда округі, сондай-ақ Сан-Брунодан солтүстікке қарайғы Сан-Матео окруғы Сан-Францисконың сыртқы аудандарына айналуы тиіс болған. Сан-Франциско қаласы мен округі Нью-Йорк қаласының үлгісіндегі Манхэттен сияқты қызмет етуі жоспарланған. Бірақ Шығыс шығанақтың қарсылығы Калифорния заң шығарушы органында Сан-Францисконың кеңейту жоспарын жеңіске жеткізді, ал 1917, 1923 және 1928 жылдары Сан-Франциско шығанағы аймағын біріктіруге жасалған келесі әрекеттер де сәтті болмады.

1915 жылғы Панама-Тынық мұхит көрмесі

1915 жылы қалада Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесі өтті, ол ресми түрде Панама каналының ашылуын тойлауға, сонымен қатар жер сілкінісінен кейін он жыл ішінде толығымен қайта жаңарған қаланың жарқын бейнесін көрсетуге арналған болатын. Көрме аяқталғаннан кейін оның барлық сәнді ғимараттары бұзылып, тек қайта салынған Көркем өнер сарайы ғана бүгінге дейін шағын түрде сақталды, ал көрме алаңының қалған бөлігі Марина ауданына айналдырылды.

1930 жылдар Екінші дүниежүзілік соғыс

1934 жылы Сан-Франциско Батыс жағалауындағы портовый жұмысшылар ереуілінің орталығына айналды. Ереуіл сексен үш күнге созылып, екі жұмысшының қаза болуына әкелді, бірақ нәтижесінде АҚШ-тың Батыс жағалауындағы барлық порттар біріккен кәсіподандар құрылды. Сан-Франциско-Окленд шығанағы көпірі 1936 жылы, ал «Алтын қақпа» көпірі 1937 жылы ашылды. 1939 жылы «Алтын қақпа» халықаралық көрмесі Treasure Island аралында өтті. Осы кезеңде бұрынғы әскери бекініс болған Alcatraz аралы федералдық қауіпсіздігі жоғары түрме ретінде жұмыс істеуге кірісті, онда Аль Капоне және Роберт Франклин Страуд сияқты танымал қылмыскерлер ұсталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сан-Франциско Тынық мұхитындағы соғыс үшін негізгі құрама пункті және кемеге міну порты болды. Сонымен қатар, Жапониядан тыс жердегі ең ірі және ескі япондықтардың қонысы – Жапония қаласы, 9066-шы жарлықтың нәтижесінде, АҚШ-та туған немесе япон тегінен шыққан барлық адамдарды интернментке (ұстау лагеріне) жіберуге байланысты, этникалық япон тұрғындарының барлығын шығарып тастады. 1942 жылы Пасификадағы қалалық Sharp Park интернмент лагері ретінде ашылды. 1943 жылға қарай мәжбүрлі интернмент салдарынан Жапония қаласының көп бөлігі бос тұрды. Осы бос орынды Ұлы көші-қонның бір бөлігі ретінде Калифорнияда соғыс уақытындағы өндірістік жұмыстарды іздеу үшін Оңтүстіктен келген мыңдаған афроамерикандықтар толтырды. Көптеген афроамерикандықтар Fillmore ауданында және ең бастысы Bayview Hunters Point кеме құрылыс орнының жанында, құрғақ доктарда жұмыс істеді. Hunters Point-тағы сол доктар 1945 жылдың шілдесінде Тинианға жеткізу үшін алғашқы атом бомбасының негізгі бөліктерін Indianapolis кемесіне тиеу үшін пайдаланылды. 1932 жылы ашылған Соғыс ескеру опера театры Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі маңызды оқиғаларға куә болды. 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымын құру конференциясы осы жерде өтті, ал 26 маусымда жақын орналасқан Herbst театрында БҰҰ хартасына қол қойылды. Сонымен қатар, Жапониямен соғысты ресми түрде аяқтаған және бейбіт қарым-қатынастарды орнатқан Сан-Франциско келісімшарты алты жылдан кейін 1951 жылы осы жерде жасалып, қол қойылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Тынық мұхитына аттанып бара жатқан немесе одан оралғанда қалаға ғашық болған көптеген американдық әскери қызметкерлер Сан-Францискода қоныстанды. Бұл Сан-Францисконың Sunset District, Visitacion Valley аудандарының құрылысын және қаланың толық салуын ынталандырды. Осы кезеңде Caltrans Бей аймағында қарқынды автожол құрылысы бағдарламасын бастады. Бірақ, Caltrans Сан-Францискода күшті қарсылыққа тап болды, себебі қаланың жоғары халық тығыздығы кез келген жер участағының көптеген адамды қоныстандыруға әкелетінін білдірді. Caltrans жер аударуды (және жер сатып алу құнын) азайту үшін екі қабатты автожолдар салуға тырысты, бірақ сол кездегі азаматтық инженерияның жетілмегендігі салдарынан, кейбір ұятты және жағымсыз автожолдар салынды, олар ақырында сейсмикалық тұрғыдан қауіпсіз емес болып шықты. 1959 жылы қадағалау кеңесі қаладағы автожолдардың құрылысын тоқтатуға дауыс берді, бұл оқиға «Автожол көтерілісі» деп танылды. Бар болғаны ескі автожолдардың ұштарына шағын түзетулер енгізілсе де, қаланың автожолға қарсы саясаты содан бері өзгерген жоқ. Сан-Франциско психикалық денсаулық қоғамы 1947 жылы құрылды. 1956 жылы гей-барларға жасалған кең ауқымды рейд кезінде Хэйзелдің қонақ үйіне жасалған шабуылда жүзге жуық ЛГБТ Сан-Франциско тұрғыны тұтқындалды. 1958 жылы «Нью-Йорк Гигантс» командасы Сан-Францискоға көшіп, «Сан-Франциско Гигантс» аталды. Олардың алғашқы стадионы, Candlestick Park, 1959 жылы салынды.

