Кіріспе

Мүгедекті оқушыларды жалпы білім беретін сыныптарға орналастыру

Білім беру контекстінде, «негізгі бағытқа енгізу» – арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды олардың дағдыларына сәйкес белгілі бір уақыт аралығында жалпы білім беретін сыныптарға орналастыру тәжірибесі. Яғни, арнайы сыныпқа қатысатын оқушылар, арнайы білім беру қажеттіліктеріне орайтын уақытта жалпы білім беретін сыныпқа қосылады. Мұндай оқушылар көркем өнер немесе дене тәрбиесі сабақтарына жалпы білім беретін сыныптарда қатысуы мүмкін. Кейде олар математика мен физиканы жеке сыныпта оқиды, ал қазақ тілі мен әдебиетін жалпы білім беретін сыныпта оқиды. Негізгі бағытты қолдайтын мектептер, жалпы білім беретін сыныпта белгілі бір деңгейде жұмыс істей алмайтын ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың арнайы білім беру ортасында болуы керек деп санайды. Мүгедекті оқушы үшін «жеке сынып немесе ресурстық кабинет» деп аталатын арнайы сыныпқа қол жеткізудің маңызы зор. Оқушылар арнайы білім беру мұғалімдерімен жеке жұмыс істеуге мүмкіндік алады, оқу күні ішінде қажетті түзету шараларын алуға қолдау көрсетіледі. Көптеген зерттеушілер, педагогтар және ата-аналар осы сыныптардың маңыздылығын жоққа шығаруға бағытталған саяси ахуалда қолдап келеді. Көбінесе негізгі бағытқа енгізілген оқушылар жалпы білім беретін сыныпқа бірге алып жүретін белгілі бір қолдаулар болады. Көбінесе бұл оларға көмектесу үшін жеке көмекші болуы мүмкін. Басқа құралдар – бұл арнайы сыныптан алынған, жалпы білім беретін сыныптың талаптарына сай болуға көмектесетін құралдар. Мысалы, естімейтін оқушының әріптестерімен қарым-қатынас жасауына көмектесетін құрылғы, Даун синдромы бар оқушыға арналған арнайы орындық немесе мүгедектер коляскасында отыратын оқушыға арналған арнайы парта. Кейбір оқушылар тапсырмалар мен емтиханды орындау үшін қосымша жағдайларға мұқтаж болуы мүмкін. Білім берудің инклюзивті философиясын қолдайтындар мүгедекті балаларды мүгедектігі жоқ әріптестерімен бірге оқыту түсіністік пен төзімділікті арттырады және барлық қабілеттері бар оқушыларды мектептен тыс өмірге жақсы дайындайды деп санайды. Негізгі бағытқа енгізілгендіктен мүгедекті балалар әлеуметтік жағдайда қорлануға ұшырауы мүмкін, бірақ бұл олардың әлеуметтік дамуына да көмектеседі. «Негізгі бағытқа енгізу» және «инклюзия» терминдері арасында көбінесе шатасу туындайды. Көбінесе бұл терминдер бір-бірін алмастырып қолданылады, бірақ олардың мағынасы мүлдем өзгеше. Негізгі бағытқа енгізілген оқушылар арнайы білім беру сыныбының бір бөлігі болып табылады. Олар белгілі бір пәндерді оқу үшін жалпы білім беретін сыныпқа келгенде, бұл негізгі бағытқа енгізу деп есептеледі. Ал инклюзияға келсек, инклюзия оқушылары – арнайы білім беру қызметтерін алатын жалпы білім беретін сынып оқушылары. Әдетте, оқушының білімі негізгі бағытта ма, немесе инклюзияда ма, бұл оқушының жеке білім беру жоспарында (ЖБЖ) көрсетілген ең аз шектеулі ортаға байланысты анықталады. Доктор Кеннет Шор ең аз шектеулі орта туралы былай деді: «Бір оқушы үшін ең аз шектеулі ортаны анықтау үшін баланың мүгедектігі жоқ әріптестерімен әлеуметтік интеграциялану қажеттілігі мен баланың қабілеттеріне сәйкес білім алу қажеттілігін теңестіру қажет».

