Белградтағы Кнез Михайлова көшесінің тарихы мен қазбалары

Кіріспе

Белградтағы көше, Сербия

Кнез Михайлова көшесі (ресми атауы: Кнез Михайлова көшесі) – Белградтағы басты жаяу және сауда аймағы. Қаланың ең көне және ең құнды ескерткіштерінің бірі ретінде заңмен қорғалады. Сербия князі Михайло Обренович III-тің құрметіне аталған бұл көшеде 1870-ші жылдардың соңында салынған көптеген ғимараттар мен үйлер бар. Шамамен бір километрлік Кнез Михайлова көшесі 1964 жылы кеңістіктік-мәдени тарихи бірлік ретінде қорғауға алынды, бұл Белградтағы осындай типтегі алғашқы мәдени ескерткіш болды. 1979 жылы оның мәртебесі үлкен маңызға ие кеңістіктік-мәдени тарихи бірлік деңгейіне көтерілді және Сербия Республикасының қорғауында.

Рим дәуірі

Көше Римнің Сингидунум қаласының орталық желілік жоспарына сәйкес салынған, өйткені қалаға кіретін басты жолдардың бірі бүгінгі көшеге тура келеді. Алғашқы топырақ және ағаштан тұрғызылған бекініс Студенттер алаңы мен Кнез Михаилова көшесінің арасында орналасқан. Осы аймақта 1-ші және 2-ші ғасырдың басына жататын ең көне римдік қабірлер табылды. Термалар Чика Любина көшесінде болған. Сондай-ақ, Чика Любина көшесінде 2008 жылы 4-ші ғасырға жататын үйдің қалдықтары табылды, оның ішінде еденнің бөлігі және бас кіреберіс есігінің табалдырығы болды. Қабырғалардың бір бөлігі фрескалармен әсемделген. Суды қазіргі Кумодраж аймағынан жеткізу үшін акведук пайдаланылды. Кейіннен ол Мокри Лугтан келген акведукқа қосылып, содан кейін каструмға дейін жалғасты. Мокри Луг және Кумодраж – екі төбе, сондықтан табиғи еңіс судың Сингидунумға қарай төмен ағуына мүмкіндік берді. Акведуктар қазіргі Белградтың орталығы – Теразие және Кнез Михаилова бойымен өтті. 2004 жылы болашақ Райичева сауда орталығының құрылысы басталғанда, антика және соңғы антика дәуірінің қалдықтары, сондай-ақ оңтүстік-батыс қамалдың жолы және Краля Петра көшесі бағытындағы екі траншея табылды. 3-ші ғасырға жататын траншея монеталар, шамдар, керамика және құмыралармен толы, жер астында қалған. Осы жерге жақын, Кнез Михаилова мен Краля Петра көшелерінің бұрышында 2-ші ғасырға жататын тас төселген алаң табылды. Бұл қамалға кіреберіс алдындағы қоғамдық кеңістік болды. Кнез Михаилова және көршілес көшелердегі қазба жұмыстары кезінде жиі қалдықтар табылады. 2008 жылы Чика Любина көшесінде 4-ші ғасырға жататын үйдің қалдықтары табылды, оның ішінде еденнің бөлігі және бас кіреберіс есігінің табалдырығы болды. Қабырғалардың бір бөлігі фрескалармен әсемделген. Осыған ұқсас табылған жерлер Косанчичев Венац және Тадеуша Костюшкогта да бар. 2009 жылдың маусымында Тадеуша Костюшког көшесінде жүргізілген қайта құру жұмыстары кезінде 2-ші ғасырға жататын римдік каструмның қалдықтары табылды. Олар сақталды және қайта жерленді. Цинкар Янкова көшесінде 1-ші ғасырдың соңына жататын бес қабір және үш канал табылды. Археологтар каструм қамалдарының оңтүстік-шығыс бағытын табады деп күткен, бірақ аймақтағы үлкен құлаулар мен жердің тегістелуі салдарынан бұл бағыт уақыт өте келе жойылды.

