Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иранның Бас аятолласы (1937–2020)
Iranian Grand Ayatollah (1937 2020)
Бас аятолла Юсеф Саанеи (يوسف صانعى; 16 қазан 1937 – 12 қыркүйек 2020) – Иранның он екі имамдық шиит Маржасы және саясаткері, 1980–1983 жылдары Иран Ислам Республикасының Сақшылар кеңесінің мүшесі, ал 1983–1985 жылдары Иранның Бас прокуроры болған. Оның Маржа (Бас аятолла) екендігі даулы болды. Оның Ирандағы радикалды саяси реформалар жасау туралы үндеулері қатты пікір талас тудырды және 2010 жылы үкімет қолдауымен "Ком теологиялық оқытушылар қауымдастығы" (Джеме е Модарресин) оны Бас аятолла ретінде үлгі алуға лайық емес деп жариялады. Дегенмен, оның көптеген ізбасарлары оны өздерінің Маржасы деп санады, және бұл пікірге бірнеше ықпалды Мараджилер, мысалы, Бас аятолла Али әл-Систани, Насер Макарем Ширази, Абдул Карим Мусави Ардебили және Хосейн Нури Хамедани келісім білдірді.
Grand Ayatollah Yousef Saanei (يوسف صانعى; 16 October 1937 – 12 September 2020) was an Iranian Twelver Shi'a Marja' and politician, a member of the Islamic Republic of Iran's powerful Guardian Council from 1980 to 1983 and also Attorney General of Iran from 1983 to 1985. Whether he was a Marja' (Grand Ayatollah) was disputed. His calls for radical political reform in Iran were very controversial and in 2010 the government sponsored "Qom Theological Lecturers Association" (Jame e Modarressin) declared him no longer qualified for emulation as a Grand Ayatollah. However, many of his followers continued to consider him their Marja, and this was acknowledged by several influential Maraji such as Grand Ayatollah Ali al Sistani, Naser Makarem Shirazi, Abdul Karim Mousavi Ardebili, and Hossein Noori Hamedani.
Отбасы, балалық шағы және білімі
Санаи 1318 жылғы Абан айында және 1458 жылғы Шабан айында Исфаханнан оңтүстік-батысқа қарай 60 шақырым жердегі, жартылай шөлді шаруалық ауыл Йингабадта (қазіргі Никабад) дүниеге келді. Ол Худжуд әл-Ислам Мұхаммед Әли Санаидің (1892–1974) және оның әйелі Шарбонооның (1899–1947) төрт баласының үшіншісі болды (бесінші бала нәресте кезінде қайтыс болды). Әкесі алты жасында әкесінен айырылып, көзі нашар көргенімен, білім алмаған ауыл мулласынан отыздан кейін хаузада оқып, елу жыл бойы қоғамға қызмет етті. Мұхаммед Әлидің әкесі Хаджмулла Юсеф Йингабади (1867–1899) – Исфаханнан шыққан дін ғалымы, әлеуметтік әділдікке ұмтылысымен белгілі болды және 1890 жылдардың басында Айатолла Ширазидің темекі қозғалысының Исфахан аймағындағы қызметіне қатысты. Алты жасында жергілікті мактабта оқуын бастады, кейін әкесі оның зейінін байқағаннан кейін үйде оқыды, Құран мен сол дәуірдің негізгі мәтіндерін үйренді. Он жасқа толғанға дейін, 1947 жылдың күзінде әкесі мен ағасы Хасанмен бірге (о да дін ғалымы және саяси лауазымды тұлға болды) Исфаханға хаузаға сапар шекті, сол қаланың Кассех Гаран медресесінде білім алды (әкесі кейін Никабадқа оралды). Исфаханда оның ең белгілі ұстазы тарихшы Аллама Мирза Мұхаммед Әли Хабиб Абади (1890–1976) болды. Санаи 1951 жылы алдын ала білімін (орта мектеп деңгейі) аяқтады, содан кейін оқуын жалғастыру үшін Құмға кетті. 1955 жылы Санаи бірінші деңгейдегі емтихандарда жақсы нәтиже көрсетті (бакалавр дәрежесімен тең), осылайша Ұлы Аятолла Боруджердиден мақтау алды. 22 жасында ол Ижтихад дәрежесін алды, бұл оған өзінің пайдалануы үшін діни үкімдер шығаруға мүмкіндік берді. 1964 жылдың қыркүйегінде Аятолла Санаи Ханум Шафииге үйленді (2012 жылы қайтыс болды) және екі ұлы мен бір қызы бар. Оның ұлы Фахриддин (Саид) де дін ғалымы, Худжуд әл-Ислам атағына ие.