Мүгедектер үшін жәрдемақылар

Жоғары оқу жетістіктері: Негізгі білім беру тәжірибесі, оқудан тыс ұстанудан гөрі академиялық тұрғыдан тиімдірек екені дәлелденген. Мысалы, Ұлттық оқу мүмкіндіктері шектеулі балалар орталығының зерттеулерінде 2013-2014 оқу жылында оқу мүмкіндіктері шектеулі студенттердің бітіру көрсеткіші 70,8% құрады, алайда бұл есепте негізгі, инклюзивті немесе бөлек оқытылатын студенттер арасындағы айырмашылық көрсетілмейді. Тікелей оқытуға арналған ресурстық кабинетке қол жеткізу оқушылардың академиялық дағдыларын арттыруға, соның ішінде жалпы білім беру ортасында қолданылатын қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Жеңіл академиялық кемшіліктері бар оқушылардың оқу жетістіктерін арттыру үшін, арнайы білім беретін сыныпта немесе арнайы мектепте толық уақыт оқумен салыстырғанда, жартылай және толық уақытты оқу әдеттегі сыныпта тиімдірек болып табылады, бұл олардың ұзақ мерзімді мінез-құлқына да оң әсер етеді. Жақсы әлеуметтік дағдылар: Кез келген инклюзивті тәжірибе, соның ішінде негізгі білім беру, мүмкіндігі шектеулі оқушыларға әлеуметтік дағдыларды байқау арқылы үйренуге, айналасындағы әлемді жақсырақ түсінуге және "қалыпты" қоғамға енуге мүмкіндік береді. Негізгі білім беру, әсіресе аутизм және ЖҚСБ (Жалпы дамудың бұзылуы) бар балалар үшін пайдалы. Аутизммен ауыратын балалардың сыныптан тыс әлеуметтік қарым-қатынасқа түсу ықтималдығы, бір жастағы мүмкіндігі шектеулі балалармен өзара әрекеттесу арқасында алты есе артады. Аутизм спектрінің бұзылыстары бар балалардың мүдделері шектеулі және коммуникация мен әлеуметтік өзара әрекеттесте ауытқулары бар екенін ескере отырып, олар үшін қалыпты балалармен өзара әрекеттесудің артуы пайдалы болуы мүмкін. Сол 1999 жылғы зерттеуде Даун синдромы бар оқушылардың басқа адамдармен байланыс жасауы үш есе көбейгені анықталды. Бұл басқа балаларға да пайдалы, себебі мүмкіндігі шектеулі оқушылар мен олардың сыныптастары арасында байланыс орнатуға көмектеседі. Егер олар сыныптық іс-шараларға қатыстырылса, барлық оқушылар осы оқушыларға қосымша көмек қажет болуы мүмкін екенін жақсы түсінеді.

Мүгедектігі жоқ студенттерге берілетін жәрдемақылар

Зерттеулерге сүйенсек, мүмкіндігі шектеулі және шектеулі емес оқушыларды бірге оқыту барлық қабілеттері бар оқушыларды мектептен тыс өмірге жақсы дайындайтын түсіністік пен төзімділік атмосферасын қалыптастырады. Инклюзивті дене шынықтыру бағдарламасына қатысқан мүмкіндігі шектеулі емес оқушылар өздеріне сенімділігінің, төзімділігінің, өзін-өзі бағалауының және басқа адамдарды жақсырақ түсіну деңгейінің артып, жақсарғанын хабарлады. Студенттер бұл инклюзивті бағдарламаның маңызды екенін, себебі ол оларды өз өмірлерінде мүгедектікке қатысты жағдайларды басқаруға дайындағанын айтты. Инклюзияның оң нәтижелері көбінесе байланыс теориясымен байланыстырылады. Бұл теория бойынша, ерекшеліктері бар адамдар арасындағы жиі, мағыналы және жағымды өзара әрекеттесулер көзқарастардың өзгеруіне ықпал етеді.

Кемшіліктер

Білім беруді жалпыға ортақтандырудың пайдалы екені көрсетілгенімен, бұл жүйеде кемшіліктер де кездеседі.