Қалалық жаңғыру

1950 жылдары Сан-Франциско қаласының мэрі Джордж Кристофер М. Джастин Германды Сан-Францисконы қайта дамыту агенттігін (SFRA) басқаруға тағайындады. Джастин Герман қаланың жұмысшы табы мен ақ емес ұлт өкілдері тұратын, тоқыраған аудандарын бұзуға батыл науқан ұйымдастырды. Қажет болған жағдайда мемлекеттік жерді мәжбүрлі түрде сатып алу құқығын қолданып, қаланың үлкен аумақтарын бұзып, олардың орнына заманауи құрылыстар салу жоспарын іске асырды. Сынаушылар Германды қара нәсілділерді бөліп-жаруға және оларды қоныстан шығаруға тырысқандығы үшін расизмде айыптады. Көптеген қара нәсілді тұрғындар Fillmore джаз ауданындағы үйлерінен Хантерс-Пойнт теңіз базасының жанындағы немесе тіпті Окленд сияқты басқа қалалардағы жаңадан салынған үйлерге көшіруге мәжбүр болды. Ол Сан-Францисконың Батыс аймағы мен Жапония аудандарындағы тұтас аудандарды қиратты. Герман сондай-ақ Telegraph Hill төменіндегі өнімдер сататын ауданды толығымен жойып, саудагерлерді Alemany Boulevard жеріне көшірді. Оның жоспарлауы нәтижесінде Эмбаркадеро орталығы, Эмбаркадеро тас жолы, Жапония қалашығы, Гирри көшесінің үлкен блогы және соңында Ерба Буэна бақтары құрылды.

"Мұның жазғы жылы" және қарсы мәдениет қозғалысы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сан-Франциско Американың қарсы мәдениеті үшін орталыққа айналды. 1950 жылдары Солтүстік жағалаудағы City Lights кітап дүкені Beat Generation әдебиетінің маңызды баспагері болды. 1950 жылдардағы өнер саласының даму тарихының бір бөлігі "Сан-Франциско қайта өрлеуі" мақаласында баяндалған. 1960 жылдары Сан-Франциско хиппилер және басқа да баламалы мәдениеттің орталығы болды. 1967 жылы мыңдаған жас адамдар "Махаббат жазы" деп белгілі болған Хайт-Эшбери ауданына ағылып келді. Сан-Франциско дыбысы рок музыкасындағы ықпалды күш ретінде пайда болды, Джефферсон Airplane және Grateful Dead халықаралық деңгейде танымал болды. Бұл топтар халық, рок және джаз дәстүрлерінің арасындағы шекараны жойды және рок өнерінің мәтіндік мазмұнын одан әрі дамытты.