Saanei was born in the Persian month of Aban 1318 SH and in the month of Shaban 1458 AH in the semi desert farming village of Yingabad (now Nikabad), 60 km (37 mi) southwest of Isfahan. He was the third of four children (a fifth child died in infancy) of Hujjud al Islam Mohammed Ali Saanei (1892–1974) and his wife Sharbonoo (1899–1947). His father, despite having lost his own father at the age of six, and being partially sighted rose from untrained village mullah to study in hawza in his thirties, going on to serve his community for fifty years. Mohammad Ali's father Hajjmulla Yousef Yingabadi (1867–1899) was an Isfahan trained cleric known for his strong sense of social justice, and was active in the Isfahan area activities of Ayatollah Shirazi's tobacco movement in the early 1890s. At age six he began his education at the local maktab, later studying at home with his father after the latter noticed his intellect, studying the Quran and other basic texts of the period. Shortly before his tenth birthday, in the autumn of 1947, together with his father and brother Hassan (who also became a cleric and political official) he left for hawza in Isfahan, studying at that city's Kasseh Garan Madrassa (his father later returned to Nikabad). In Isfahan, his most noted teacher was the historian Allamah Mirza Mohammed Ali Habib Abadi (1890–1976). Saanei completed his preliminary studies (the equivalent of secondary school) in 1951, whereupon he went to Qom to continue his studies. 1955 saw Saanei place well in the first level examinations (equivalent to a bachelor's degree) thus awarded the commendation of Grand Ayatollah Borujerdi. At the age of 22, he was granted the degree of Ijtihad allowing him to formulate religious judgements for his own use. In September 1964, Ayatollah Saanei married Khanum Shafiei (d. 2012) and has two sons and a daughter. One son, Fakruddin (Saeed) is also a cleric, with the honorific of Hujjud al Islam.
Мансап
1950 жылдары Құм хаузасында тұрақты түрде дәріс берді. 1975 жылы Саанеи Хагани дінтану мектебінде оқытушы болды. Көптеген студенттер мен ғалымдардың ықпалымен Саанеи 1993 жылы өзінің рисаласын жариялады, соның нәтижесінде ол Маржа' дәрежесіне ие болды, яғни діни мәселелерде басқаларға үлгі алуға лайық көз болды.
He taught regularly in the hawza of Qom beginning in the 1950s. In 1975, Saanei became a teacher at the Haghani School of Divinity. After the urging of many students and scholars, Saanei published his risalah in 1993, thus becoming a Marja', or source of imitation on matters of religious law to others.
Өлім
Аятолла Саанеи 10 қыркүйекке қараған түні Құмдағы үйінде құлап, жамбас сүйегі мен қолын сындырып алды. Алдын ала болған денсаулық мәселелеріне байланысты (ол қант диабетінен туындаған бүйрек ауруларымен, сондай-ақ бауыр циррозымен ауырған), ол диализ кезінде қайтыс болды, ал жарақаттарын емдеу үшін қауіпсіз ота жасау мүмкін болған жоқ. 2020 жылдың 12 қыркүйегінде таң намазынан кейін қайтыс болды. COVID-19 пандемиясының алдын алу шараларына байланысты, ешқандай қоғамдық жерлеу рәсімі өткізілмеді. Аятолла Құмдағы Фатима Масуме қасиетті мазарының жанында орналасқан Шейхан зиратына жерленді. Оның үш баласы бар еді. Оған діни элитаның және кеңінен қоғамның көптеген өкілдері, соның ішінде Жоғарғы басшы, аятолла Хаменеи және Құм семинариясының мұғалімдері қоғамдары құрмет көрсетті.