The street follows the central grid layout of the Roman city of Singidunum, as one of the main access roads to the city corresponds to the modern street today. The original earthen and wooden fort stretched around the Studentski Trg and Knez Mihailova Street. The oldest Roman graves were discovered in this section, dated to the 1st and early 2nd century. Thermae were located in the Čika Ljubina Street. Also in the Čika Ljubina, remains of the house from the 4th century was discovered in 2008, which included the part of the floor and doorstep of the main entry door. Parts of the walls were decorated with frescoes. An aqueduct was used to conduct water from the modern Kumodraž area. At some point it was joining the aqueduct from the Mokri Lug and then continued further to the castrum. Both Mokri Lug and Kumodraž are hills, so the natural inclination allowed for the water to flow downhill to Singidunum. Aqueducts passed through the modern center of Belgrade, Terazije, and along the Knez Mihailova. When digging for the future Rajićeva shopping mall began in 2004, remains of the antique and late antique layers were discovered, so as the remains of the southwest rampart route and double trench in the direction of Kralja Petra Street. The trench from the 3rd century was buried and full of coins, lamps, ceramics and jars. Next to this locality, at the corner of Knez Mihailova and Kralja Petra, an area paved with the cobblestone dating from the 2nd century was discovered. It was a public space, located right before the entrance into the fortress. During almost every construction in Knez Mihailova and the neighboring streets where digging is involved, remains are being discovered. In 2008 in Čika Ljubina Street remains of the house from the 4th century was discovered, which included the part of the floor and doorstep of the main entry door. Part of the walls was decorated with frescoes. Similar findings are discovered in Kosančićev Venac and Tadeuša Košćuškog. Remnants of the Roman castrum from the 2nd century were discovered beneath Tadeuša Košćuškog during the reconstruction in June 2009. They were conserved and reburied. In Cincar Jankova Street, five graves from the late 1st century were discovered so as the three canals. Archaeologists expected to find a southeastern route of the castrum ramparts, but due to the mass wasting in the area and the leveling of the terrain, the route was destroyed in time.

Осман және Австрияның басып алуы

Османдықтар 16 ғасырдың бірінші жартысында ескі римдік су құбырын жөндеп, көше бойына жаңа су құбырын салды, өйткені аудандар сусыз дамымайтын еді. Олар бақтар мен бес мешіт салып, оларға махалаларды қоса жалғастырды. 1717 жылы австриялықтар Белградты басып алғанда ескі үйлер мен мешіттерді бұзып, жаңа ғимараттар тұрғызды. Бүгінде "Зора" сарайының (ішінде Сервантес институты орналасқан) алдында орналасқан бұл ескерткішті Александдар Дероко ақ Венчац мраморынан жасаған, ол "ескі су таратқышқа арналған ескерткіш" деп сипатталады. Көше сол кезде үздіксіз жол емес, кішкентай көшелердің тізбегі болған. Османдық кезеңде аталған Делишка көшесінен басқа, қалған бөлімдері Ішкі істер министрлігінің 1848 жылғы 8 ақпандағы шешімімен аталды: Калемегданская (қазіргі Краля Петра көшесінен Калемегдан саябағына дейінгі бөлік) және Воеводина (Краля Петрадан Теразиеге дейін). Делишка көшесінің қысқа бөлігі сақталған, ол бүгінде Кнеза Михайла көшесімен қатар орналасқан. Бұл Османдық кезеңнен сақталған Белградтағы жалғыз көше. 19 ғасырдың ортасында көшенің жоғарғы бөлігі князь Александр Караджорджевичтің бағымен шектесетін еді. 1867 жылы Емилиян Йосимович жасаған Белград қаласын реттеу жоспарынан кейін көше көп ұзамай қазіргі түрі мен сәулетімен қалыптасты. Йосимовичтің жоспары қаланың шығыстан батысқа қарай урбанизацияға қарай кең ауысуының бастауын берді. Йосимовичтің жоспары бұрынғы толық емеген жолды Белградтың орталық бөлігін бекініспен тікелей байланыстыратын нақты көшеге айналдырып, ішкі және сыртқы аудандар арасында тікелей байланыс орнатты. Қала 1864 жылы алғашқы көше атау комиссиясын құрды. Комиссия 6 жыл жұмыс істеді, ал Кнез Михайлова олар ат қойған алғашқы көше болды.

