Кіріспе
Шоисеул провинциясы – Соломон аралдарының тоғыз провинциясының бірі. Ол Бугенвиллдің (Папуа-Жаңа Гвинеяның бір бөлігі) оңтүстік-шығысында, Санта-Исабель аралының батысында және Велла-ла-Велла, Коломбангра және Жаңа Джорджияның солтүстігінде орналасқан. 2020 жылғы мәлімет бойынша, халқы 36 719 адамды құрайды.
Провинцияда үш ірі арал бар: Шоисеул, Вагина және Роб Рой. Шоисеул аралы (жергілікті тұрғындар Лауру деп атайды) жер аумағы ; Вагина аралының жер аумағы ; Роб Рой аралының жер аумағы ; Таро аралы, провинцияның астанасы, жер аумағы .
Ашылуы және атауы
Жергілікті тұрғындар алғаш рет келіп, үлкен аралды ашқанда, оны Лауру деп атады. Кейін 1568 жылы испандық саяхатшы Альваро де Менданя де Нейра аралды қайта ашты және оны Сан-Маркос ("Қасиетті Марк") деп атады. Мендананың өзі Лауруға ешқашан аяқ баспаған. Ол оны Сан-Маркос деп атады, себебі ол Санта-Изабелден аралды Әулие Марк күні көрген болатын. 200 жыл өткен соң, 1768 жылы француз саяхатшысы Луи Антуан де Бугенвиль аралды қайта көріп, сыртқы істер министрі және мемлекет қайраткері Шозеулдің құрметіне оны Шозеул деп атады. Бүгінде аралдың ең көп қолданылатын екі аты – Шозеул және Лауру. Сан-Маркос қазіргі уақытта кеңінен қолданылмайды.
Колониялық дәуір
Шоисеул провинциясы бастапқыда Британдық Соломон аралдары протекторатының (BSIP) құрамына кірмеген. Бука, Бугенвилл (қазір екеуі де Папуа-Жаңа Гвинеяның Солтүстік Соломон провинциясының бөлігі), Санта-Исабель және Онтонг аралдары сияқты, ол 1884 жылы Германияның Соломон аралдарының бір бөлігі болды. Он бес жыл өткен соң, 1899 жылы Германия Шоисеул, Изабель және Онтонг Ява аралдарын британдықтарға берді, осылайша олар Британдық Соломон аралдарының құрамына енді. 1900 жылы Соломон аралдарының резидент комиссары Чарльз Моррис Вудфорд "Факел" кемесімен Изабель арқылы Шоисеулге сапар шегіп, 1900 жылдың 23 тамызында Шоисеулде британ туын көтерді, Шоисеулді Британдық Соломонның бөлігі деп жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нукикиден Возаға дейінгі дәліз бойындағы Солтүстік-Батыс Шоисеул аймағын жапон әскери күштері жартылай басып алды, олардың гарнизоны 1943 жылдың қазан және қараша айларында АҚШ теңіз жаяу әскерлерімен шабуылға ұшырады. Протекторат 1948 жылы Шоисеул кеңесін құрды. Кеңес Шоисеулдегі жеті кіші ауданның өкілдерінен тұрды. Ол жылына екі рет аудан комиссарымен кездесіп, жұмысты талқылайтын.