Ayatollah Saanei fell at his Qom home on the night of 10 September, fracturing his pelvis and arm. Due to preexisting conditions (he suffered from Diabetes related kidney problems, as well as cirrhosis of the liver), he died during dialysis treatment before surgery could be safely performed to repair his injuries. He died shortly after the time of Fajr prayer on 12 September 2020. Due to COVID 19 pandemic precautions, no public funeral was held. The Ayatollah was buried in Sheikhan Cemetery located near Fatima Masumeh Shrine in Qom. He was survived by his three children. Tributes were paid to him from many parts of the clerical establishment and wider society, including the Supreme Leader, Ayatollah Khemanei and the Society of Seminary Teachers of Qom.
Беттеу, жүлделер және құмар ойындар
Спорттық жарыстар мен жарыстарға қатысушылар мен көрермендердің тікелей ставкалар жасауына рұқсат етіледі. Үкіметтік және жеке лотереялар мен жеребелерге, түскен қаражат қайырымдылық мақсатына жұмсалса, рұқсат етіледі, тіпті ойыншының ниеті сыйлық жеңу болса да, қайырымдылыққа көмектесу ниеті болмаса да. Ойын-сауық құралдарын, аркада ойындарын немесе үстел ойындарын ойын-сауық мақсатында пайдалануға рұқсат етіледі. Егер халал ет табу мүмкін болмаса, қиындықтарды жеңілдету үшін халал емес ет жеуге рұқсат етіледі.
Betting by spectators and participants in sports and contests is permissible. Government sponsored and private lotteries and raffles are allowed, provided the proceeds go to a charitable purpose, even if the player's intent was to win a prize, and not motivated by the charitable donation. The use of gambling tools, arcade games, or board games for entertainment purposes is allowed. If Halal meat is unavailable, it is permissible to eat non Halal meat, if doing so will relieve hardship.
Әйелдер
Ол ислам дінінде әйелдердің тең құқылы екенін жариялады. Санаи әйелдің намазды еркекке басқаруы мүмкін екенін айтты, бірақ еркектің басқаруы мустахаб. Зөрех Сефати сияқты, ол әйелдер исламда маржа бола алады деп сенді, яғни ерлер мен әйелдер әйел ислам ғалымдарының ижтихадымен басшылыққа алып жүре алады.
He has declared that women have equal status in Islam. Saanei held that a woman can lead a man in prayer, although a man leading is mustahab. Like Zohreh Sefati, he believed that women can even become a marja' in Islam, i. e. that men and women can follow a female Islamic jurists' ijtihad.
Өзін-өзі қазаға ұшыратқан бомба
Ол әсіресе, өзін-өзі өлтіруді "харам" деп, сондай-ақ "террорлық акт" деп жариялаған фетва шығарғаны үшін көзге түседі.
He is particularly noteworthy for issuing a fatwa in which he declared suicide bombing as haram and a "terrorist act".
2009 жылғы Иран сайлауы
2009 жылғы Иран сайлауына байланысты наразылықтар кезінде ол Ахмадинежадтың «президент емес және оның үкіметімен ынтымақтасуға тыйым салынған» деген діни үкім шығарды деген әңгімелер пайда болды. Бұл әңгімелерді бірнеше интернет жаңалықтар агенттіктері жариялады.
During the 2009 Iranian election protests, rumours arose that he had issued a religious edict proclaiming that Mr. Ahmedinejad was "not the president and that it is forbidden to cooperate with his government." These rumours were reported as such by several internet news agencies.
