Кіріспе
Жылан түрлері Каспий кобрасы (Naja oxiana), сондай-ақ Орталық Азия кобрасы немесе ресейлік кобра деп аталады, Elapidae тұқымдасына жататын аса улы жыланның бір түрі. Бұл түр Орталық Азияға ендемик. Оны алғаш рет 1831 жылы неміс дәрігері Карл Айхвальд сипаттаған, көп жылдар бойы Naja naja-ның түршесі саналған, бірақ генетикалық талдау оның жеке түр екенін көрсетті.
The Caspian cobra (Naja oxiana), also called the Central Asian cobra or Russian cobra, is a species of highly venomous snake in the family Elapidae. The species is endemic to Central Asia. First described by Karl Eichwald, a German physician, in 1831, it was for many years considered to be a subspecies of the Naja naja until genetic analysis revealed it to be a distinct species.
Таксономия
Карл Эйхвальд, Балтық немісі, қазіргі Санкт-Петербургте, Ресейде дүниеге келген, дәрігер және натуралист болған, Каспий кобрасын алғаш рет 1831 жылы *Tomyris oxiana* деп сипаттады. Орыс натуралисі Александр Штраух оны 1868 жылы *Naja* тұқымдасына жатқызған. *Naja* деген жалпы атау санскрит тіліндегі *nāgá* сөзінің латыншасы, ол "кобра" деген мағынаны білдіреді. *Oxiana* деген атау латын тіліндегі *Ōxus* немесе грек тіліндегі Ὦξος (Ôxos) сөзінен алынған, бұл Ауғанстанның солтүстік шекарасымен ағып, оны Тәжікстан мен Өзбекстаннан бөліп, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Түрікменстанға бұрылып, Орталық Азиядағы Арал теңізінің оңтүстік қалдықтарына (Трансоксиана) құятын Аму Дарья өзенінің ежелгі атауын білдіреді, осы жерде бұл түр кездеседі. ХХ ғасырдың көп бөлігінде барлық Азиялық кобралар Үнді кобрасының (*Naja naja*) түршесі саналды; осы кезеңде *N. naja oxiana* және *N. naja caeca* деген атаулар Үндістанның солтүстігіндегі *N. naja*-ның тегіс қабықты популяцияларына, сондай-ақ Каспий кобрасына сәйкес келетін популяцияларға қолданылды. Жеке түрлердің ішіндегі жоғары өзгермелі түс және мөлшері генетикалық талдаулар пайда болғанға дейін жіктелуді қиындатты. *Naja* субтұқымына жататын Азиялық кобралардың митохондриялық ДНК-сын зерттеу Каспий кобрасының шамамен 3,21 миллион жыл бұрын моноклді кобра (*Naja kaouthia*) мен Андаман кобрасын (*Naja sagittifera*) тудырған эволюциялық тарамнан бөлініп шыққанын көрсетті. Түрдің өзі популяциялардың индукуш тауларынан туындаған бөлінуіне қарамастан генетикалық тұрақты болып көрінеді, бұл жақында тез таралуға нұсқайды.
Мінез-құлық
Наджа оксиана адамдардан мүмкіндігінше аулақ қалады, бірақ қауіп төнгенде немесе бұрышқа тірелгенде қатты қорғанышқа шығады, тіпті жас дарақтары да өте агрессивті болады. Бұрышталып, ашуландырылғанда, ол капталын жайып, сызылдап, денесін оң-солға қарай қисайтып, қайта-қайта шабады, бірақ уын шашыратпайды. Бұл жердегі түр негізінен күндіз белсенді, бірақ ең ыстық айда (шілдеде) кейбір аймақтарда кешкі және түнгі уақытта да кездесуі мүмкін. Каспий кобрасы жақсы тауға шығады және жақсы жүзе алады. Каспий кобрасын көбінесе судың жанында кездестіруге болады және ол судан тым алыс кетпейді. Ираннан алынған Naja oxiana уының токсикалық фракцияларын талдау нәтижесінде, осы түрдің шикі уының 78% құрамында токсикалық фракциялар бар екені анықталды, бұл Naja naja-ға ұқсас. Токсикалық фракциялар үш ақуыздық отбасынан тұрады, олардың ішінде 3FT-лер басым, барлық басқа Naja түрлеріне ұқсас. N. oxiana уы қысқа нейротоксиндерге бай, олар шикі удың көп бөлігін құрайды және лизосомаларға зақым келтіру арқылы жасуша өліміне әкеледі. Ферментсіз ақуыздардан басқа, удың құрамында нуклеазалар да бар, олар тістеген жерде тінді зақымдайды және бос пуриндерді бөліп шығару арқылы жүйелік уыттылықты күшейтуі мүмкін. Каспий кобрасы уынан бөліп алынған және тазартылған рибонуклеаза V1, молекулалық биологиялық тәжірибелерде зертханалық реагент ретінде кеңінен қолданылады, себебі ол құрылымды РНК-ны ыдыратуға ерекше қабілетті. N. oxiana – elapidae тұқымдасына жататын ең қауіпті жыландардың бірі. Осы түрдің шикі уынан екі негізгі токсин, сондай-ақ бірқатар қосалқы компоненттер мен кардиотоксиндерге (CTX) және цитотоксиндерге ұқсас үш негізгі полипептидтер бөліп алынды, олар уланғаннан кейінгі алғашқы сағаттарда жүрек-қан тамыр жүйесіне жедел әсер етеді. Элапидтердің шағуынан кейін миокард инфарктісі (МИ) туралы бірнеше жағдайлар тіркелген. Каспий кобрасының шағуынан кейін миокард инфарктісінің кем дегенде бір жағдайы тіркелді.