20 ғасыр

XX ғасырдың басында бай саудагер Влада Митич Белградтағы №41 мекенжайда алғашқы универмагын ашты. Бұл ғимарат үлкен, заманауи дүкен ретінде арнайы жобаланған алғашқы ғимарат болды. Митич төлемді кешіктіру және тауарлардың жаңартқыш жарнамасы сияқты жаңалықтарды енгізді. 1949 жылы көшені қайта жаңартуға жастар еңбек акциясының мүшелері, жас еріктілер қатысты. 20 ғасырдың соңында, көбінесе сауда орталығы болған бұл аймақ қаланың мәдени орталығына айналды. 1987 жылы Кнез Михайлова көшесі күрделі жөндеуден өтті және жаяуларға арналған аймаққа айналды. Алты айлық құрылыс жұмыстарынан кейін көше 1987 жылғы 20 қазанда қайта ашылды. Ол Ябланицадан әкелінген қара гранит плиткалармен төселді, ал Венецактан ақ мәрмәрден жасалған су ішетін шүміш бұрынғы Делишка шүмішінің естелігі ретінде орнатылды. Бұрын болмаған емен аллеясы көшенің ортасынан өтті, сондай-ақ тарихи газ шамдарына ұқсайтын, көне стильдегі шамдар қойылды. Эмилиян Йосимовичке арналған ескерткіш тақта "Русский кар" мейрамханасының жанына орнатылды. Жөндеу жұмыстары кезінде ескі төсеніш алынғанда, 1949 жылы көшені қайта жаңартуға қатысқан жас еріктілерге арналған ескі тақта табылды, қазір екі тақта да қатарда орналасқан. 2020 жылдың қазан айында жаңа, егжей-тегжейлі жоспар жарияланды. Аймақ Кнез Михайлова, Краля Петра, Узун Миркова, Студентски Трг, Васе Чарапића, Республика алаңы, Сремска, Маршала Бирюзова, Царице Милице, Цара Лазара, Грачаничка және Париска көшелерімен шектеледі. Көркемөнер тарихшылары мен консерваторлар 1964 жылы жарияланған Кнез Михайлованың кеңістіктік бірлігін Республика алаңын, Париска көшесі бойындағы жасыл аймақты және Палац Албанияны қамту үшін кеңейтуді ұсынды. Серб ғылым академиясының ғимараты, Кнез Михайлова көшесі, 35 мекенжайында орналасқан, 1923-1924 жылдары Драгутин Джорджевич пен Андра Стевановичтің 1912 жылғы жоспарларына сәйкес, академикалық стильде, сецессия элементтерімен салынған. Ғимаратта академияның кітапханасы, Белградтағы ең байлардың бірі, сонымен қатар серб тарихы туралы көптеген материалдарды қамтитын академияның мұрағаты, сондай-ақ жер төлінде академияның галереясы, лекция залы, кітап дүкені және антикварлық дүкен орналасқан. Никола Спасичтің үйі, Кнез Михайлова көшесі, 33 мекенжайында, 1889 жылы архитектор Константин Йовановичтың ренессанс стилінде, белградтық саудагер Никола Спасичтің (1840–1916) тұрғын үйі ретінде салынған. Никола Спасич өткелі, Кнез Михайлова көшесі, 19, 1912 жылы сецессия стилінде салынған. Grčka Kraljica (Грекия патшайымы) кофеханасы, Кнез Михайлова көшесі, 51-үй, 1835 жылы академиялық стильде салынған. Белградтың ескі бөлігіндегі ең көне сақталған ғимараттардың бірі, ол бастапқыда Джован Кумануди сатып алғанға дейін Despotov Han деп аталатын қонақүйді орналастырды, содан кейін оның атын Kod Grčke kraljice (Грекия патшайымы) деп өзгертті. Ruski car (Ресей императоры) кафе-мейрамханасы, Кнез Михайлова және Обиличев Венац көшелерінің бұрышында, 1926 жылы арт-нуво және ерте арт-деко стильдерінде салынған. Hotel Russia, Кнез Михайлова көшесі, 38, 1870 жылы салынған және 1920 жылы қосылған. Бүгінде онда "Руднап" компаниясының кеңселері орналасқан. Progres Palace, Кнез Михайлова көшесі, 27. Белградтың "Себастьян" атты танымал галереясының бұрынғы орналасқан жері. 1996 жылы қала "Progres" компаниясына ғимарат салуға рұқсат берді, бірақ компанияға көшеге қараған бөлігі галерея болып қалуы керек деген шарт қойылды. Уақыт өте келе ол "Галерея Progres" деп аталды. 2019 жылдың маусым айында компания ғимаратты бөлік-бөлік етіп сатуға шешім қабылдады, ал бөлінген бөліктердің бірі галерея болды, компания оған 6 миллион евро сұрады. Қалалық әкімдік сатып алушы галерея ретінде пайдалануды жалғастыруға міндетті екенін немесе қала галерея кеңістігін "Progres" компаниясының қарызы үшін коллекция ретінде алатынын мәлімдеді. Қалалық әкімдік галереяны мәдени ескерткіш деп жариялауға да күш салды, оны үкімет 2019 жылдың тамызында растады. Меркурийдің айналып тұрған тұғыры, монументалды баспалдағы және басқа да ерекшеліктері сақталуы тиіс. Қалалық әкімдік бұл жерде құмар ойын үйін немесе кафана ашуды көздеп отырғанын айтып, үкіметтен сатуды тоқтатуды өтінді. "Progres" бағаны 5,3 миллион евроға дейін төмендетті, бірақ 2020 жылдың мамырында сатудан бас тартты.