Қылмысты мойындауға мәжбүрлеу
Ол 12 тамыздағы Горган қаласындағы сөйлеген сөзінде: "Түрмеде және қамауда алынған жақындықтау жарамсыз болған және қазір де жарамсыз. Осы жақындықтауларды шығаруға қатысқан барлық адамдар бірдей күнәні мойындайды. Олар осы дүниеде де, әділ және тура сотта да жасаған опасыздықтарының жазасын алады" деді.
He is reported to have said during a 12 August speech at Gorgan that "Confession in prison and detention has not been and is not valid all persons who have somehow been involved in issuing these confessions are sharing same sin they will receive the retribution of their perfidious acts in this world and in a fair, righteous court."
Исламдық демократия
Санаи – ислам демократиясын жақтаған белсенді, тіпті Иран үкіметіндегі дін басыларының билігін "талқылауға" шақырған. Ол Велаят-и Факих халықтың қолдауына (яғни сайлануына) ие болуы керек деп санады.
Saanei was an outspoken Islamic democracy activist and has even called for the "discussion" of the clerical control of the Iranian government. He held that the Velayat e faqih should have the support of the people (i. e. be elected).
Этникалық азшылықтар
Құм, Ирак және Тәбриздегі діни оқу орындарында білім алған Саанеи парсы, араб және әзербайжан тілдерін жетік меңгерген.
Having studied in clerical schools in Qom, Iraq and Tabriz; Saanei was raised fluent in the Persian, Arabic and Azerbaijani languages.
Хосейн Али Монтазеридің өлімінен кейін
Бір мәліметке сәйкес, Саанеи Хосейн Әли Монтазеридің орнын басып, үкіметке қарсы ең белсенді дін қызметкері болуы мүмкін, тіпті одан да агрессивті. Саанеи үкіметті заңсыз деп жариялап, «елдегі жағдайды террор, өлтіру, азаптау және түрмеге жабу арқылы өзгерте алмайтынын» ескертті. Монтазеридің жерлеу рәсімінен кейін бір күн өткен соң, Иранның Басидж жасағының 1000-ге жуық мүшесі және «азаматтық киімдегі адамдар» 2009 жылдың 22 желтоқсанында реформаторлық веб-сайт хабарлағандай, орталық қасиетті Құм қаласындағы Саанеи кеңсесіне шабуыл жасады. Азаматтық киімдегі адамдар Саанеи кеңсесінің терезелерін сындырып, оны және оның қызметкерлерін қорлап, сондай-ақ қызметкерлерін ұрып-соқты. Олар Иранның жоғарғы басшысы Әли Хаменеидің суреттерін де іліп қойды. Хаменеи наурыз айында өткен даулы сайлауда Махмуд Ахмадинежадты қатты қолдап, сайлаудан кейінгі оппозициялық наразылықтарды басуға бұйрық берді. Полиция жасақ жағына шығып, Саанеидің жақтастарының кеңсесін қорғауына кедергі келтірді. Ресми мәлімдеме дереу жасалмады. Алайда, сейсенбі күні жартылай ресми Fars News Agency агенттігі үкіметке жақтас дінтану студенттері Монтазеридің жерлеу рәсімі кезінде «қасиеттіліктерге жасалған құрметсіздікке» наразылық білдіру үшін Құмда митинг өткізгенін хабарлады. Шеру Саанеи үйінің алдында аяқталды, бірақ бұл шабуылмен байланысты екені белгісіз. Митингке қатысушылар «Құм қаласы екіжүзділерге арналған қала емес» деп ұран салды және Саанеиді дін қызметкерлігінен айыруды талап ететін мәлімдемеге қол қойды. Қол қойғандардың бірі, дін ғалымы Ахмад Панахиан: «Құмдағы екіжүзділердің бекіністері жойылмалы», - деді. 2010 жылдың 3 қазанында Иранның саяси оппозициялық қозғалысына байланысты жаңалықтар сайттары Саанеидің веб-сайты жабылып қалғанын хабарлады. The New York Times газетінің мәліметінше, «оны ашуға тырысқан интернет пайдаланушылары автоматты түрде Иран үкіметінің стандартты сүзгілеу бетіне бағытталды, онда үкіметке бекітілген веб-сайттарға және Иранның Жоғарғы басшысы аятолла Әли Хаменеидің ресми веб-сайтына сілтемелер бар».