Токсикалық әсерлері
Наджа оксиана Орталық Азиядағы ең қауіпті жылан болып саналады және өлім-жітім көрсеткіші жоғары улы жыландардың бірі. Бұл әлемдегі ең қауіпті элапид түрлерінің бірі. Zug және тағы басқалардың бұрынғы зерттеуінде Пәкістан мен Үндістаннан алынған үлгілерде LD50 көрсеткіші 0,2 мг/кг құрады. Бұл түрдің бір шағылымынан шығатын улы затының орташа мөлшері 75-125 мг (құрғақ салмақта) және 784 мг (құрғақ салмақта) аралығында болады. 1979 жылдан 1987 жылға дейін бұрынғы Кеңес Одағында осы түрдің 136 тістегені расталды. 136 адамның 121-іне антиару салынды, ал тек 8-і қайтыс болды (6,6%). Антиару алмаған 15 адамның 11-і қайтыс болды (емделмеген өлім-жітім 73%). Иранда, Каспий кобрасы кең таралған жерде, елдегі жылан шаққаннан болатын өлім-жітімнің ең көп саны осы түрге байланысты. Левант жыланы, қабыршақты жылан және парсы мүйізді жыланы көбірек жылан шағу оқиғаларына себепкер болады, бірақ олардың өлім-жітім көрсеткіші N. oxiana-ға қарағанда төмен. Төрт жыланның қолайлы мекендеу ортасының модельдерін салыстыру көрсетті, Иранның солтүстік-шығысы (Хорасан-э-Разави провинциясының батысында) елдегі жылан шағу қаупі ең жоғары. Сонымен қатар, төрт жыланның улану қаупі бар ауылдар анықталды. Нәтижелерге сәйкес, 51 112 ауылға M. lebetinus (Левант жыланы), 30 339 ауылға E. carinatus (қабыршақты жылан), 51 657 ауылға P. persicus (парсы мүйізді жыланы) және 12 124 ауылға N. oxiana (Каспий кобрасы) улану қаупі төнеді. Бір зерттеуде 2002-2011 жылдар аралығында Ирандағы улы жылан шағудың 53 787 жағдайы тіркелді, жылан шағудың ең көп саны Иранның оңтүстік және оңтүстік-батыс провинцияларында байқалды. Иранның медициналық орталықтарына хабарланған 53 787 жылан шағудың ішінде тек 118 жағдай осы түрдің шағуы деп дұрыс анықталды. Барлығы 67 адам қайтыс болды, оның 51-і N. oxiana-ға байланысты. 51 тістеудің 46-сына медициналық көмек көрсетілмеді. 10 жасар ер бала уланғаннан кейін 35 минут өткен соң, ең жақын ауруханаға жетіспей қайтыс болды. Бес адамға антиару салынды, бірақ олар уға берілді (емдеуге қарамастан 7% өлім-жітім). Емделмеген өлім-жітім көрсеткіші Naja туысына жататын түрлер үшін ерекше жоғары, шамамен 80% құрайды. Пәкістанда бұл түрдің шағуынан туындаған өлім-жітімнің жоғары деңгейі байқалады. Солтүстік-батыс Пәкістанда осы түрдің шағуынан зардап шеккен әйелдің жүйке жүйесі зардап шекті және уланғаннан кейін 50 минуттан кейін, ең жақын ауруханаға бара жатқанда қайтыс болды (уланудан кейін 45-50 минуттан кейін қайтыс болды). Бұл түрдің улануына қарсы антиару басқа Азиялық кобраларға қарағанда, мысалы, Үнді кобрасына (N. naja) қарағанда тиімді емес, және бұл түрдің уытының қауіптілігіне байланысты, науқастарға антиарудың үлкен дозасы қажет. Осының салдарынан, Иранның Razi вакцина және сарысу зерттеу институты моновалентті антиулы сарысуды әзірлеп жатыр. Антиарумен емдеуге жауап әдетте нашар болады, сондықтан механикалық желдету және эндотрахеальды интубация қажет. Нәтижесінде, N. oxiana улануына қарсы емделгендердің өлім-жітімі басқа кобра түрлеріне қарағанда (<1%) әлі де салыстырмалы түрде жоғары (30% дейін).