"Гей Меккасының" өрлеуі

Сан-Францисконың шекаралық рухы және еркін мінез-құлқы 20-ғасырдың бірінші жартысында оны гейлерге арналған Мекка ретінде танымал етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскері гомосексуалдарды іздеп, оларды әскерден құрметсіздікпен шығарып жібергенде гейлердің саны арта түсті. 1941 жылдан 1945 жылға дейін 9 мыңнан астам гей әскер қызметкері босатылды, олардың көпшілігі Сан-Францискода тіркелді. 1960 жылдардың соңында Сан-Францискоға гейлерге деген ықыласымен ғана емес, сонымен қатар радикалды, солшыл орталық ретінде танымал болған лесбиянкалар мен гейлердің жаңа толқыны келді. Бұл жаңа тұрғындар Гей азаттығының негізгі қозғаушылары болды және көбінесе бірлесіп тұрып, Хайттағы ескі, құлаған Виктория үйлерін сатып алып, оларды жөндеді. Хайтта есірткі және зорлық-зомбылық мәселесі күшейген кезде көптеген лесбиянкалар мен гейлер «таудан» Кастроға көшіп, бай және мәдени жағынан біртекті қала маңына көшкен ирланд-американдықтардың орнын басты. Кастро гейлерге арналған Мекка ретінде танымал болды, ал 1970 және 1980 жылдары Сан-Францискоға көшкен көптеген гейлердің есебінен оның гей халқы өсті. Гейлердің санының өсуі қаланың оңтүстік бөлігіндегі кейбір этникалық топтармен керістіктерді тудырды. 1977 жылы кәсіпкер Харви Милк гомофобиялық шабуылда қаза тапқан гей Роберт Хиллсбороға арналған еске алу шарасында Сан-Франциско қадағалау кеңесіне сайлауға түсемін деп мәлімдеді. Милк сайлауда жеңіске жетіп, Сан-Францисконың алғашқы ашық гей сайланған лауазым иесі болды. 1978 жылдың 27 қарашасында бұрынғы қадағалау кеңесінің мүшесі және бұрынғы полиция қызметкері Дэн Уайт қаланың мэрі Джордж Москоне мен қадағалаушы Милкке қастандық жасады. Осы қылмыстар мен одан кейінгі сот процесі шам жағып құрмет көрсетулермен және гомосексуалдық тәртіпсіздіктермен белгіленді. 1980 жылдары ЖИТС (бұрын LAV, HTLV III деп аталған, сондай-ақ СПИД вирусы деп те белгілі) гей қауымдастығында үлкен қиындықтар тудырды. Қаланың гей, лесбиянка, бисексуал және трансгендер халқы әлі де АҚШ-тағы кез келген ірі қалалардың ішінде ең көпті құрайды.

Жаңа мемлекеттік инфрақұрылым

1970 жылдары қалада тағы да маңызды өзгерістер болды, мысалы, қаланың алғашқы метро жүйесі – BART құрылысы. BART Сан-Францисконы Шығанақ аймағының басқа қалаларымен байланыстырады; ол 1972 жылы іске қосылды. Сан-Франциско орталығындағы станцияларда BART, қала метросы – Муньимен қатынайды, оның желілері Муркет көшесі бойымен жер астынан, ал қаланың көп бөлігінде жер үсті көшелерімен жүреді. Сол жылы Сан-Францискодағы екінші биік ғимарат – Трансамерика пирамидасы да аяқталды.