Мүгедектер емес студенттердің академиялық білімін алмастыру

Бір мүмкін қаупі – жалпы білім беретін сыныпқа енгізілген оқушыға мүгедектігі жоқ оқушыларға қарағанда мұғалімнің көбірек назары қажет болуы мүмкін. Осылайша, арнайы қажеттіліктері бар бір оқушының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін сыныптың қалған бөлігіне арналған уақыт пен назар азайтылуы мүмкін. Сыныпқа енгізілген оқушының бүкіл сыныпқа тигізетін әсері, оның қандай мүгедектігі бар екеніне және қолдау үшін қандай ресурстар бар екеніне тікелей байланысты. Көп жағдайда бұл мәселені шешу үшін сыныпқа арнайы қажеттіліктері бар оқушыға көмекші тағайындауға болады, бірақ бұл оқушыны оқытуға байланысты шығындарды арттырады. Арнайы білім беруді қажет ететін оқушыларға көмекші тағайындауға жұмсалатын қосымша шығындарды, егер оқушыны жалпы білім беретін сыныпқа енгізбесе, жеке сыныпта мұғалімді қаржыландырудан бас тарту арқылы өтеуге болады. Мұғалімдерге бүкіл сыныпқа басқаша оқыту ұсынылады. Бұл мазмұнды абстрактілі емес, нақты ұғымдармен түсіндіру, жарықты өзгерту, сыныптың дизайнын қарапайым ету, жаңалықтар емес, тұрақты құрылым мен тәртіпті сақтауды қамтиды.

Мүгедектер оқушыларының академиялық білім алуына зиян келтіру

Кейбір зерттеулер көрсеткендей, оқушылардың ерекше қажеттіліктерінен хабарсыз мұғалімдер кейін қажетті түзетулерді енгізуден бас тартуы мүмкін. Сонымен қатар, олар мұндай оқушыларды сыныпқа қабылдауға қарсылық танытуы ықтимал. Бұл, өз кезегінде, мүмкіндігі шектеулі оқушылардың регреске ұшырауына және сыныптағы жалпы өнімділіктің төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас

Жалпы білім беретін мұғалімдер оқыту уақытының 98,7%-ын сыныптағы барлық оқушылармен жұмыс істеуге жұмсайды. Мүмкіндігі шектеулі оқушылар сыныптағы мұғалімнен айрықша назар қажет етеді. Мүмкіндігі шектеулі балалар сыныптық сабақтарға қарағанда жеке сабақтарда екі есе аз уақыт өткізеді, себебі жалпы білім беретін мұғалімдер көптеген сабақтарды барлық оқушылармен бірге өткізеді. Дегенмен, бұл оқушылар жазу, оқу және қатысу сияқты сыныптық оқу шараларына жартылай ғана қатысады, яғни топтық жұмыс мүгедек оқушылардың қажеттіліктерін жеке жұмыстан гөрі толыққанды қанағаттандыра алмайды. Бастауыш білім беретін оқушылар, жалпы білім беретін оқушыларға қарағанда, сынып мұғалімдерінің уақытының үлкен бөлігін алады. Алайда, бұл академиялық сабақтарға жұмсалатын уақыттың артуына әкелмеді. Төмен қабілетті оқушылар орташа және жоғары қабілетті оқушыларға, сондай-ақ жалпы білім беретін оқушыларға қарағанда сынып мұғалімінен академиялық емес түзетулерді көбірек алады. Нәтижесінде, арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушылар уақытының 25%-ын сыныптан тыс жұмыс істеуге жұмсайды, ал мұғалімдермен сыныптағы өзара әрекеттесу 30%-дан 22%-ға дейін азаяды. Сондықтан, мұғалімдердің жеке көңіл бөлетін ресурстық бөлмеде оқушылар уақыт өткізеді. Керісінше, бастауыш білім беруде оқушылардың оқуын және бірігуін қолдау үшін оқытушы көмекшілерінің (ОК) саны артты. ОК-мен өзара әрекеттесу арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушылар үшін білім алу процесінің маңызды бөлігіне айналды, нәтижесінде ОК-мен өзара әрекеттесу барлық байқаулардың бес бөлігіне дейін жетеді. Байқаулар көрсетіп тұрғандай, оқушының арнайы білім беру қажеттіліктерінің деңгейі неғұрлым жоғары болса, ол сынып мұғаліміне қарағанда ОК-мен одан да көп әрекеттеседі. 2000 жылы Ұлыбританияда жүргізілген 300 мұғалімді қамтыған сауалнамада, арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушылардың үштен екісі аптасына орта есеппен 3,7 сағат ОК-мен жұмыс істейтіні анықталды. Осылайша, ОК-ны арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды қолдау үшін пайдалану бастауыш білім беруде кең таралған және ОК-мен өзара әрекеттесу олардың күнделікті сыныптағы тәжірибесінің маңызды бөлігін құрайды. Сауалнамада ОК мұғалімдердің қолдауына балама ретінде қолданылатыны анықталды, бұл арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушылар үшін күтпеген және алаңдатарлық салдарларға әкеп соқты. ОК-ны арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды қолдау үшін сыныпқа енгізу осы оқушылардың білім алу тәжірибесін басқа оқушылардың тәжірибесінен ерекшелендіреді, бұл мектептердің арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушыларға қолдау көрсетуді қалай таңдауы туралы сұрақтар тудырады.