Қазіргі заман
Чоиселге кіру. Eagon Resource Company Limited компаниясы 1989 жылы Молиге қоныс аударғаннан кейін Чоиселде жұмыс істейтін алғашқы ағаш өндіру компаниясы болды. 2010 жылғы 25 маусымда MV. San Marcos, Lauru Shipping компаниясының екінші кемесі Тарода қолданысқа енгізілді. San Marcos - 35 метрлік, 340 тонналық, 250 текше метрлік жүк көтергіш сыйымдылығы бар және 10 түйін жылдамдықпен жүретін жүк кемесі. Кеме Жапониядан 3,7 миллион долларға сатып алынды. Осы қаражатқа ұлттық үкіметтен 1 миллион доллар, Тайвань үкіметінен 1 миллион доллар, Lauru Shipping компаниясынан 1,6 миллион доллар және Оңтүстік Чоисел округінен 100 мың доллар жұмсалды. Чоисел қалашығының жобалық кеңсесі 2008 жылы құрылды. 2009 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қысқа мерзімді жер консультанты, сатып алу-сату шарты бойынша сатып алынған 015 002 4 нөміріндегі тұрақты мүлікті сатып алу процесін жеңілдетті. 2011 жылдың 21 желтоқсанында Поропоро ауылында провинциялық үкімет және институционалдық нығайту министрі, құрметті Уолтер Фолатолу провинциялық үкіметке тұрақты мүлікті беру туралы келісімге қол қою рәсіміне төрағалық етті. Сол күні министр 10 миллион 40 мың долларлық сатып алу бағасының бір бөлігі ретінде 4 миллион доллар көлемінде чек тапсырды. Төлем жер иелеріне материкте жасалды. Тароға арналған алғашқы генератор үйі 2011 жылы салынды. Бұл дизельдік генератор. Ол сол жылы Чоиселде өтетін бірінші премьер-министрлер конференциясы үшін жарық беруге уақытында жеткізілді. 2011 жылы әуежай жаңартылды және оның алғашқы терминалы да 2011 жылы ашылды. Ол сондай-ақ толығымен қоршалды. Терминал ғимаратын PGSP қаржыландырды. Жаңа облыстық мәжіліс залы 2011 жылы PGSP қаржысының қолдауымен салынды және аяқталды. Ол Тародағы премьер-министрлер конференциясын өткізуге уақытында дайын болу үшін арнайы салынды. Таро 2011 жылы ескі ағаш кеменің орнына жаңа бетон кеменің айлағын салды. 2012 жылы Чоисел шығанағы провинциялық орта мектебі үшін жаңа компьютерлік зертхана салынды. Облыстағы жалғыз провинциялық орта мектеп. 2013 жылдың сәуір айында Westpac Bank компаниясы бірінші EFTOS банкоматын Таро қаласындағы дүкендерде қызмет көрсету үшін орнатты. Қызметті іске қосуды Оңтүстік Чоиселдің депутаты, құрметті Элайджа Доромуала жүзеге асырды. Алайда, ол тұрақты емес және қазір қолжетімді емес. 2013 жылдың қазан айында өткен Чоисел провинциялық сайлауында 4 әйел кандидат сайлауға қатысып, тарих жасады. Бұл Чоисел провинция болғаннан бері әйелдердің провинциялық деңгейде жарысқа түскен алғашқы реті. Олардың ешқайсысы 14 орындық провинциялық ассамблеяда орын жеңе алмады. 2014 қаржы жылында провинцияның жылдық бюджеті 15,004,189.00 доллар (SBD) құрады, оның ішінде 5,729,704.00 доллары қайталанатын шығындар, ал 9,274,485.00 доллары күрделі шығындар болып табылады.
Taro Township. The Choiseul Township Project Office was established in 2008. A short term Land Consultant that has been engaged since 2009 who facilitated the process of acquiring the perpetual estate, parcel 015 002 4 which was purchased under the Sales and Purchase Agreement. Then on 21 December 2011 in the village of Poroporo, The Minister of Provincial Government and Institutional Strengthening, Hon. Walter Folotalu presided over the signing ceremony of the procurement of perpetual estate to the Provincial Government. On that day the Minister handed over a cheque of $4 million as part payment of the purchase price of ten million and forty thousand dollars for a piece of land. The payment was made to the land owners in the mainland. First Generator Housefor Taro was built in 2011. It is a diesel generator. It was brought in time for to provide lights for the first Premier's Conference to be held in Choiseul later that year. Airport upgrade and Terminal Taro airport was upgraded in 2011 with its first terminal in 2011. It was also fenced all around as well. The terminal building was funded by PGSP. New Provincial Assembly Hall was built and completed in 2011 with support from the PGSP funding. It was built purposely in time to accommodate the Premiers' Conference in Taro. Taro New concrete wharf was built in 2011 to replace the old wooden wharf. New Computer Lab for Choiseul Bay Provincial Secondary School was built in 2012. The only Provincial Secondary School in the province. In April 2013, the first EFTOS machine was installed by Westpac Bank in the capital Taro as an in store service. Launching the service is Hon. Elijah Doromuala, the parliament member for South Choiseul. However, it not is sustainable, and no longer available. During the Choiseul Provincial election that was held in October 2013 history was made when 4 women candidates compete in the election. This is the first time women are competing at the provincial level since Choiseul became a province. None won a seat in the 14 seat Provincial Assembly. In 2014 financial year, the Province's annual budget is $15,004,189.00 (SBD) of which $5,729,704.00 is recurrent expenditure and $9,274,485.00 is capital expenditure.