1980 жылдар

Мэр Дианн Файнштейннің әкімшілігі кезінде (1978–1988), Сан-Францискода «Манхэттендеу» деп аталатын қарқынды даму орын алды. Көптеген ірі көкжайлар салынды, негізінен Қаржылық ауданда, бірақ бұл дамуға кейбір тұрғын үйлердегі жоғары қабатты кондоминиумдар да кірді. Сан-Францисконың бірегей сипатын жойғандығын және көріністерді бұзғандығын сезінгендер арасында қарсылық қозғалысы күшейді. Он жылдар бұрын қалада болған тас жол салуға қарсылыққа ұқсас, «көкжайға қарсылық» қалалық жоспарлау кодексіне биіктік шектеулерін енгізуге мәжбүр етті. Көп жылдар бойы бұл шектеулер жаңа көкжайлардың салынуын баяулатты. Ол сонымен қатар қаланың конгресс орталығы – Москон орталығының дамуы мен құрылысын бастап берді, қаланың кабельдік трамвайларын сақтап, жаңартып, 1984 жылғы Демократтардың ұлттық конвенциясын қабылдады. 1980-жылдардың басында қалада үйсіз адамдардың саны күрт өсті, бұл психиатриялық ауруларға арналған мемлекеттік мекемелердің жабылуы, Рейган әкімшілігінің 8-ші бөлім бойынша бағдарлама бойынша тұрғын үй жәрдемақыларын қысқартуы және есірткіге әкеп соқтыратын заттардың қолжетімділігін арттырған әлеуметтік өзгерістер сияқты бірнеше факторлардың нәтижесі болды. Сан-Францисконың тартымды ортасымен және жомарт әлеуметтік саясатымен біріккен бұл мәселе көп ұзамай эндемикалық сипатқа ие болды. Қала әкімі Арт Агнос (1988–1992) бұл мәселеге алғашқы шабуыл жасады, бірақ ол соңғысы емес; бұл мәселе бүгінгі күнге дейін Сан-Францисколықтар үшін маңызды мәселе болып табылады. Оның «Қорғаныстан тыс» бағдарламасы федералдық бағдарламалардың негізіне айналды және Гарвард университетімен жергілікті басқарудағы инновациялар үшін мойындалды. Агнос Лома-Приета жер сілкінісінен кейін 1000-нан астам SRO тұрғын үйлерін жарамсыз еткеннен кейін үйсіздерге азаматтық орталық саябағында тіккенге рұқсат берді, бұл оған «Агностың лагері» деген ат берді. Оның қарсыласы бұл жағдайды 1991 жылғы сайлауда Агносқа қарсы пайдаланды, сайлауда Агнос жеңіліске ұшырады. Фрэнк Джордан келесі жылы «MATRIX» бағдарламасын іске қосты, оның мақсаты полицияның агрессивті әрекеттері арқылы үйсіздерді ығыстыру болды. Бұл оларды қаланың басқа жерлеріне таратуға әкелді. Оның ізбасары Вилли Льюис Браун-младший бұл мәселені көбінесе назардан тыс қалдырды, күшті экономикаға сүйене отырып екінші мерзімге өтті. Кейіннен қала әкімі Гэвин Ньюсом үйсіздерге қатысты «Кейірлеу емес, қолма-қол ақша» бағдарламасын және саясатын жасады, ол қаланың үйсіздерге қатысты жомарт әлеуметтік саясатын тоқтатуды және оларды қолжетімді тұрғын үйге орналастыруды және қала қаржыландыратын есірткіге қарсы емдеу және жұмысқа орналасу бағдарламаларына қатысуды талап етеді. 1989 жылдың тамызында Сан-Франциско халық саны бойынша алғаш рет Сан-Хоседен (Кремний алқабында орналасқан) басып өтті, компьютер индустриясының әлемдік орталығы. Сан-Хосе сол кезден бері халық санының өсуін жалғастырып келеді, өйткені оны дамытуға болатын үлкен жерлер қоршап тұр. Осылайша, Сан-Франциско қазір Сан-Франциско шығанағы аймағындағы халық саны бойынша Сан-Хоседен кейін екінші орында.

1989 жылғы Лома-Приета жер сілкінісі

1989 жылдың 17 қазанында Сан-Францискодан оңтүстікке қарай 70 миль (113 км) жерде, Санта-Круз тауларындағы Лома-Приета шыңының жанында Сан-Андреас жарылысында 6.9 магнитудалы жер сілкінісі болды. Бұл сілкініс 1989 жылғы Әлем сериясының үшінші ойыны Кэндлстик паркінде басталуға бірнеше минут қалғанда орын алды. Жер сілкінісі қаланың көптеген тас жолдарын, соның ішінде Эмбаркадеро және Орталық тас жолдарын қатты зақымдады. Қала әкімі Агнос Эмбаркадеро тас жолын бұзу туралы даулы шешім қабылдады, бұл жағалауды ашты, бірақ нәтижесінде Қытай ауданының сайлаушылары одан суытылып, 1991 жылы қайта сайланудан айырылды. Сондай-ақ, жер сілкінісі Марина ауданы мен Оңтүстік базар аудандарына да кең ауқымды зиян келтірді.