Әлеуметтік мәселелер

Мүмкіндігі шектеулі оқушылармен салыстырғанда, тек белгілі бір сабақтарда немесе белгілі бір уақытта жалпы білім беру жүйесіне енгізілгендер сыныптастарының арасында көзге түсіп қалуы немесе әлеуметтік жағынан қабылдамауы мүмкін. Олар қорлауға ұшырауы ықтимал. Жалпы білім берудегі оқушылар, жазбаша жұмыстарға көмектесуші немесе мінез-құлқына бақылау жасауға көмектесетін сияқты, алатын қосымша көмектерден ұялуы мүмкін. Кейбір мүмкіндігі шектеулі оқушылар көпшілігі бірдей деңгейде немесе бірдей қолдаумен жұмыс істейтін ортада көбірек сезінеді. АҚШ-та аутизм спектріндегі бұзылыстары бар оқушылар аутизмдік емес оқушыларға қарағанда жиірек қорлаудың нысанасы болады, әсіресе олардың білім беру бағдарламасы оларды аутизмдік емес оқушылармен үнемі байланыста ұстаса. Сондай-ақ, арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушылар жалпы білім беру сыныбында оңай адасып кетуі мүмкін. Кейбір жағдайларда олар оқу процесіне бөгет жасай алады және басқа оқушылардың білім алуына кедергі келтіруі мүмкін.