In the early 20th century, a wealthy merchant Vlada Mitić opened the first department store in Belgrade at No. 41. It was the first building specifically projected to be a large, modern store. Mitić implemented the novelties like the delay in payment and modernized advertising of the goods. Young volunteers, members of the Youth work actions, participated in the street's reconstruction in 1949. In the late 20th century, from mostly shopping area it evolved into the cultural center of the city. In 1987 there was a major reconstruction of Knez Mihailova and its transformation into the pedestrian zone. After six months of construction works, the street was open on 20 October 1987. It was paved with the black granite slabs from Jablanica, while a drinking fountain, made of white marble from Venčac, was erected in memory of former Delijska fountain which was further down the street. Previously nonexistent oak avenue through the middle of the street was also introduced, so as vintage looking candelabra which resemble the historical, gas ones. Commemorative plaque for Emilijan Josimović was placed near the “Ruski car” restaurant. During the reconstruction, when the old pavement was removed, an old plaque dedicated to the young volunteers who reconstructed the street in 1949, was found and the two plaques are now exhibited next to each other. In October 2020, a new, detailed regulatory plan was announced. The area is bounded by the streets Knez Mihailova, Kralja Petra, Uzun Mirkova, Studentski Trg, Vase Čarapića, Republic Square, Sremska, Maršala Birjuzova, Carice Milice, Cara Lazara, Gračanička and Pariska, and covers Art historians and conservationists proposed the expansion of the Knez Mihailova's spatial unit (declared in 1964) to include Republic Square, green area along the Pariska Street and blocks surrounding Palace Albanija. The Serbian Academy of Sciences and Arts' building, located at 35 Knez Mihailova Street, built from 1923 to 1924 according to the 1912 plans by Dragutin Đorđević and Andra Stevanović, in academic style with elements of secession. The building houses the Academy's library, one of the richest in Belgrade, as well as the Academy's archives containing numerous materials about the Serbian history, and furthermore on the ground floor — the Academy's gallery along with a lecture hall, bookstore, and antique shop. Nikola Spasić Endowment building, 33 Knez Mihailova Street, built in 1889, by the designs of the architect Konstantin Jovanović in the renaissance style, as a residential house of Belgrade merchant Nikola Spasić (1840–1916). Nikola Spasić Passage, 19 Knez Mihailova Street, built in 1912 in Secession style. Grčka Kraljica (Greek Queen) coffee shop, 51 Knez Mihailova Street, built in 1835 in style of academism. One of the oldest preserved buildings in Belgrade's old core, it originally housed an inn named Despotov Han until Jovan Kumanudi purchased it and changed its name to Kod Grčke kraljice (Greek Queen's). Ruski car (Russian Emperor) caffe & restaurant, angle of Knez Mihailova and Obilićev Venac streets built in 1926 in the late Art Nouveau and early Art Deco styles. Hotel Russia, 38 Knez Mihailova Street, built in 1870 and annexed in 1920. Today it houses business offices of the "Rudnap" company. Progres Palace, 27 Knez Mihailova Street. Former location of the decades old, famous Belgrade art gallery "Sebastijan". In 1996 city allowed for the "Progres" company to erect a building instead, but the company was conditioned by the city that a section facing the street must remain a gallery. In time, it became known as the "Gallery Progres". In June 2019, the crumbling company decided to sell the building part by part and one of the sequestered parts was a gallery, with company asking €6 million for it. City administration intervened, stating that either the buyer will be obliged to continue with the stipulated use of the space as a gallery, or the city will take over the gallery space as a collectible for the debts that "Progres" has to the city. City also pushed for the gallery to be declared a cultural monument, which was confirmed by the government in August 2019. The bronze statue of Mercury on rotating pedestal, monumental staircase and other features will have to be preserved. City claims that the intention is to open a gambling house or kafana instead and asked for the government to cease the sale. "Progres" reduced the price to €5.3 million, but gave up on selling in May 2020.