Денсаулық
Шойсель провинциялық денсаулық сақтау қызметі (CPHS) провинция бойынша 26 денсаулық сақтау мекемесіне ие. Провинциялық аурухананың негізгі қабылдау орталығы – Таро ауруханасы. Аурухана провинцияның астанасы Таро аралында орналасқан. 2010 жылдың қазан айында Соломон аралдарындағы алғашқы «Балаға қолайлы» аурухана ретінде сертификатталды. ЮНИСЕФ және Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) тарапынан қалқанша белгісімен марапатталды. Бұл марапат Таро ауруханасының балаларды алты айға дейін тек ана сүтімен тамақтандыруды қолдайтынын көрсетеді, содан кейін қосымша тамақ енгізіледі. Аурухана нәрестелерді жасанды тамақпен және бөтелкеден тамақтандыруды ұсынбайды. Сонымен қатар, Таро ауруханасының қызмет көрсету аймағындағы нәрестелерді тек ана сүтімен тамақтандыру практикасын қолдауға, қорғауға және насихаттауға бағытталған қоғамдық ұйымдармен байланыста. Шойсель провинциялық денсаулық сақтау қызметі ауылдық тұрғындарға бағытталған денсаулық сақтауды және білім беруді дамытуда белсенді. Жергілікті қауымдастықтардың, шіркеулердің және демеушілердің көмегімен ауылдық жерлерде алдын алу шараларына ерекше мән беріледі. Таро ауруханасы келесі негізгі денсаулық сақтау бағдарламаларын ұсынады: жүктілікке дейінгі және жүктіліктен кейінгі күтім, балалар денсаулығына қатысты иммундау, тамақтану және емізу практикасы, жұқпалы емес аурулар, психикалық денсаулық қызметтері және безгекке қарсы бағдарлама.
Телекоммуникация
Solomon Telekom Company Limited провинцияда стационарлық және ұялы телефон байланысын қамтамасыз ететін жалғыз компания болып табылады. Телекомның кеңсесі Тарода орналасқан. Стационарлық телефон байланысы тек Таро аралында ғана бар. Дегенмен, Telekom аралды ұялы телефон мұнараларымен қамтиды. Қазіргі уақытта оның ұялы телефон мұнаралары Пангое ауылында, Кагалогада, Сасамукада және Вагинада орналасқан. 2014 жылдың маусым айында Our Telekom екі жаңа ұялы байланыс мұнарасын қосты, біреуі Оңтүстік Шоисеулдегі Ропа аралында, екіншісі Солтүстік-Батыс Шоисеулдегі Огхо ауылында. Екі бағытты ВГЧ радиосы ауылдарда, шіркеулерде, мектептерде және емханаларда қолжетімді.
Дін
Шоисеулге алғаш келген миссионерлер методистер болды. 1904 жылы Джон Голди басшылығындағы методист пасторларының алғашқы тытысы сәтсіз аяқталды. 1905 жылы Стивен Рабон Руни есімді пастор Шоисеулдің оңтүстігінде, Сасамуқада екінші рет талпыныс жасады, бұл жолы сәтті болды. Осының нәтижесінде 1905 жылы Сасамуқа ауылында алғашқы миссия құрылды. Миссионерлер халыққа білім беру және денсаулық сақтау жүйесін енгізуде маңызды рөл атқарды. Шоисеулде миссионерлік жұмысқа қатысқан үш діни ағым – методистер, католиктер және Жетінші күндік адвентистер болды. Соломон аралдарынан шыққан алғашқы методист диакониссасы Иула Киланоба Шоисеул провинциясының тумасы еді.