Шығындар

Мектептер арнайы білім беру қызметін ұсынуға міндетті, бірақ қосымша қаржылай ресурстар берілмейді. 2005 жылы Арнайы білім беру шығындары бағдарламасы (SEEP) жүргізген зерттеуде ерекше қажеттіліктері бар оқушыны оқыту құны 10 558 доллардан 20 000 долларға дейін екені көрсетілді. Салыстыру үшін, арнайы білім беруге қажеттілігі жоқ оқушыны оқыту 6 556 долларға тұрады. Арнайы қажеттіліктері бар оқушыларды оқытуға жұмсалатын орташа шығын, жалпы білім беретін оқушыға қарағанда 1,6 есе көп. Бұл жалпы сыныпта ерекше мәселелер тудырады. Басқа мүмкіндігі шектеулі оқушылар мүгедек емес сыныптастарынан оқшаулану мен қорлауға ұшырауы мүмкін, бірақ олар көбінесе ортақ тіл табысады. Саңырау оқушылар үшін бұл жағдай басқаша. Академиялық ортада қол тілін білетін адамдар өте аз, демек, коммуникациялық кедергі зор және бұл оқу жетістіктері мен әлеуметтік дамуға теріс әсер етеді. Баланың сау дамуы мен ересек өміріндегі сәттілігі үшін әлеуметтік дағдылар маңызды. Көптеген зерттеулер саңырау балалардың жалпы сыныптарда оқытылуының жақсы нәтижелер беретінін көрсетсе де, зерттеулер сонымен қатар саңырау балалардың басқа саңырау оқушылармен араласатын балаларға қарағанда оқшаулану мен психологиялық проблемалардың жоғары деңгейін сезінетінін көрсетеді. Көп жағдайда естіп білетін балалар басқа баланың саңырау екенін түсінбейді. Бұл саңырау баланың сөйлеуі түсініксіз болғанда немесе үнемі қайталауды сұрағанда наразылыққа әкеледі. Саңырау балаға мәдени тұрғыдан қабылданатын коммуникация стратегиялары, мысалы, үстелге соғу немесе басқа адамға физикалық түрде тию, кейде оның құрбыларынан қабылдамауына себеп болуы мүмкін, өйткені мұндай мінез-құлық естіп білетін ортада әрдайым қалыпты саналмайды. Шамамен 200 000 және бір миллионнан астам бала мектепке қабылдаудан бас тартылған. Австралияда 2003 жылдан бері жалпы білім беретін мектептерден біраз ауытқу байқалды. Мүмкіндігі шектеулі оқушылар мектептердегі жалпы білім беру бағдарламаларына қатысудың орнына арнайы мектептерге баруға көшті. 2015 жылға қарай мүгедек оқушылардың арнайы мектептерге баруы 33%-ға өсті. Осы кезеңде жалпы білім беретін мектептерге барушы мүгедек оқушылардың саны 22%-ға төмендеді. Мектепке барудағы бұл өзгеріс, мүгедек оқушылардың әр түрлі мектептерде алған тәжірибесінің нәтижесі болуы мүмкін. Мүмкіндігі шектеулі оқушылар арнайы мектептерде өздерінің мүгедектігінің ауырлығына немесе түріне қарай жеткілікті қолдау таба алады. Қазіргі таңда арнайы мектептерге көшуге басымдық берілсе де, мүгедек оқушылар әлі де көбінесе жалпы білім беретін мектептерге барады. Бұл басымдық Австралия білім беру жүйесіндегі жақсартуларға байланысты болуы мүмкін, атап айтқанда, оқушыларға ресурстар мен жекелендірілген қолдау көрсетуге қатысты.

Шри-Ланка контексі

Шри-Ланкада мүмкіндігі шектеулі оқушыларға арналған арнайы білім беру 1997 жылғы жалпы білім беру реформасымен енгізілді. Бұл заңнамаға арнайы білім беруден өзге, оқу бағдарламаларын және мұғалімдерді даярлауды жақсартуға бағытталған 19 реформа кірді. Бұл реформа нәтижесінде Шри-Ланканың білім беру жүйесіндегі өзгерістер оқушыларға инклюзивті бағдарламалар арқылы арнайы білім алуға кеңірек мүмкіндік берді. 2000 жылы мүгедек оқушыларға арналған сабақтардың көп бөлігі тек арнайы білім беру орталықтарында ғана қолжетімді болды. Сол кезеңде мектеп жасындағы мүгедек балалардың көп бөлігі білім алу мүмкіндігінен айырылды немесе білім ала алмады. Мүмкіндігі шектеулі ұлдардың білім алу деңгейі қыздардан жоғары болды – ұлдардың көрсеткіші 59,5%, ал қыздардың 40,5% құрады. Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция (CRPD) Шри-Ланкада 2016 жылы ратификацияланды, бұл сыныпта мүгедек оқушылардың маңыздылығы мен құқықтарын қамтамасыз етудегі маңызды қадам болды. Шри-Ланканың инклюзивті білім беру бағдарламалары мүгедек оқушыларды жалпы білім беру жүйесіне интеграциялауды көздесе де, ел әлі күнге дейін тиімді мүгедектер құқығын қорғайтын заңнаманы қабылдау үшін жеткілікті прогресс жасаған жоқ. Бұл, өз кезегінде, инклюзивті бағдарламалар үшін тиісті құрылымның және мүгедек оқушылардың құқықтарының қамтамасыз етілмеуіне әкеп соқты. Шри-Ланкада инклюзивті білім беруді енгізуге тырысқандағы басты мәселе – инклюзия дегеніміз не екеніне қатысты түсініксіздік. «Инклюзия» және «интеграция» сияқты терминдердің мағынасы және олардың бір-бірімен ауыстырылып қолданылуына қатысты нақтылықтың жетіспеушілігі байқалады. Инклюзивті бағдарламаларға қатысты бағыттың және түсініктің жоқтығы Шри-Ланкадағы осындай бағдарламалардың салыстырмалы түрде жаңа болуымен байланысты. Шри-Ланкадағы мұғалімдер инклюзивті сыныптарда жұмыс істегенде, мүгедек оқушылармен жұмыс істеуге жеткілікті дайындық көрмегендерін айтады, себебі оларға оқу процесінде немесе қызметтен кейінгі білім беруде инклюзивті стратегиялар оқытылмаған. Сонымен қатар, Шри-Ланканың білім беру жүйесінде оқушыларды қолдаудың жетіспеушілігі және мектептерде мұғалімдер мен арнайы білім беру мамандары арасындағы ынтымақтастықтың аздығы байқалады. Шри-Ланкада инклюзивті білім беру бағдарламаларын жақсарту үшін осы мәселелерді шешу және түзету қажет.