Бүгін

Кнез Михаилова – белградтықтардың жиі кездесетін орны. Бұл көше Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең әдемі жаяу жүргіншілер аймақтарының бірі деп танылған және адамдар мен туристердің көптігімен әрқашан қыжылдап тұрады. Күн сайын мыңдаған адам Теразиеден Калемегдан саябағы мен бекінісіне дейінгі ең қысқа жолмен осы көше арқылы серуендейді. Көшеде Сербия ғылым және өнер академиясы (SANU), Сервантес институты, Гёте институты, Франция институты Сербияда, сондай-ақ көптеген жетекші дүкендер мен бірнеше кафе орналасқан. 2006 жылғы желтоқсанда BusinessWeek журналы осы көшені Еуропаның танымал Рождестволық сауда орындарының бірі ретінде тізімге енгізді. Mango, Zara және Zara ерлер, Gap, Nike ерлер мен әйелдер, Replay, Diesel, Terranova, Sephora, New Look, Swarovski, Cesare Paciotti, Tally Weijl, Miss Sixty, Bata, Bally, Aldo, Adidas, Vapiano, Monsoon Accessorize сияқты халықаралық киім брендтерін табуға болады, және тағы да көптеген дүкендер бар. Сонымен қатар, Knez Mihailova көшесінде Aeroflot, flydubai, Emirates, Qantas, Turkish Airlines, Qatar Airways, Ethiopian Airlines, Singapore Airlines және Air France сияқты әртүрлі әуе компанияларының өкілдіктері орналасқан. Көшедегі және оның төңірегіндегі жылжымайтын мүліктің құны Белградтағы ең жоғары құнға ие. Бұл туралы соңғы мәлімет 2007 жылғы қараша айының соңында Jugoexport мемлекеттік компаниясына тиесілі 485 м² жер учаскесінің 15 миллион евроға сатылуы арқылы расталды, бұл бір шаршы метріне 32 000 евроны құрайды (2016 жылғы тамыз айының бағасы бойынша ~ 35 741 доллар).