1990 жылдар

1990 жылдары жер сілкінісінен зардап шеккен Эмбаркадеро мен Орталық эстакадасы бұзылып, бұрынғы уақытта тоқыраған Хейс аңғары және қаланың жағажайлық серуендеу жолы – Эмбаркадеро жаңадан құрылды. 1994 жылы базаларды қайта құру және жабу жоспары аясында, Бейвью Хантерс-Пойнттағы Сан-Франциско теңіз кемелерін жөндеу зауытының бұрынғы әскери базасы жабылып, қалаға қайтарылды, ал Президио Ұлттық саябақтар қызметіне берілді және кейіннен ұлттық саябаққа айналды. 1996 жылы қала тұңғыш афроамерикалық мэрін, Калифорния штатының Ассамблеясының бұрынғы спикері Уилли Браунды сайлады. Браун Сан-Франциско бюджетін жаңа қызметкерлер мен бағдарламаларды қамтамасыз ету үшін ұлғайтуды ұсынды. Браунның қызмет ету кезеңінде Сан-Франциско бюджеті 5,2 миллиард АҚШ долларына дейін өсті және қалаға 4000 жаңа жұмыс орны ашылды. Оның қызмет ету кезеңінде Mission Bay жаңа ауданының дамуы мен құрылысы жүзеге асырылды, сондай-ақ Giants командасы үшін AT&T Park бейсбол стадионы салынды, оның құрылысы толығымен жеке қаржыландыру есебінен жүргізілді. 1997 жылы Сан-Францискодағы Pinecrest Diner, түн бойы жұмыс істейтін танымал мейрамхана, жұмыртқаға жасалған тапсырыс үшін болған кісі өлтіру оқиғасынан кейін танымал болды.

Dot-com бумы

1990 жылдардың аяғындағы дот-ком қарқыны кезінде көптеген кәсіпкерлер мен компьютерлік бағдарлама жасау мамандары қалаға қоныс аударды, одан кейін маркетинг және сату мамандары келіп, бұрынғы кедей аудандар жаңарып, әлеуметтік орта өзгерді. Жалдақының өсуі көптеген адамдарды, отбасыларды және кәсіпорындарды қаладан кетуге мәжбүр етті. Сан-Франциско АҚШ-тың ірі қалалары арасындағы балалар үлесі ең төмен қала, онда 18 жасқа дейінгі халықтың үлесі бар болғаны 13,4 пайызды құрайды.

2000 жылдар

2001 жылы нарықтар құлдырап, өркендеу аяқталды, көптеген адамдар Сан-Францисконы тастап кетті. Көптеген дотком (.com) компаниялары орналасқан Солтүстік нарық аймағы бұрын қыжыр-қияр, бос орын жоқ еді, бірақ 2002 жылға қарай бос кеңселер мен «жалға беріледі» деген жарнамалармен толы, қарауға жат қалды. Өсімнің көп бөлігі қаланың «ең жылдам қысқарған халқына» себеп болды, нәтижесінде қала халқы бірнеше жылдың ішінде 30 000 адамға азайды. Бұл құлдырау қаланың пәтерлерге жалдау төлемдерін төмендетуге көмектессе де, қала әлі де қымбат болып қалды. Сол жылы 33 жастағы лакросс жаттықтырушысы Дайан Уиппл көршілеріне тиесілі екі Presa Canario итінің шабуылынан қаза тапты, ал олар кісі өлтіру айыпталды. 2003 жылға қарай қала экономикасы халықаралық туризмнің жандануы және Web 2.0 өркендеуінің арқасында дотком құлдырауынан қалпына келді. Бұл қалада көптеген жаңа интернет және бағдарламалық жасақтама стартаптарының құрылуына әкеп соқты, олар әлемнің түкпір-түкпірінен кеңсе қызметкерлерін, жақында университет бітірген түлектерді және жас ересектерді тартты. Тұрғын үйге деген сұраныс пен жалға алу төлемдері қайтадан өсті, нәтижесінде қалалық шенеуніктер SOMA-да One Rincon Hill, 300 Spear Street және Millennium Tower сияқты тұрғын үйлерді салу үшін ғимараттардың биіктігі мен аймақтарға бөлу ережелерін жеңілдетті. Алайда, 2000 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыс Rincon Hill сияқты көптеген құрылыс жобаларын белгісіз мерзімге тоқтатты. Бұл дамудың бір бөлігі Трансбей терминалын жаңарту жобасын қамтыды.