Адамдар
Халық Вагинада тұратын гильберттіктерді қоса, бірнеше меланезиялық тайпалардан құралған. 19 ғасырда Соломон аралдарында бас аулау және қара жұмысшыларды зорлап жұмысқа тарту кеңінен таралған еді. Бұл 1870 жылдары Вагинадағы халықтың жойылуына алып келді. Тіпті 20 ғасырда да Шоисеул аралдықтары қатыгез каннибальдар ретінде жаман аталды, сондықтан оларға келушілер тек қарулы күштермен ғана келді. 1916 жылы бірнеше тайпа арасында қатыгез жанжалдар болды, олар 1921 жылғы 8 тамызда Сасамунга бейбітшілік шартымен аяқталды. Бұл оқиға, Кулабуле деп аталады, Шоисеулде мереке ретінде тойланады.
Музыка
Дәстүр бойынша, Чоисеул тұрғындары бамбукты дәстүрлі сыбызғы жасау үшін пайдаланады. Қазір бұл дәстүрлі музыка тек қана салтымызға сай келетін мерекелерде орындалады. Чоисеулден шыққан бір струнды музыкалық топ – «Сированга Бойз». Олардың ең танымал әні – «Сени Мемори». 2000 жылдардың басында Чоисеулден «Савото» тобы да пайда болды. Олардың хит әндерінің ішінде «Инака Мач» және «Ке Сиро» бар.
Футбол
Шойсель тұрғындары футболға әуес. Олардың Лауру Кувохо деп аталатын командасы бар, ол 2005 жылы Соломон аралдарының ұлттық футбол чемпионаты – Соломон кубогына қатысты. Олардың қатысуы алдын ала кезеңде аяқталды. 2012 жылдың қараша айында екі жылда бір рет өткізілетін Кувохо кубогы ұйымдастырылды, онда провинциялық астана Таро қаласының командасы Сенга округінен келген команданы жеңіп алды. Шойсельдегі 14 округтің көпшілігі футбол және нетболдан Кувохо кубогы турниріне қатысу үшін өкілдік командаларын жіберді.
Флора мен фауна
Өсімдік және жануарлар әлемі Австралия мен Жаңа Гвинеяға тән. Ең ірі сүтқоректі – құрып бара жатқан дугонг, ол Роб Рой және Таро аралдарының жанындағы суларда кездесетін теңіз сиыры. Ең ірі бауырымен жорғалаушы – Австралияда белгілі тұзды су крокодилі (Crocodylus porosus). Белгілі құстар – Санфордтың балық бүркіті (Haliaeetus sanfordi), Тынық мұхитының қара үйрек (Anas superciliosa) және шығыс рифтік аққу (Egretta sacra). 20-шы ғасырдың басына дейін бұл жерде қазір жойылып кеткен Чойсеулдың тоқылдырық көгершіннің (Microgoura meeki) жалғыз мекені болды. Чойсеул теңіз тасбақасының (Caretta caretta) маңызды көбейетін орны болып табылады. Флора мангр және кокос пальмаларымен ұсынылған.
Қоршаған орта мәселелері
Шоисеульде бүкіл провинция бойынша коммерциялық ағаш кесу жалғасуда. Катупикадағы Шоисеул кенішінде никель кеніші жоспарлануда, ол кен өндіру операциясының барлық кезеңінде никель кен орындарына қол жеткізу үшін кең аумақты тазалауды көздейді, бірақ 2020 жылға дейін кен өндіруге лицензия берілмеген. Сонымен қатар, Шоисеулдің солтүстігіндегі Сусукаға жақын жерлерде алтын іздеу жұмыстары жүргізілген. Солтүстік Шоисеулде пальма майы плантациясын құру туралы ұсыныс та қоршаған ортаға елеулі әсер етеді.