According to one report, Saanei was likely to replace Hossein Ali Montazeri as the leading clerical opponent of the regime and to be even more aggressive. Saanei declared the government illegitimate and warned that it "cannot reverse the situation in the country with terror, killing, torture and imprisonment." A day after the funeral procession of Montazeri, around 1,000 members of Iran's Basij militia and "plainclothes men" attacked offices of Saanei in the central shrine city of Qom, a reformist website reported on 22 December 2009. The plainclothes militiamen broke the windows of Saanei's office and insulted him and his staff and also beat up his staff. They also put up posters of Iran's supreme leader Ali Khamenei, who has been a staunch defender of hardline President Mahmoud Ahmadinejad's controversial June re election and who ordered a post election crackdown on opposition protests. Police sided with the militia and prevented Saanei's supporters from defending his office, the website said. There was no immediate official comment. However, earlier on Tuesday, the semi official Fars News Agency said pro government theology students had staged a rally in Qom to protest "the insult against sanctifies" during Montazeri's funeral procession. The demonstration ended outside Saanei's home, Fars said, but it was not clear whether it was linked to the attack on Saanei's house reported by the aforementioned reformist website. The demonstrators chanted "The city of Qom is no city for hypocrites," and signed a statement calling for Saanei to be defrocked, Fars reported. One of the signatories, cleric Ahmad Panahian, said: "The trenches of the hypocrites in Qom must be destroyed." On 3 October 2010, news sites linked with Iran's political opposition movement reported that Saanei's website was blocked. According to The New York Times, "Internet users who attempted to access them were automatically redirected to a standard Iranian government filtering page which offers links to government authorized web sites and the official web site of Iran's Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei."
Діни биліктен босату
2010 жылдың 2 қаңтарында Құмдағы жоғары діни орган (Қум теологиялық оқытушылар қауымдастығы, Джаме е Модарресин) Саанеи енді маржа әл-тақлид, яғни шиит исламындағы ең жоғары діни дәрежеге ие эмуляция көзі бола алмайтынын жариялады. Орган Саанеидің біліктілігін анықтау үшін бір жылдық тергеу жүргізгенін, себебі бұл мәселе бойынша көптеген сұрақтар түскенін мәлімдеді. Иранның бұрынғы бас судьясы аятолла Мохаммад Яздидің қолымен жасалған мәлімдемеде тергеу нәтижесі Саанеидің маржа болуға лайық емес екенін көрсеткені айтылды. Консерваторлар мен дәстүршілдер Хозе Модаресиннің аятолласы Мохаммад Яздидің аятолла Саанеиді маржа ретінде мойындамауына қарсы шықты, үкімет тарапынан бекітілген және қаржыландырылатын қауымдастықтың құқықтарына күмән келтірді және тіпті аятолла Систанидің өзі олардың тізімінде жоқ екенін көрсетті.
On 2 January 2010, a top clerical body in Qom, (The Qom Theological Lecturers Association, Jame e Modarressin), declared that Saanei no longer qualified to be a marja al taqlid, or a source of emulation – the highest clerical rank in Shia Islam. The body said that it had launched a yearlong investigation into the qualifications of Saanei in response to repetitive inquiries on the issue. In a statement bearing the signature of Ayatollah Mohammad Yazdi, the former head of Iran's judiciary, the body announced that the result of the investigation indicate that Saanei is not eligible to be a marja'. Conservatives and traditionalists condemned this move by Ayatollah Mohammad Yazdi of Hoze Modaresin to disqualify Ayatollah Saanei as a Marja', questioned the authority of the government sanctioned and subsidised association, and pointed out that even Ayatollah Sistani is not even listed by them as such.