2010 жылдар

2000 жылдардың басында және 2010 жылдары Миссия шығанағы ауданының жаңаруы жүзеге асты. Бұрын өнеркәсіптік аймақ болған ол, Калифорния университеті, Сан-Франциско Миссия шығанағы кампусы мен UCSF медициналық орталығының құрылысының арқасында дамыды. Қазіргі уақытта бұл даму мен құрылыс жұмыстары жалғасып жатқан, өркендеп келе жатқан аудан. Ол тез арада сәнді пәтерлер, ауруханалар және биотехнологияны зерттеу мен дамыту орталығына айналды. Бұл жерде сонымен қатар «Чейз орталығы» – «Голден Стэйт Уорриорс» командасының аренасы және «Uber» компаниясының жаңа кеңсесі орналасқан. 2010 жылы «Сан-Франциско Джайентс» командасы 1958 жылы Нью-Йорк қаласынан көшіп келгеннен кейін алғаш рет Әлем сериясінде жеңіске жетті. Олардың жеңіс шеруіне шамамен 1 миллион адам қатысты, бұл қала тарихындағы ең ірі шаралардың бірі саналады. 2012 жылы «Джайентс» екінші рет, ал 2014 жылы үшінші рет жеңімпаз атанды. Қалалық тойлар қарақшылықтарға ұшырады, нәтижесінде миллиондаған долларлық мүлік зардап шекті. 2011 жылы қала басшысы Эдвин Ли Американың ірі қалаларының бірінде тұңғыш рет қытай-американдық мэр болып сайланды. Мэр Ли тұрғындардың құқықтарын қорғауға белсенді түрде қолдау көрсетті, сонымен қатар қаланың дамып келе жатқан технологиялық қоғамдастығына бизнеске қолайлы жағдай жасады. 2013 жылға қарай Сан-Франциско, Web 2.0 бумының нәтижесінде, 2000 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыстан толыққанды қалпына келді және жылжымайтын мүлік және халық санының өсуін бастан кешірді. Компьютер индустриясы Силикон алқабынан солтүстікке қарай жылжуда. Бос тұрғын үйлердің саны шектеулі, бос үйлердің бағасы күрт өсті және 2015 жылғы мәліметтер бойынша, еліміздегі ең жоғары көрсеткішті құрады. 2016 жылдың сәуір айында қала 10 қабаттан төменгі барлық жаңа ғимараттардың шатырына күн панельдерін орнатуды міндеттейтін заңды қабылдады, осылайша АҚШ-тың алғашқы ірі қаласы болды. 2018 жылы Сан-Франциско қадағалаушысы Лондон Брид мэр болып сайланды.

2020 жылдар

2020 жылдың 16 наурызында Сан-Франциско COVID-19 пандемиясының әсеріне ұшырады, нәтижесінде ондаған мың тұрғын жұмыссыз қалды, ал басқалары үйде жұмыс істеуге көшті. Пәтер жалдау бағасы төмендеді және бос тұрғын үйлер көбейді. Сол жылы Солтүстік кешендегі өрт сияқты ауыр орман өрттері Сан-Францисконың шығысында 2 миллион акрдан астам жерді өртеді, осының салдарынан "Қызғылт аспан күні" болды. 2023 жылы Сан-Францискода АТЭС саммиті өтті. Израиль-Хамас соғысы кезінде Бақылаушылар кеңесі атысты тоқтатуға шақыратын резолюция қабылдады, бұл қала мэрі Лондон Бридтің бұл шешім қаланы "көбірек ашуландырып, бөліп, қауіпсіздігін азайтыпты" деген мәлімдеме жасауына себеп болды.

Ұлты, діні және нәсілі

Католик архиепискобы (1915–1935). Ким, Жае Ён. "Расизм жеткіліксіз: Сан-Франциско, Сиэтл және Ванкувер қалаларындағы азшылықтар коалициясын құру". Америка саяси дамуы зерттемелері 34.2 (2020): 195–215. онлайн.

Алтынға құштарлық және алғашқы күндер

Танигучи, Нэнси Дж. Dirty Deeds: Land, Violence, and the 1856 San Francisco Vigilance Committee (2016) көрінісі

Саясат

Холли, Мелвин Г. және Джонс, Питер д'А., редакторлары. American Mayors (Америкалық қала әкімдері) атты Biographical Dictionary, 1820–1980 (Greenwood Press, 1981) – 1820 жылдан 1980 жылға дейінгі кезеңдегі қала әкімдерінің әрқайсының қысқаша ғылыми өмірбаяны. Онлайн қолжетімді; тізімді 410-бетте қараңыз.