Ражицева сауда орталығы

Көшенің соңында, Кнез Михайлова мен Ұзын Миркова арасында, Ражичева сауда орталығының ірі кешені салынды. Бұл жерде саясаткер Тома Вучич Перишичтің үйі орналасқан. 1950 жылы үй бұзылып, оның орнына көшеге сәйкес Ражичева деп аталған троллейбус айналымы салынды. 2000 жылы осы орынға сәулеттік дизайн конкурсы жарияланды, жеңімпаз жоба Милан мен Владимир Лояницаға тиесілі болды. 2003 жылы троллейбустар алынып тасталды, ал 2009 жылы құрылысқа рұқсат берілді. Құрылыс қиын да ұзаққа созылды. Көптеген архитекторлар жобаға қарсы болды. Архитекторлар клубының бұрынғы президенті Зоран Маневич оны «қорқынышты» деп атады, ал Архитектура академиясының мүшесі Бранко Бойович оның салынуын тоқтатуға көптеген мәдени себептер бар екенін айтты, мысалы, Белградтың осы бөлігіндегі Рим қалдықтары, олар жер астында сақталған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославияның коммунистік билігі көптеген мүлікті тәркілегендіктен, оларды қайтару мәселесі де туындады. Құрылыс жылдар бойы созылды. Израильдік инвестор «АБД», «Аштром» компаниясының еншілес кәсіпорны, рұқсат алудың ұзақ және күрделі процесін, мүліктің реттелмеген меншігін, археологиялық зерттеулерді және жаһандық экономикалық дағдарысқа байланысты қаржылық қиындықтарды себептер ретінде келтірді. Кешенде 2017 жылдың 14 қыркүйегінде ашылған Белградтың орталық бөлігіндегі алғашқы сауда орталығы бар. Сондай-ақ, 450 тұрақ орыны бар жер асты гаражы да бар. 2018 жылдың наурыз айында кешеннің үлкен бөлігі – сәнді Mama Shelter қонақ үйі ашылды. Жобаға сын-пікірлер әлі де айтылуда, оның Белградтың ескі бөлігінде орналасқандығы және ғимараттың сыртқы түрі, ол осы орынға сәйкес емес архитектура ретінде сипатталады немесе «Кнез Михайловадағы шетелдік дене» деп аталады. Архитектор Боян Ковачевич ғимарат бастапқыда рұқсат етілген өлшемнен екі есе үлкен екенін және оның сыйымдылығы мен сыртқы түрі қалаға қарсы зорлық-зомбылықтың белгісі екенін айтты. Ол: «Ражичева Белградқа сәттілік әкеле ме? Күмәнді». Жазушы және бұрынғы елші Драган Великич оны «Белградтың қалалық кітапханасының ғимараттарын жұтып алған сауда орталығының болат жақшаларымен жүрегіндегі сәулеттік қорқыныш» деп атады. Архитектор аға жобаның археологиялық ескерткішті де, қаланың сәулеттік ортасын да қиратқанын, Кнез Михайлованың қорғалатын аймағының бұзылғанын айтты. Алайда, танымал серб архитекторлары жобаны мақтап, оны әлемдегі қазіргі заманғы сәулеттің мақтанышы деп атады. Жоба Белградтың сәулет салонында сәулет саласындағы жүлдеге ие болды, ал архитектор Снежана Ристич: «Бұл нысан туралы көп пікірталас болып жатыр. Бір бөлігі ескі қала орталығындағы заманауи нысанға қарсы және 19 ғасырдың фасадтары бар үйлер сияқты жылтыратылған, эклектикалық үйді көргісі келеді; екіншілері осы заманауи ғимараттың қазіргі заманға сай екенін анықтады; үшіншілері сауда орталығы мүлдем салынуға тиіс емес деп санайды және оның орнына мәдени орын салынуы керек еді; төртіншілері әлі де ашық кеңістік пен троллейбус айналымын сағынады» деп жазды. Архитектор Бранислав Стойков та ғимаратты және Кнез Михайлова жағындағы шағын алаңды мақтап, архитектор инвесторды жеңгенін, өйткені ғимарат жарық пен ауаға толы екенін айтты.