Қытай контексі

Инклюзивті білім беру идеясы Мао Цзэдун дәуірінің соңында білім берудегі басты бағытқа айналды. Бұл реформамен бірге көптеген қиындықтар келді, мысалы, мектептерде қабылдамаушылық, мұғалімдердің дайындығының жеткіліксіздігі және ресурстардың тапшылығы немесе жеткіліксіздігі. Бұл географиялық аймақ экономика және әлеуметтендіру мәселелеріне көп ұшырады. Мәселелер ел ішінде жүріп жатқан қарқынды өзгерістерге байланысты туындады. Осы реформа кезінде білім беру саласында жасалған тыраштандырулар елдің ерекше тарихы, саясаты және мәдениетіне байланысты қиындықтарға себеп болды. Қытайда американдық және еуропалық миссионерлер соқырлар мен саңырауларға арналған мекемелер құрғанға дейін мүгедектікке ұшыраған адамдарға арналған мектептер болған жоқ. Бұл XIX ғасырда Бейжің және Шаньдун провинцияларында басталды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы (ҚХР) құрылды, халық саны 450 миллионнан асты. Онда барлығы 42 арнайы мектеп болды, онда шамамен 2000 оқушы оқыды. Бұл арнайы мектептерге баратын оқушылардың дені есту және көру қабілеттерінде кемістігі бар еді. Олардың 34-і жекеменшік мектептер болып, діни немесе қайырымдылық ұйымдары басқарды. Бұл мекемелер көбінесе тұрғын үй сипатында болды. 1950 жылдары білім беру басты назарға алынды, ал келесі жиырма бес жыл ішінде арнайы мектептердің саны да, оларда оқитын оқушылардың саны да артты. 1965 жылы 266 арнайы мектеп ашылды, онда 22 850 оқушы білім алды. Келесі он жыл, яғни Мәдени революция кезінде білім беру дамуы тоқтап, тек үш мектеп қосымша ашылды. Осы мектептерге тек есту және көру қабілеттерінде кемістігі бар адамдар қабылданатын, бірақ коммунизмнің ықпалымен осы арнайы мектептерде және арнайы білім беру идеясында өзгерістер орын алды. Арнайы білім берудің жаңа бағыты – оны ұлттық білім беру мақсатымен үйлестіру болды, яғни адамдарды еңбекшілер мен социалистер ретінде табысқа жетуге дайындау. Медицина да жаңа перспективамен дамып, оңалтушы білім беру және кемістіктерді толықтыруға баса назар аударып, студенттердің психологиялық және физиологиялық кемістіктерін жоюға күш салды. Барлық жаңа өзгерістермен бірге 1979 жылы Қытай зиякерлік қабілеті төмен балалардың да осы арнайы мектептерге баруы мүмкін екенін мойындады. 1987 жылы жүргізілген ұлттық сауалнама нәтижесінде шамамен 51 миллион адамның, соның ішінде 8,17 миллион мектеп жасындағы баланың мүгедектігі бар екені анықталды. Қытай мүгедектік түрлеріне арналған білім берудің ауқымын кеңейтіп, оларды алты санатқа бөлді: есту және сөйлеу қабілетінің бұзылуы, көру қабілетінің бұзылуы, денелік кемістіктер, зиякерлік кемістіктер, психикалық аурулар және бірнеше кемістіктердің болуы.