Near the end of the street, between Knez Mihailova and Uzun Mirkova, a large complex of Rajićeva Shopping Mall was constructed. It was the location of the house of politician Toma Vučić Perišić. It was demolished in 1950 and the trolleybus roundabout was built, named Rajićeva, after the street. In 2000 an architectural design competition for this location was announced and the winning project was the one by Milan and Vladimir Lojanica. In 2003 the trolleybuses were removed from the location and in 2009 the government's permit for construction was granted. The construction itself was troubled and long. Fellow architects were mostly against the project. Zoran Manević, former president of the Club of Architects, called it a "monstrosity" while member of the Academy of Architecture, Branko Bojović, said there are many cultural issues why it shouldn't be built, naming just one of them, the Roman remains in this entire section of Belgrade, which are shallow and conserved under the ground. Another problem was the restitution as many objects were confiscated by the Yugoslav Communist authorities after the World War II. The construction dragged on for years. Israel investor, "ABD", daughter company of "Ashtrom", cited the reasons for that as the long and complicated process of obtaining permits, unregulated property ownership, archaeological explorations and financial problems due to the global economic crisis. The complex consists of the shopping mall, the first in downtown Belgrade, with , which was open on 14 September 2017. There is also an underground garage with 450 parking spots. Much larger section, a luxurious Mama Shelter hotel with was opened in March 2018. The criticism of the project continued, both for its location in old section of Belgrade's downtown and the appearance of the building itself, which is described as an unfitting architecture for the location or as a "foreign body in Knez Mihailova". Architect Bojan Kovačević said that the edifice is twice the size of what was allowed in the beginning and that, with its capacity and appearance, it is a synonymous for the violence against the city. He asked: "is Rajićeva bringing any luck to Belgrade? Hardly". Writer and former ambassador Dragan Velikić called it "architectural abomination in the heart of Belgrade steel jaws of the shopping mall which swallowed the building of the City Library", referring to
the edifice as the Rajićeva Cave. Architect sr said that the project ruined both the archaeological locality and the architectural core of the city, and that the protected zone of Knez Mihailova has been degraded by it. Famous Serbian architect sr, however, praised the project, saying that it is the pride of the contemporary architecture in the world. The project was awarded the prize for architecture at Belgrade's Architectural Salon and architect Snežana Ristić wrote: "There is lot of arguing about this object. Ones are against the modern object in the old city core and wish to see a polished, eclectic house like the ones with the 19th century façades; others find lots of quality in this modern edifice for the modern times; third believe that shopping mall shouldn't be built at all and that some cultural venue should have been constructed instead; fourth still have nostalgic memories of an open space and trolleybuses roundabout". Architect Branislav Stojkov also praised the building and the small square on the Knez Mihailova side, stating that the architect beat the investor, as the building is full of light and air.

Ұсынылған жобалар

Онжылдықтар бойы көшенің соңғы бөлігінде ұзын туннель салу ұсынылып келеді. Ол Грачаничка және Узун Миркова көшелері арасындағы Париска көшесінің бағытын ұстанады, бұл жер бетін фонтанмен бірге платоға айналдыруға мүмкіндік береді. Князь Михайлова көшесінің кеңейтілуі Теразие, Республика алаңы және Албания сарайынан бастап Калемегдан саябағына, Белград бекінісіне және өзендерге дейін үздіксіз жаяу жүргіншілер аймағын құруға арналған. Бұл жоба 1973-1982 жылдарға жоспарланған Белград метрополитенінің бірінші кезеңінде көзделген. 2012 жылы Савамала портын және бекіністі байланыстыру жобасымен бірге, Грачаничка көшесінен Тадеуша Костюшког көшесіндегі Ригас Ферайос ескерткішіне дейін созылатын ұзынырақ нұсқасы қайта қарастырылды. 2012 жылдың наурыз айында құрылыстың жыл соңына дейін басталатыны жарияланды. Алайда, 1970 жылдарғы жобалаушылар оның іске асырылуына қарсы болды, себебі олардың пікірінше, бұл кешен тек қана жұмыс істеп тұрған метро желілері болған жағдайда ғана мүмкін болар еді, ал 2018 жылға дейін метро әлі салынбаған. Жобаның жоғары құны, метро құрылысының тоқтатылуы және бағыттарының үнемі өзгеруі салдарынан жоба әлі жүзеге аспады.